महाभारत · अध्याय 12.281
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.281.1
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादं देवलस्यासितस्य च ॥ १२.२८१.१ ॥
येथे हा प्राचीन इतिहास सांगतात — नारद, देवल आणि असित यांचा संवाद.
12.281.2
आसीनं देवलं वृद्धं बुद्ध्वा बुद्धिमतां वरम् ।
नारदः परिपप्रच्छ भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ १२.२८१.२ ॥
बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ अशा वृद्ध देवलांना बसलेले पाहून नारदांनी भूतांची उत्पत्ती व लय याविषयी विचारले.
12.281.3
कुतः सृष्टमिदं विश्वं ब्रह्मन्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च कमभ्येति तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १२.२८१.३ ॥
हे ब्रह्मन्, हे स्थावर-जंगम विश्व कुठून निर्माण झाले, प्रलयात ते कशात विलीन होते — ते तुम्ही मला सांगा.
12.281.4
येभ्यः सृजति भूतानि कालो भावप्रचोदितः ।
महाभूतानि पञ्चेति तान्याहुर्भूतचिन्तकाः ॥ १२.२८१.४ ॥
काळ, भावाने प्रेरित होऊन ज्यांपासून भूतांची निर्मिती करतो — ती पाच महाभूते होत, असे भूतचिंतक म्हणतात.
12.281.5
तेभ्यः सृजति भूतानि काल आत्मप्रचोदितः ।
एतेभ्यो यः परं ब्रूयादसद्ब्रूयादसंशयम् ॥ १२.२८१.५ ॥
त्यांच्यापासूनच काळ, स्वतःच्याच प्रेरणेने, भूतांची निर्मिती करतो. यांच्यापलीकडे जो काही सांगेल, तो निःसंशय असत्य बोलेल.
12.281.6
विद्धि नारद पञ्चैताञ्शाश्वतानचलान्ध्रुवान् ।
महतस्तेजसो राशीन्कालषष्ठान्स्वभावतः ॥ १२.२८१.६ ॥
हे नारदा, ही पाचही शाश्वत, अचल, ध्रुव जाण — महान तेजाच्या राशी, काळ सहावा; स्वभावानेच ती तशी आहेत.
12.281.7
आपश्चैवान्तरिक्षं च पृथिवी वायुपावकौ ।
असिद्धिः परमेतेभ्यो भूतेभ्यो मुक्तसंशयम् ॥ १२.२८१.७ ॥
पाणी, आकाश, पृथ्वी, वायू आणि अग्नी — या भूतांच्या पलीकडील परम सिद्धी अप्राप्य आहे; यात संशय नाही.
12.281.8
नोपपत्त्या न वा युक्त्या त्वसद्ब्रूयादसंशयम् ।
वेत्थैतानभिनिर्वृत्तान्षडेते यस्य राशयः ॥ १२.२८१.८ ॥
तर्काने किंवा युक्तीने असत्य संशयरहितपणे सांगू नये; उत्पन्न झालेल्या या सहा राशी तुला माहीत आहेत.
12.281.9
पञ्चैव तानि कालश्च भावाभावौ च केवलौ ।
अष्टौ भूतानि भूतानां शाश्वतानि भवाव्ययौ ॥ १२.२८१.९ ॥
ती पाचच आहेत; काळ, भाव-अभाव ही केवल दोन; भूतांपैकी आठ भूते शाश्वत आहेत, उत्पत्ती-लयरहित.
12.281.10
अभावभावितेष्वेव तेभ्यश्च प्रभवन्त्यपि ।
विनष्टोऽप्यनुतान्येव जन्तुर्भवति पञ्चधा ॥ १२.२८१.१० ॥
अभावातून भावित झालेलीच; त्यांच्यापासूनच ती उत्पन्न होतात; नष्ट होऊनही त्यांच्यातच परत जातात; जीव पाच प्रकारे होतो.
12.281.11
तस्य भूमिमयो देहः श्रोत्रमाकाशसंभवम् ।
सूर्याच्चक्षुरसुर्वायोरद्भ्यस्तु खलु शोणितम् ॥ १२.२८१.११ ॥
त्याचा देह पृथ्वीमय; श्रोत्र आकाशातून उत्पन्न; चक्षू सूर्यापासून; प्राण वायूपासून; आणि रक्त निश्चितच पाण्यापासून.
12.281.12
चक्षुषी नासिकाकर्णौ त्वक् जिह्वेति च पञ्चमी ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थानां ज्ञानानि कवयो विदुः ॥ १२.२८१.१२ ॥
दोन डोळे, नाक-कान, त्वचा आणि पाचवी जीभ — ही इंद्रिये आहेत; इंद्रियविषयांची ज्ञाने ज्ञानी जाणतात.
12.281.13
दर्शनं श्रवणं घ्राणं स्पर्शनं रसनं तथा ।
उपपत्त्या गुणान्विद्धि पञ्च पञ्चसु धातुषु ॥ १२.२८१.१३ ॥
पाहणे, ऐकणे, वास घेणे, स्पर्श, चव — हे तर्काने पाच धातूंचे गुण म्हणून जाण.
12.281.14
रूपं गन्धो रसः स्पर्शः शब्दश्चैवाथ तद्गुणाः ।
इन्द्रियैरुपलभ्यन्ते पञ्चधा पञ्च पञ्चभिः ॥ १२.२८१.१४ ॥
रूप, गंध, रस, स्पर्श आणि शब्द — हेच त्यांचे गुण; इंद्रियांद्वारे पाच प्रकारे ते जाणले जातात.
12.281.15
रूपं गन्धं रसं स्पर्शं शब्दं चैवाथ तद्गुणान् ।
इन्द्रियाणि न बुध्यन्ते क्षेत्रज्ञस्तैस्तु बुध्यते ॥ १२.२८१.१५ ॥
रूप, गंध, रस, स्पर्श आणि शब्द — यांना व त्यांच्या गुणांना इंद्रिये जाणत नाहीत; क्षेत्रज्ञ त्यांच्याद्वारे जाणतो.
12.281.16
चित्तमिन्द्रियसंघातात्परं तस्मात्परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिः क्षेत्रज्ञो बुद्धितः परः ॥ १२.२८१.१६ ॥
चित्त इंद्रियसमूहापेक्षा श्रेष्ठ आहे; त्याहून मन श्रेष्ठ; मनाहून बुद्धी श्रेष्ठ; क्षेत्रज्ञ बुद्धीहूनही श्रेष्ठ आहे.
12.281.17
पूर्वं चेतयते जन्तुरिन्द्रियैर्विषयान्पृथक् ।
विचार्य मनसा पश्चादथ बुद्ध्या व्यवस्यति।
इन्द्रियैरुपसृष्टार्थान्मत्वा यस्त्वध्यवस्यति ॥ १२.२८१.१७ ॥
प्राणी प्रथम इंद्रियांद्वारे विषय वेगवेगळे जाणतो; नंतर मनाने विचार करून मग बुद्धीने निश्चय करतो. इंद्रियांनी उपस्थित केलेले विषय जाणून जो निश्चय करतो…
12.281.18
चित्तमिन्द्रियसंघातं मनो बुद्धिस्तथाऽष्टमी ।
अष्टौ ज्ञानेन्द्रियाण्याहुरेतान्यध्यात्मचिन्तकाः ॥ १२.२८१.१८ ॥
चित्त, इंद्रियसमूह, मन, बुद्धी — अशी आठवी गणना. अध्यात्मचिंतक या आठांना ज्ञानेंद्रिये म्हणतात.
12.281.19
पाणिं पादं च पायुं च मेहनं पञ्चमं मुखम् ।
इति संशब्द्यमानानि शृणु कर्मेन्द्रियाण्यपि ॥ १२.२८१.१९ ॥
हात, पाय, गुद, लिंग आणि पाचवे मुख — अशा प्रकारे सांगितलेल्या कर्मेंद्रियांचेही ऐक.
12.281.20
जल्पनाभ्यवहारार्थं मुखमिन्द्रियमुच्यते ।
गमनेन्द्रियं तथा पादौ कर्मणः करणे करौ ॥ १२.२८१.२० ॥
बोलण्यासाठी व खाण्यासाठी मुखाला इंद्रिय म्हटले जाते; गमनाचे इंद्रिय दोन पाय; कर्माची साधने दोन हात.
12.281.21
पायूपस्थं विसर्गार्थमिन्द्रिये तुल्यकर्मणी ।
विसर्गे च पुरीषस्य विसर्गे चापि कामिके ॥ १२.२८१.२१ ॥
गुद आणि उपस्थ हे विसर्जनासाठीची दोन इंद्रिये असून त्यांचे कार्य समान आहे; मलत्यागात आणि कामज विसर्जनातही.
12.281.22
मनः षष्ठान्यथैतानि वाचा सम्यग्यथागमम् ।
ज्ञानचेष्टेन्द्रियगुणाः सर्वेषां शब्दिता मया ॥ १२.२८१.२२ ॥
मन सहावे आहे; हे सर्व मी शास्त्रानुसार वाणीने यथायोग्य सांगितले आहे — ज्ञान व चेष्टेच्या इंद्रियांचे गुण सर्व माझ्याकडून वर्णिले गेले.
12.281.23
इन्द्रियाणां स्वकर्मभ्यः श्रमादुपरमो यदा ।
भवतीन्द्रियसंन्यासादथ स्वपिति वै नरः ॥ १२.२८१.२३ ॥
श्रमामुळे इंद्रिये आपापल्या कर्मातून विराम पावतात, तेव्हा इंद्रियांच्या संन्यासाने मनुष्य निद्रा घेतो.
12.281.24
इन्द्रियाणां व्युपरमे मनोऽव्युपरतं यदि ।
सेवते विषयानेव तं विद्यात्स्वप्नदर्शनम् ॥ १२.२८१.२४ ॥
इंद्रियांचा विराम झाला तरीही मन विराम न पावता केवळ विषयांचेच सेवन करत असेल, तर त्याला स्वप्नदर्शन समजावे.
12.281.25
सात्विकाश्चैव ये भावास्तथा राजसतामसाः ।
कर्मयुक्ताः प्रशंसन्ति सात्विकान्नेतरांस्तथा ॥ १२.२८१.२५ ॥
सात्त्विक भाव, तसेच राजसिक आणि तामसिक भाव — कर्मात गुंतलेले लोक सात्त्विकाचीच प्रशंसा करतात, इतरांची नाही.
12.281.26
आनन्दः कर्मणां सिद्धिः प्रतिपत्तिः परा गतिः ।
सात्विकस्य निमित्तानि भावान्संश्रयसे स्मृतिः ॥ १२.२८१.२६ ॥
आनंद, कर्मांची सिद्धी, प्राप्ती, परम गती — ही सात्त्विकाची चिन्हे आहेत; भावांचा आश्रय घेणे, स्मृती.
12.281.27
जन्तुष्वेकतमेष्वेवं भावं यो वा समास्थितः ।
भावयोरीप्सितं नित्यं प्रत्यक्षं गमनं द्वयोः ॥ १२.२८१.२७ ॥
प्राण्यांपैकी कोणत्याही एकात असा जो भाव स्थिर झाला आहे, किंवा दोन भावांचे सदैव इच्छित, प्रत्यक्ष गमन.
12.281.28
इन्द्रियाणि च भावाश्च गुणाः सप्तदश स्मृताः ।
तेषामष्टादशो देही यः शरीरे स शाश्वतः ॥ १२.२८१.२८ ॥
इंद्रिये, भाव आणि गुण — हे सतरा मानले आहेत; त्यांत अठरावा देही आहे, जो देहात आहे, तो शाश्वत आहे.
12.281.29
अथवा सशरीरास्ते गुणाः सर्वे शरीरिणाम् ।
संश्रितास्तद्वियोगे हि सशरीरा न सन्ति ते ॥ १२.२८१.२९ ॥
किंवा ते सर्व गुण देहधारींमध्ये देहासहित आश्रित आहेत; त्यांच्या वियोगात ते देहासहित राहत नाहीत.
12.281.30
अथवा संविभागेन शरीरं पाञ्चभौतिकम् ।
एकश्च दश चाष्टौ च गुणाः सह शरीरिणाम्।
ऊष्मणा सह विशो वा संघातः पाञ्चभौतिकः ॥ १२.२८१.३० ॥
किंवा विभागाने शरीर पंचमहाभूतमय आहे; एक, दहा आणि आठ गुण देहधारींसह; उष्म्याबरोबर प्रजा, किंवा पंचमहाभूतांचा संघात.
12.281.31
महान्संधारयत्येतच्छरीरं वायुना सह ।
सत्यप्रभावयुक्तस्य निमित्तं देहभेदने ॥ १२.२८१.३१ ॥
महान पुरुष हे शरीर वायूसह धारण करतो; सत्यप्रभावयुक्ताला हेच देहभेदाचे निमित्त आहे.
12.281.32
तथैवोत्पद्यते किंचित्पञ्चत्वं गच्छते तथा ।
पुण्यपापविनाशान्ते पुण्यपापसमीरितः।
देहं विशति कालेन ततोऽयं कर्मसंभवम् ॥ १२.२८१.३२ ॥
तसेच काहीतरी उत्पन्न होऊन पंचत्व प्राप्त होते; पुण्य-पापाच्या नाशाच्या अंती, पुण्य-पापाने प्रेरित होऊन कालानुसार देहात प्रवेश करते; तेव्हा हे कर्मापासून जन्मते.
12.281.33
हित्वाहित्वा ह्ययं प्रैति देहाद्देहं कृताश्रयः ।
कालसंचोदितः क्षेत्री विशीर्णाद्वा गृहाद्गृहम् ॥ १२.२८१.३३ ॥
एकेक सोडून हा एका देहातून दुसऱ्या देहाकडे आश्रय घेऊन जातो; कालाने प्रेरित क्षेत्री, जसा जीर्ण घरातून दुसऱ्या घरात.
12.281.34
तं तु नैवानुतप्यन्ते प्राज्ञा निश्चितनिश्चयाः ।
कृपणास्त्वनुतप्यन्ते जनाः संबन्धिमानिनः ॥ १२.२८१.३४ ॥
त्याच्यासाठी प्राज्ञ शोक करत नाहीत, ज्यांचा निश्चय दृढ आहे; परंतु दीन लोक, जे नातेवाईकांचा अभिमान बाळगतात, शोक करतात.
12.281.35
न ह्ययं कस्यचित्कश्चिन्नास्य कश्चन विद्यते ।
भवत्येको ह्ययं नित्यं शरीरे सुखदुःखकृत् ॥ १२.२८१.३५ ॥
हा कोणाचा नाही, कोणीही याचे नाही; हा सदैव एकटाच असतो, देहात सुखदुःख घडवणारा.
12.281.36
नैव संजायते जन्तुर्न च जातु विपद्यते ।
याति देहमयं मुक्त्वा कदाचित्परमां गतिम् ॥ १२.२८१.३६ ॥
हा जीव खरोखर जन्मत नाही, कधीही नष्टही होत नाही; देह सोडून कधीतरी परम गती प्राप्त करतो.
12.281.37
पुण्यपापमयं देहं क्षपयन्कर्मसंक्षयात् ।
क्षीणदेहः पुनर्देही ब्रह्मत्वमुपगच्छति ॥ १२.२८१.३७ ॥
पुण्य-पापमय हा देह कर्मक्षयाने क्षीण करीत, देह क्षीण झालेला देही पुन्हा ब्रह्मत्वाला प्राप्त होतो.
12.281.38
पुण्यपापक्षयार्थं हि साङ्ख्यज्ञानं विधीयते ।
तत्क्षये हृदि पश्यन्ति ब्रह्मभावे परां गतिम् ॥ १२.२८१.३८ ॥
पुण्य-पापाच्या क्षयासाठीच सांख्यज्ञान विहित आहे; ते क्षय पावल्यावर हृदयात ब्रह्मभावात परम गती पाहतात.