ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.281
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.281.1
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादं देवलस्यासितस्य च ॥ १२.२८१.१ ॥
ਇੱਥੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਨਾਰਦ, ਦੇਵਲ ਅਤੇ ਅਸਿਤ ਦਾ ਸੰਵਾਦ।
12.281.2
आसीनं देवलं वृद्धं बुद्ध्वा बुद्धिमतां वरम् ।
नारदः परिपप्रच्छ भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ १२.२८१.२ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇਵਲ ਨੂੰ ਬੈਠੇ ਵੇਖ ਕੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਲੈ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
12.281.3
कुतः सृष्टमिदं विश्वं ब्रह्मन्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च कमभ्येति तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १२.२८१.३ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਕਿੱਥੋਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ, ਪ੍ਰਲੈ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.281.4
येभ्यः सृजति भूतानि कालो भावप्रचोदितः ।
महाभूतानि पञ्चेति तान्याहुर्भूतचिन्तकाः ॥ १२.२८१.४ ॥
ਕਾਲ, ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ — ਉਹ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਹਨ, ਇਹ ਭੂਤਚਿੰਤਕ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.281.5
तेभ्यः सृजति भूतानि काल आत्मप्रचोदितः ।
एतेभ्यो यः परं ब्रूयादसद्ब्रूयादसंशयम् ॥ १२.२८१.५ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕਾਲ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਆਖੇ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।
12.281.6
विद्धि नारद पञ्चैताञ्शाश्वतानचलान्ध्रुवान् ।
महतस्तेजसो राशीन्कालषष्ठान्स्वभावतः ॥ १२.२८१.६ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ, ਅਚਲ, ਧ੍ਰੁਵ ਜਾਣੋ — ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਦੇ ਢੇਰ, ਕਾਲ ਛੇਵਾਂ; ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ।
12.281.7
आपश्चैवान्तरिक्षं च पृथिवी वायुपावकौ ।
असिद्धिः परमेतेभ्यो भूतेभ्यो मुक्तसंशयम् ॥ १२.२८१.७ ॥
ਜਲ, ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਅਗਨੀ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਅਸਿੱਧ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
12.281.8
नोपपत्त्या न वा युक्त्या त्वसद्ब्रूयादसंशयम् ।
वेत्थैतानभिनिर्वृत्तान्षडेते यस्य राशयः ॥ १२.२८१.८ ॥
ਤਰਕ ਜਾਂ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਅਸਤ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਆਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਜਨਮੇ ਇਹ ਛੇ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।
12.281.9
पञ्चैव तानि कालश्च भावाभावौ च केवलौ ।
अष्टौ भूतानि भूतानां शाश्वतानि भवाव्ययौ ॥ १२.२८१.९ ॥
ਉਹ ਪੰਜ ਹੀ ਹਨ; ਕਾਲ, ਹੋਂਦ-ਅਣਹੋਂਦ ਇਹ ਕੇਵਲ ਦੋ; ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਭੂਤ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਹਨ, ਜਨਮ-ਨਾਸ਼ ਰਹਿਤ।
12.281.10
अभावभावितेष्वेव तेभ्यश्च प्रभवन्त्यपि ।
विनष्टोऽप्यनुतान्येव जन्तुर्भवति पञ्चधा ॥ १२.२८१.१० ॥
ਅਭਾਵ ਤੋਂ ਭਾਵਿਤ ਹੀ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਨਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਤਦੇ ਹਨ; ਜੀਵ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.281.11
तस्य भूमिमयो देहः श्रोत्रमाकाशसंभवम् ।
सूर्याच्चक्षुरसुर्वायोरद्भ्यस्तु खलु शोणितम् ॥ १२.२८१.११ ॥
ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ; ਨੇਤਰ ਸੂਰਜ ਤੋਂ; ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਤੋਂ; ਅਤੇ ਲਹੂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਜਲ ਤੋਂ।
12.281.12
चक्षुषी नासिकाकर्णौ त्वक् जिह्वेति च पञ्चमी ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थानां ज्ञानानि कवयो विदुः ॥ १२.२८१.१२ ॥
ਦੋ ਅੱਖਾਂ, ਨੱਕ-ਕੰਨ, ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਜੀਭ — ਇਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹਨ; ਇੰਦਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
12.281.13
दर्शनं श्रवणं घ्राणं स्पर्शनं रसनं तथा ।
उपपत्त्या गुणान्विद्धि पञ्च पञ्चसु धातुषु ॥ १२.२८१.१३ ॥
ਵੇਖਣਾ, ਸੁਣਨਾ, ਸੁੰਘਣਾ, ਛੂਹਣਾ ਅਤੇ ਚੱਖਣਾ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਪੰਜ ਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਜਾਣੋ।
12.281.14
रूपं गन्धो रसः स्पर्शः शब्दश्चैवाथ तद्गुणाः ।
इन्द्रियैरुपलभ्यन्ते पञ्चधा पञ्च पञ्चभिः ॥ १२.२८१.१४ ॥
ਰੂਪ, ਗੰਧ, ਰਸ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ — ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ; ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.281.15
रूपं गन्धं रसं स्पर्शं शब्दं चैवाथ तद्गुणान् ।
इन्द्रियाणि न बुध्यन्ते क्षेत्रज्ञस्तैस्तु बुध्यते ॥ १२.२८१.१५ ॥
ਰੂਪ, ਗੰਧ, ਰਸ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀਆਂ; ਕਸ਼ੇਤਰਜ੍ਞ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
12.281.16
चित्तमिन्द्रियसंघातात्परं तस्मात्परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिः क्षेत्रज्ञो बुद्धितः परः ॥ १२.२८१.१६ ॥
ਚਿੱਤ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਮਨ ਹੈ; ਮਨ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਬੁੱਧੀ ਹੈ; ਕਸ਼ੇਤਰਜ੍ਞ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰ੍ਹੇ ਹੈ।
12.281.17
पूर्वं चेतयते जन्तुरिन्द्रियैर्विषयान्पृथक् ।
विचार्य मनसा पश्चादथ बुद्ध्या व्यवस्यति।
इन्द्रियैरुपसृष्टार्थान्मत्वा यस्त्वध्यवस्यति ॥ १२.२८१.१७ ॥
ਜੀਵ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮਨ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਪਸਥਿਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ…
12.281.18
चित्तमिन्द्रियसंघातं मनो बुद्धिस्तथाऽष्टमी ।
अष्टौ ज्ञानेन्द्रियाण्याहुरेतान्यध्यात्मचिन्तकाः ॥ १२.२८१.१८ ॥
ਚਿੱਤ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠਵੀਂ। ਅਧਿਆਤਮ ਚਿੰਤਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੇਂਦਰੀਆਂ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.281.19
पाणिं पादं च पायुं च मेहनं पञ्चमं मुखम् ।
इति संशब्द्यमानानि शृणु कर्मेन्द्रियाण्यपि ॥ १२.२८१.१९ ॥
ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਗੁਦਾ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਮੂੰਹ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕਰਮੇਂਦਰੀਆਂ ਵੀ ਸੁਣ।
12.281.20
जल्पनाभ्यवहारार्थं मुखमिन्द्रियमुच्यते ।
गमनेन्द्रियं तथा पादौ कर्मणः करणे करौ ॥ १२.२८१.२० ॥
ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਖਾਣ ਲਈ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਇੰਦਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੱਲਣ ਦੀ ਇੰਦਰੀ ਦੋ ਪੈਰ; ਕਰਮ ਦੇ ਸਾਧਨ ਦੋ ਹੱਥ।
12.281.21
पायूपस्थं विसर्गार्थमिन्द्रिये तुल्यकर्मणी ।
विसर्गे च पुरीषस्य विसर्गे चापि कामिके ॥ १२.२८१.२१ ॥
ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਉਪਸਥ ਮਲ-ਤਿਆਗ ਲਈ ਦੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕਰਮ ਵਾਲੀਆਂ; ਮਲ ਤਿਆਗਣ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਾਮਜ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ।
12.281.22
मनः षष्ठान्यथैतानि वाचा सम्यग्यथागमम् ।
ज्ञानचेष्टेन्द्रियगुणाः सर्वेषां शब्दिता मया ॥ १२.२८१.२२ ॥
ਮਨ ਛੇਵਾਂ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਬਚਨ ਨਾਲ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ — ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਸਾਰੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
12.281.23
इन्द्रियाणां स्वकर्मभ्यः श्रमादुपरमो यदा ।
भवतीन्द्रियसंन्यासादथ स्वपिति वै नरः ॥ १२.२८१.२३ ॥
ਥਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਨਿਆਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੌਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.281.24
इन्द्रियाणां व्युपरमे मनोऽव्युपरतं यदि ।
सेवते विषयानेव तं विद्यात्स्वप्नदर्शनम् ॥ १२.२८१.२४ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਰੁਕ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਜੇ ਮਨ ਨਾ ਰੁਕੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਸੇਵਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.281.25
सात्विकाश्चैव ये भावास्तथा राजसतामसाः ।
कर्मयुक्ताः प्रशंसन्ति सात्विकान्नेतरांस्तथा ॥ १२.२८१.२५ ॥
ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਭਾਵ, ਅਤੇ ਰਾਜਸਿਕ ਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਭਾਵ — ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਲੋਕ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਦੀ ਹੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ।
12.281.26
आनन्दः कर्मणां सिद्धिः प्रतिपत्तिः परा गतिः ।
सात्विकस्य निमित्तानि भावान्संश्रयसे स्मृतिः ॥ १२.२८१.२६ ॥
ਆਨੰਦ, ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਪਰਮ ਗਤੀ — ਇਹ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ; ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ।
12.281.27
जन्तुष्वेकतमेष्वेवं भावं यो वा समास्थितः ।
भावयोरीप्सितं नित्यं प्रत्यक्षं गमनं द्वयोः ॥ १२.२८१.२७ ॥
ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਭਾਵ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੋ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸਦਾ ਇੱਛਿਤ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਮਨ।
12.281.28
इन्द्रियाणि च भावाश्च गुणाः सप्तदश स्मृताः ।
तेषामष्टादशो देही यः शरीरे स शाश्वतः ॥ १२.२८१.२८ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ, ਭਾਵ ਅਤੇ ਗੁਣ — ਇਹ ਸਤਾਰਾਂ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਵਾਂ ਦੇਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਹੈ।
12.281.29
अथवा सशरीरास्ते गुणाः सर्वे शरीरिणाम् ।
संश्रितास्तद्वियोगे हि सशरीरा न सन्ति ते ॥ १२.२८१.२९ ॥
ਜਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਸਹਿਤ ਆਸ਼ਰਿਤ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਰੀਰ ਸਹਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।
12.281.30
अथवा संविभागेन शरीरं पाञ्चभौतिकम् ।
एकश्च दश चाष्टौ च गुणाः सह शरीरिणाम्।
ऊष्मणा सह विशो वा संघातः पाञ्चभौतिकः ॥ १२.२८१.३० ॥
ਜਾਂ ਵੰਡ ਦੁਆਰਾ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਇੱਕ, ਦਸ ਅਤੇ ਅੱਠ ਗੁਣ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਸਹਿਤ; ਗਰਮੀ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਜਾ, ਜਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਤ।
12.281.31
महान्संधारयत्येतच्छरीरं वायुना सह ।
सत्यप्रभावयुक्तस्य निमित्तं देहभेदने ॥ १२.२८१.३१ ॥
ਮਹਾਨ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਧਾਰਦਾ ਹੈ; ਸੱਚ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇਹੀ ਦੇਹ-ਭੇਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
12.281.32
तथैवोत्पद्यते किंचित्पञ्चत्वं गच्छते तथा ।
पुण्यपापविनाशान्ते पुण्यपापसमीरितः।
देहं विशति कालेन ततोऽयं कर्मसंभवम् ॥ १२.२८१.३२ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਚਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਇਹ ਕਰਮ ਤੋਂ ਜਨਮਦਾ ਹੈ।
12.281.33
हित्वाहित्वा ह्ययं प्रैति देहाद्देहं कृताश्रयः ।
कालसंचोदितः क्षेत्री विशीर्णाद्वा गृहाद्गृहम् ॥ १२.२८१.३३ ॥
ਇੱਕ-ਇੱਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਹ ਇੱਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਾਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਢਹਿ ਰਹੇ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਘਰ ਵਿੱਚ।
12.281.34
तं तु नैवानुतप्यन्ते प्राज्ञा निश्चितनिश्चयाः ।
कृपणास्त्वनुतप्यन्ते जनाः संबन्धिमानिनः ॥ १२.२८१.३४ ॥
ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਗਿਆਨੀ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਪੱਕਾ ਹੈ; ਪਰ ਕ੍ਰਿਪਣ ਲੋਕ, ਜੋ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.281.35
न ह्ययं कस्यचित्कश्चिन्नास्य कश्चन विद्यते ।
भवत्येको ह्ययं नित्यं शरीरे सुखदुःखकृत् ॥ १२.२८१.३५ ॥
ਇਹ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਇਸ ਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਦਾ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਰਤਾ।
12.281.36
नैव संजायते जन्तुर्न च जातु विपद्यते ।
याति देहमयं मुक्त्वा कदाचित्परमां गतिम् ॥ १२.२८१.३६ ॥
ਇਹ ਜੀਵ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ ਕਦੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.281.37
पुण्यपापमयं देहं क्षपयन्कर्मसंक्षयात् ।
क्षीणदेहः पुनर्देही ब्रह्मत्वमुपगच्छति ॥ १२.२८१.३७ ॥
ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਦੇ ਬਣੇ ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਨਾਲ ਖਪਾਂਦਿਆਂ, ਦੇਹ ਖੀਣ ਹੋਇਆ ਦੇਹੀ ਮੁੜ ਬ੍ਰਹਮਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.281.38
पुण्यपापक्षयार्थं हि साङ्ख्यज्ञानं विधीयते ।
तत्क्षये हृदि पश्यन्ति ब्रह्मभावे परां गतिम् ॥ १२.२८१.३८ ॥
ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਲਈ ਹੀ ਸਾਂਖਯ ਗਿਆਨ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਤੇ ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਭਾਵ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਗਤੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।