ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.281
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.281.1
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादं देवलस्यासितस्य च ॥ १२.२८१.१ ॥
ଏଠାରେ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ କୁହାଯାଏ — ନାରଦ, ଦେବଳ ଓ ଅସିତଙ୍କ ସଂବାଦ।
12.281.2
आसीनं देवलं वृद्धं बुद्ध्वा बुद्धिमतां वरम् ।
नारदः परिपप्रच्छ भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ १२.२८१.२ ॥
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୃଦ୍ଧ ଦେବଳଙ୍କୁ ବସିଥିବାର ଦେଖି ନାରଦ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।
12.281.3
कुतः सृष्टमिदं विश्वं ब्रह्मन्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च कमभ्येति तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १२.२८१.३ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ଏହି ବିଶ୍ୱ କେଉଁଠାରୁ ସୃଷ୍ଟ ହେଲା, ପ୍ରଳୟରେ ଏହା କାହାରେ ଲୀନ ହୁଏ — ତାହା ଆପଣ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
12.281.4
येभ्यः सृजति भूतानि कालो भावप्रचोदितः ।
महाभूतानि पञ्चेति तान्याहुर्भूतचिन्तकाः ॥ १२.२८१.४ ॥
କାଳ, ଭାବଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଯାହାଠାରୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ — ତାହା ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ, ଏପରି ଭୂତଚିନ୍ତକମାନେ କୁହନ୍ତି।
12.281.5
तेभ्यः सृजति भूतानि काल आत्मप्रचोदितः ।
एतेभ्यो यः परं ब्रूयादसद्ब्रूयादसंशयम् ॥ १२.२८१.५ ॥
ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ହିଁ କାଳ, ନିଜ ପ୍ରେରଣାରେ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଯିଏ କହେ, ସେ ନିଃସନ୍ଦେହରେ ମିଥ୍ୟା କହେ।
12.281.6
विद्धि नारद पञ्चैताञ्शाश्वतानचलान्ध्रुवान् ।
महतस्तेजसो राशीन्कालषष्ठान्स्वभावतः ॥ १२.२८१.६ ॥
ହେ ନାରଦ, ଏହି ପାଞ୍ଚକୁ ଶାଶ୍ୱତ, ଅଚଳ, ଧ୍ରୁବ ବୋଲି ଜାଣ — ମହାତେଜର ରାଶି, କାଳ ଷଷ୍ଠ; ସ୍ୱଭାବରୁ ହିଁ ସେମାନେ ସେପରି।
12.281.7
आपश्चैवान्तरिक्षं च पृथिवी वायुपावकौ ।
असिद्धिः परमेतेभ्यो भूतेभ्यो मुक्तसंशयम् ॥ १२.२८१.७ ॥
ଜଳ, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି — ଏହି ଭୂତମାନଙ୍କ ପରେ ପରମ ସିଦ୍ଧି ଅସିଦ୍ଧ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
12.281.8
नोपपत्त्या न वा युक्त्या त्वसद्ब्रूयादसंशयम् ।
वेत्थैतानभिनिर्वृत्तान्षडेते यस्य राशयः ॥ १२.२८१.८ ॥
ତର୍କ କିମ୍ବା ଯୁକ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ସନ୍ଦେହ ବିନା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଛଅ ରାଶି ତୁମେ ଜାଣ।
12.281.9
पञ्चैव तानि कालश्च भावाभावौ च केवलौ ।
अष्टौ भूतानि भूतानां शाश्वतानि भवाव्ययौ ॥ १२.२८१.९ ॥
ସେମାନେ ପାଞ୍ଚ ହିଁ; କାଳ ଓ ଭାବ-ଅଭାବ ଏହି କେବଳ ଦୁଇ; ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଠଟି ଭୂତ ଶାଶ୍ୱତ, ଉତ୍ପତ୍ତି-ବିନାଶରହିତ।
12.281.10
अभावभावितेष्वेव तेभ्यश्च प्रभवन्त्यपि ।
विनष्टोऽप्यनुतान्येव जन्तुर्भवति पञ्चधा ॥ १२.२८१.१० ॥
ଅଭାବରୁ ଭାବିତ ହୋଇଥିବା; ସେମାନଙ୍କରୁ ହିଁ ସେମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ନଷ୍ଟ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କଠାରେ ହିଁ ଫେରନ୍ତି; ଜୀବ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରେ ହୁଏ।
12.281.11
तस्य भूमिमयो देहः श्रोत्रमाकाशसंभवम् ।
सूर्याच्चक्षुरसुर्वायोरद्भ्यस्तु खलु शोणितम् ॥ १२.२८१.११ ॥
ତାଙ୍କ ଦେହ ପୃଥିବୀମୟ; ଶ୍ରୋତ୍ର ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଚକ୍ଷୁ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ; ପ୍ରାଣ ବାୟୁରୁ; ଏବଂ ରକ୍ତ ନିଶ୍ଚୟ ଜଳରୁ।
12.281.12
चक्षुषी नासिकाकर्णौ त्वक् जिह्वेति च पञ्चमी ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थानां ज्ञानानि कवयो विदुः ॥ १२.२८१.१२ ॥
ଦୁଇ ଆଖି, ନାକ-କାନ, ଚର୍ମ ଓ ପଞ୍ଚମ ଜିହ୍ୱା — ଏଗୁଡ଼ିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ବିଷୟର ଜ୍ଞାନକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି।
12.281.13
दर्शनं श्रवणं घ्राणं स्पर्शनं रसनं तथा ।
उपपत्त्या गुणान्विद्धि पञ्च पञ्चसु धातुषु ॥ १२.२८१.१३ ॥
ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ଘ୍ରାଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ରସନା — ଯୁକ୍ତିରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପଞ୍ଚଧାତୁର ଗୁଣ ବୋଲି ଜାଣ।
12.281.14
रूपं गन्धो रसः स्पर्शः शब्दश्चैवाथ तद्गुणाः ।
इन्द्रियैरुपलभ्यन्ते पञ्चधा पञ्च पञ्चभिः ॥ १२.२८१.१४ ॥
ରୂପ, ଗନ୍ଧ, ରସ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଶବ୍ଦ — ଏଗୁଡ଼ିକ ସେମାନଙ୍କ ଗୁଣ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରରେ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ।
12.281.15
रूपं गन्धं रसं स्पर्शं शब्दं चैवाथ तद्गुणान् ।
इन्द्रियाणि न बुध्यन्ते क्षेत्रज्ञस्तैस्तु बुध्यते ॥ १२.२८१.१५ ॥
ରୂପ, ଗନ୍ଧ, ରସ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଶବ୍ଦ — ସେଗୁଡ଼ିକ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଗୁଣକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜାଣେ ନାହିଁ; କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜାଣେ।
12.281.16
चित्तमिन्द्रियसंघातात्परं तस्मात्परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिः क्षेत्रज्ञो बुद्धितः परः ॥ १२.२८१.१६ ॥
ଚିତ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମୂହଠାରୁ ପର; ତା'ଠାରୁ ମନ ପର; ମନଠାରୁ ବୁଦ୍ଧି ପର; କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପର।
12.281.17
पूर्वं चेतयते जन्तुरिन्द्रियैर्विषयान्पृथक् ।
विचार्य मनसा पश्चादथ बुद्ध्या व्यवस्यति।
इन्द्रियैरुपसृष्टार्थान्मत्वा यस्त्वध्यवस्यति ॥ १२.२८१.१७ ॥
ଜୀବ ପ୍ରଥମେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ; ପରେ ମନରେ ବିଚାର କରି, ତା'ପରେ ବୁଦ୍ଧିରେ ନିଶ୍ଚୟ କରେ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣି ଯେ ନିଶ୍ଚୟ କରେ…
12.281.18
चित्तमिन्द्रियसंघातं मनो बुद्धिस्तथाऽष्टमी ।
अष्टौ ज्ञानेन्द्रियाण्याहुरेतान्यध्यात्मचिन्तकाः ॥ १२.२८१.१८ ॥
ଚିତ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମୂହ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି — ଏହିପରି ଅଷ୍ଟମ। ଅଧ୍ୟାତ୍ମଚିନ୍ତକମାନେ ଏହି ଅଷ୍ଟକୁ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ କହନ୍ତି।
12.281.19
पाणिं पादं च पायुं च मेहनं पञ्चमं मुखम् ।
इति संशब्द्यमानानि शृणु कर्मेन्द्रियाण्यपि ॥ १२.२८१.१९ ॥
ହାତ, ପାଦ, ପାୟୁ, ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପଞ୍ଚମ ମୁଖ — ଏହିପରି କୁହାଯାଉଥିବା କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟସମୂହ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।
12.281.20
जल्पनाभ्यवहारार्थं मुखमिन्द्रियमुच्यते ।
गमनेन्द्रियं तथा पादौ कर्मणः करणे करौ ॥ १२.२८१.२० ॥
କହିବା ଓ ଭୋଜନ ପାଇଁ ମୁଖକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କୁହାଯାଏ; ଗମନର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁଇ ପାଦ; କର୍ମର କରଣ ଦୁଇ ହାତ।
12.281.21
पायूपस्थं विसर्गार्थमिन्द्रिये तुल्यकर्मणी ।
विसर्गे च पुरीषस्य विसर्गे चापि कामिके ॥ १२.२८१.२१ ॥
ପାୟୁ ଓ ଉପସ୍ଥ ବିସର୍ଜନ ପାଇଁ ଦୁଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ସମାନ କର୍ମବିଶିଷ୍ଟ; ମଳତ୍ୟାଗରେ ଓ କାମଜ ନିଃସରଣରେ ମଧ୍ୟ।
12.281.22
मनः षष्ठान्यथैतानि वाचा सम्यग्यथागमम् ।
ज्ञानचेष्टेन्द्रियगुणाः सर्वेषां शब्दिता मया ॥ १२.२८१.२२ ॥
ମନ ଷଷ୍ଠ; ଏଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ବାକ୍ୟରେ ମୁଁ ଯଥାଯଥ କହିଲି — ଜ୍ଞାନ ଓ ଚେଷ୍ଟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗୁଣସବୁ ମୋ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ହୋଇଛି।
12.281.23
इन्द्रियाणां स्वकर्मभ्यः श्रमादुपरमो यदा ।
भवतीन्द्रियसंन्यासादथ स्वपिति वै नरः ॥ १२.२८१.२३ ॥
ଶ୍ରମରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସବୁ ନିଜ କର୍ମରୁ ବିରତ ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସଂନ୍ୟାସରେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଦ୍ରା ଯାଏ।
12.281.24
इन्द्रियाणां व्युपरमे मनोऽव्युपरतं यदि ।
सेवते विषयानेव तं विद्यात्स्वप्नदर्शनम् ॥ १२.२८१.२४ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟସବୁ ବିରମିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମନ ବିରମି ନ ଥାଏ ଓ କେବଳ ବିଷୟ ସେବା କରେ, ତେବେ ତାହାକୁ ସ୍ୱପ୍ନଦର୍ଶନ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
12.281.25
सात्विकाश्चैव ये भावास्तथा राजसतामसाः ।
कर्मयुक्ताः प्रशंसन्ति सात्विकान्नेतरांस्तथा ॥ १२.२८१.२५ ॥
ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବ, ଏବଂ ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ ଭାବ — କର୍ମରେ ନିୟୁକ୍ତ ଲୋକେ ସାତ୍ତ୍ୱିକକୁ ହିଁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟକୁ ନୁହେଁ।
12.281.26
आनन्दः कर्मणां सिद्धिः प्रतिपत्तिः परा गतिः ।
सात्विकस्य निमित्तानि भावान्संश्रयसे स्मृतिः ॥ १२.२८१.२६ ॥
ଆନନ୍ଦ, କର୍ମର ସିଦ୍ଧି, ପ୍ରାପ୍ତି, ପରମ ଗତି — ଏଗୁଡ଼ିକ ସାତ୍ତ୍ୱିକର ଲକ୍ଷଣ; ଭାବର ଆଶ୍ରୟ ନେବା, ସ୍ମୃତି।
12.281.27
जन्तुष्वेकतमेष्वेवं भावं यो वा समास्थितः ।
भावयोरीप्सितं नित्यं प्रत्यक्षं गमनं द्वयोः ॥ १२.२८१.२७ ॥
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କୌଣସି ଗୋଟିଏରେ ଏହିପରି ଭାବ ଯାହା ସ୍ଥିତ, କିମ୍ବା ଦୁଇ ଭାବର ସଦା ଇଚ୍ଛିତ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଗମନ।
12.281.28
इन्द्रियाणि च भावाश्च गुणाः सप्तदश स्मृताः ।
तेषामष्टादशो देही यः शरीरे स शाश्वतः ॥ १२.२८१.२८ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଭାବ ଓ ଗୁଣ — ଏଗୁଡ଼ିକ ସତର ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଠରତମ ଦେହୀ, ଯିଏ ଶରୀରରେ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଶାଶ୍ୱତ।
12.281.29
अथवा सशरीरास्ते गुणाः सर्वे शरीरिणाम् ।
संश्रितास्तद्वियोगे हि सशरीरा न सन्ति ते ॥ १२.२८१.२९ ॥
କିମ୍ବା ସେହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେହ ସହିତ ଆଶ୍ରିତ; ସେମାନଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ସେମାନେ ଦେହ ସହିତ ରହନ୍ତି ନାହିଁ।
12.281.30
अथवा संविभागेन शरीरं पाञ्चभौतिकम् ।
एकश्च दश चाष्टौ च गुणाः सह शरीरिणाम्।
ऊष्मणा सह विशो वा संघातः पाञ्चभौतिकः ॥ १२.२८१.३० ॥
କିମ୍ବା ବିଭାଗରେ ଦେହ ପଞ୍ଚଭୂତମୟ; ଏକ, ଦଶ ଓ ଆଠ ଗୁଣ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ସହିତ; ଉଷ୍ମା ସହିତ ପ୍ରଜା, କିମ୍ବା ପଞ୍ଚଭୂତର ସଂଘାତ।
12.281.31
महान्संधारयत्येतच्छरीरं वायुना सह ।
सत्यप्रभावयुक्तस्य निमित्तं देहभेदने ॥ १२.२८१.३१ ॥
ମହାନ୍ ଏହି ଶରୀରକୁ ବାୟୁ ସହ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସତ୍ୟପ୍ରଭାବଯୁକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଦେହଭେଦର ନିମିତ୍ତ।
12.281.32
तथैवोत्पद्यते किंचित्पञ्चत्वं गच्छते तथा ।
पुण्यपापविनाशान्ते पुण्यपापसमीरितः।
देहं विशति कालेन ततोऽयं कर्मसंभवम् ॥ १२.२८१.३२ ॥
ସେହିପରି କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ପଞ୍ଚତ୍ୱ ପାଏ; ପୁଣ୍ୟ-ପାପର ବିନାଶ ଶେଷରେ, ପୁଣ୍ୟ-ପାପ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସମୟରେ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ତେବେ ଏହା କର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
12.281.33
हित्वाहित्वा ह्ययं प्रैति देहाद्देहं कृताश्रयः ।
कालसंचोदितः क्षेत्री विशीर्णाद्वा गृहाद्गृहम् ॥ १२.२८१.३३ ॥
ଗୋଟିଏ ପରେ ଗୋଟିଏ ଛାଡ଼ି ଏହା ଗୋଟିଏ ଦେହରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଯାଏ; କାଳଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ କ୍ଷେତ୍ରୀ, ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିବା ଘରରୁ ଅନ୍ୟ ଘରକୁ ଯିବା ପରି।
12.281.34
तं तु नैवानुतप्यन्ते प्राज्ञा निश्चितनिश्चयाः ।
कृपणास्त्वनुतप्यन्ते जनाः संबन्धिमानिनः ॥ १२.२८१.३४ ॥
ତା ପାଇଁ ପ୍ରାଜ୍ଞମାନେ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ନିଶ୍ଚୟ ଦୃଢ଼; କିନ୍ତୁ କୃପଣ ଲୋକମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ଅଭିମାନୀ, ଶୋକ କରନ୍ତି।
12.281.35
न ह्ययं कस्यचित्कश्चिन्नास्य कश्चन विद्यते ।
भवत्येको ह्ययं नित्यं शरीरे सुखदुःखकृत् ॥ १२.२८१.३५ ॥
ଏ କାହାର ନୁହେଁ, କେହି ଏହାର ନୁହେଁ; ଏ ସର୍ବଦା ଏକା ରହେ, ଶରୀରରେ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
12.281.36
नैव संजायते जन्तुर्न च जातु विपद्यते ।
याति देहमयं मुक्त्वा कदाचित्परमां गतिम् ॥ १२.२८१.३६ ॥
ଏହି ଜୀବ ପ୍ରକୃତରେ ଜନ୍ମ ନିଏ ନାହିଁ, କେବେ ବି ବିନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଦେହ ଛାଡ଼ି କେବେ ପରମ ଗତି ପାଏ।
12.281.37
पुण्यपापमयं देहं क्षपयन्कर्मसंक्षयात् ।
क्षीणदेहः पुनर्देही ब्रह्मत्वमुपगच्छति ॥ १२.२८१.३७ ॥
ପୁଣ୍ୟ-ପାପମୟ ଏହି ଦେହକୁ କର୍ମକ୍ଷୟ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୟ କରି, ଦେହ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ଦେହୀ ପୁନର୍ବାର ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ଲାଭ କରେ।
12.281.38
पुण्यपापक्षयार्थं हि साङ्ख्यज्ञानं विधीयते ।
तत्क्षये हृदि पश्यन्ति ब्रह्मभावे परां गतिम् ॥ १२.२८१.३८ ॥
ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପର କ୍ଷୟ ପାଇଁ ହିଁ ସାଂଖ୍ୟଜ୍ଞାନ ବିହିତ; ସେଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷୟ ହେଲେ ସେମାନେ ହୃଦୟରେ ବ୍ରହ୍ମଭାବରେ ପରମ ଗତି ଦେଖନ୍ତି।