મહાભારત · અધ્યાય 12.294
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.294.1
कथं नु युक्तः पृथिवीं चरेदस्मद्विधो नृपः ।
नित्यं कैश्च गुणैर्युक्तः सङ्गपाशाद्विमुच्यते ॥ १२.२९४.१ ॥
આપણા જેવો રાજા પૃથ્વી પર કેવી રીતે વિચરે, કયા ગુણોથી યુક્ત થઈને આસક્તિના પાશથી મુક્ત થાય?
12.294.2
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।
अरिष्टनेमिना प्रोक्तं सगरायानुपृच्छते ॥ १२.२९४.२ ॥
અહીં હું તને એક પ્રાચીન ઇતિહાસ કહીશ, જે સગરે પૂછતાં અરિષ્ટનેમિએ કહ્યો હતો.
12.294.3
किं श्रेयः परमं ब्रह्मन्कृत्वेह सुखमश्नुते ।
कथं न शोचेन्न क्षुभ्येदेतदिच्छामि वेदितुम् ॥ १२.२९४.३ ॥
હે બ્રાહ્મણ, અહીં શું કરીને માણસ પરમ કલ્યાણ અને સુખ પામે છે? તે કેવી રીતે શોક ન કરે અને વિચલિત ન થાય? આ હું જાણવા ઇચ્છું છું.
12.294.4
एवमुक्तस्तदा तार्क्ष्यः सर्वशास्त्रविदां वरः ।
विबुध्य संपदं चाग्र्यां सद्वाक्यमिदमब्रवीत् ॥ १२.२९४.४ ॥
સગરે એમ પૂછ્યું ત્યારે સર્વ શાસ્ત્રજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ તાર્ક્ષ્યે ઉત્તમ સંપદાને સમજીને આ સદ્વચન કહ્યું.
12.294.5
सुखं मोक्षसुखं लोके न च मूढोऽवगच्छति ।
प्रसक्तः पुत्रपशुषु धनधान्यसमाकुलः ॥ १२.२९४.५ ॥
જગતમાં મોક્ષનું સુખ છે; પરંતુ મૂઢ તેને સમજતો નથી. તે પુત્રો અને પશુઓમાં આસક્ત રહે છે, ધનધાન્યની ચિંતામાં ડૂબેલો રહે છે.
12.294.6
सक्तबुद्धिरशान्तात्मा स न शक्यश्चिकित्सितुम् ।
स्नेहपाशसितो मूढो न स मोक्षाय कल्पते ॥ १२.२९४.६ ॥
જેની બુદ્ધિ આસક્ત અને આત્મા અશાંત છે, તેનો ઉપચાર શક્ય નથી; સ્નેહપાશમાં બંધાયેલો તે મૂઢ મોક્ષને યોગ્ય નથી.
12.294.7
स्नेहजानिह ते पाशान्वक्ष्यामि शृणु तान्मम ।
सकर्णकेन शिरसा शक्याश्छेत्तुं विजानता ॥ १२.२९४.७ ॥
અહીં સ્નેહથી જન્મેલા પાશો વિશે હું તને કહીશ; તે મારી પાસેથી સાંભળ. જાણનાર તેમને કાંટા સહિત માથાથી કાપી શકે.
12.294.8
संभाव्य पुत्रान्कालेन यौवनस्थान्निवेश्य च ।
समर्थाज्जीवने ज्ञात्वा मुक्तश्चर यथासुखम् ॥ १२.२९४.८ ॥
યોગ્ય સમયે પુત્રોનું પાલન કરી, યૌવનમાં તેમને સ્થાપી, જીવનનિર્વાહમાં તેઓ સમર્થ છે એમ જાણી, મુક્ત થઈ યથાસુખ વિચર.
12.294.9
भार्यां पुत्रवतीं वृद्धां लालितां पुत्रवत्सलाम् ।
ज्ञात्वा प्रजहि कालेन परार्थमनुदृश्य च ॥ १२.२९४.९ ॥
પુત્રવતી, વૃદ્ધ, લાડ પામેલી અને પુત્રોને પ્રેમ કરનારી પત્નીને જાણીને, સમયે પરમાર્થ વિચારી તેનો ત્યાગ કર.
12.294.10
सापत्यो निरपत्यो वा मुक्तश्चर यथासुखम् ।
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थांस्त्वमनुभूय यथाविधि ॥ १२.२९४.१० ॥
પુત્રવાન હોય કે પુત્રહીન, મુક્ત થઈ યથાસુખ વિચર; ઇન્દ્રિયો વડે ઇન્દ્રિયવિષયોનો વિધિપૂર્વક અનુભવ કરીને.
12.294.11
कृतकौन्तूहलस्तेषु मुक्तश्चर यथासुखम् ।
उपपत्त्योपलब्धेषु लोकेषु च समो भव ॥ १२.२९४.११ ॥
તેમના પ્રત્યેનું કુતૂહલ તૃપ્ત કરી, મુક્ત થઈ યથાસુખ વિચર; યુક્તિથી પ્રાપ્ત લોકોમાં પણ સમભાવી થા.
12.294.12
एष तावत्समासेन तव संकीर्तितो मया ।
मोक्षार्थो विस्तरेणाथ भूयो वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ १२.२९४.१२ ॥
આ મેં તને સંક્ષેપમાં મોક્ષનો હેતુ કહ્યો. હવે વિસ્તારથી ફરી કહીશ; તે સાંભળ.
12.294.13
मुक्ता वीतभया लोके चरन्ति सुखिनो नराः ।
सक्तभावा विनश्यन्ति नरास्तत्र न संशयः ॥ १२.२९४.१३ ॥
મુક્ત અને ભયરહિત થઈને જગતમાં વિચરતા માણસો સુખી રહે છે; આસક્ત ભાવવાળા નાશ પામે છે, તેમાં સંશય નથી.
12.294.14
आहारसंचये सक्ता यथा कीटपिपीलिकाः ।
असक्ताः सुखिनो लोके सक्ताश्चैव विनाशिनः ॥ १२.२९४.१४ ॥
આહારસંચયમાં આસક્ત કીડા અને કીડીઓની જેમ, જગતમાં અનાસક્ત સુખી છે; આસક્ત નાશ પામે છે.
12.294.15
स्वजने न च ते चिन्ता कर्तव्या मोक्षबुद्धिना ।
इमे मया विनाभूता भविष्यन्ति कथं त्विति ॥ १२.२९४.१५ ॥
મોક્ષબુદ્ધિવાળાએ પોતાના સ્વજનોની ચિંતા ન કરવી; "મારા વિના આ કેવી રીતે રહેશે?" એવો વિચાર ન કરવો.
12.294.16
स्वयमुत्पद्यते जन्तुः स्वयमेव विवर्धते ।
सुखदुःखे तथा मृत्युं स्वयमेवाधिगच्छति ॥ १२.२९४.१६ ॥
જીવ પોતે જ જન્મે છે અને પોતે જ વધે છે; તેમ સુખ-દુઃખ અને મૃત્યુ પણ તે પોતે જ પામે છે.
12.294.17
भोजनाच्छादने चैव मात्रा पित्रा च संग्रहम् ।
स्वकृते नाधिगच्छन्ति लोके नास्त्यकृतं पुरा ॥ १२.२९४.१७ ॥
ભોજન અને વસ્ત્ર માતા-પિતાના સંગ્રહથી નહીં, પોતાના જ કર્મથી માણસો પામે છે; પૂર્વે ન કરેલું એવું જગતમાં કંઈ નથી.
12.294.18
धात्रा विहितभक्ष्याणि सर्वभूतानि मेदिनीम् ।
लोके विपरिधावन्ति रक्षितानि स्वकर्मभिः ॥ १२.२९४.१८ ॥
વિધાતાએ જેમનો આહાર નિર્ધારિત કર્યો છે એવાં સર્વ પ્રાણીઓ પૃથ્વી પર જગતમાં દોડતાં ફરે છે; તે પોતાના કર્મોથી રક્ષિત થાય છે.
12.294.19
स्वयं मृत्पिण्डभूतस्य परतन्त्रस्य सर्वदा ।
को हेतुः स्वजनं द्वेष्टुं रक्षितं वाऽदृढात्मनः ॥ १२.२९४.१९ ॥
પોતે માટીના પિંડ જેવો, સદા પરાધીન, અસ્થિર મનવાળાને પોતાના સ્વજનોને દ્વેષ કરવાનું કે રક્ષણ કરવાનું શું કારણ?
12.294.20
स्वजनं हि यदा मृत्युर्हन्त्येव भुवि पश्यतः ।
कृतेऽपि यत्ने महति तत्र बोद्धव्यमात्मना ॥ १२.२९४.२० ॥
પૃથ્વી પર જોતાં જોતાં મૃત્યુ જ્યારે સ્વજનને મારી નાખે છે, ત્યારે મોટો પ્રયત્ન કરવા છતાં ત્યાં પોતાની જાતે જ તે સમજવું જોઈએ.
12.294.21
जीवन्तमपि चैवैनं भरणे रक्षणे तथा ।
असमाप्ते परित्यज्य पश्चादपि मरिष्यसि ॥ १२.२९४.२१ ॥
જીવતાને પણ તેનું પોષણ અને રક્ષણ અધૂરું છોડીને, પછીથી પણ તું મરીશ.
12.294.22
यदा मृतं च स्वजनं न ज्ञास्यसि कथंचन ।
सुखितं दुःखितं वाऽपि ननु बोद्धव्यमात्मना ॥ १२.२९४.२२ ॥
સ્વજન મરે ત્યારે તે સુખી છે કે દુઃખી એ પણ તું કોઈ રીતે જાણી શકીશ નહીં; તે પોતાની જાતે જ સમજવું જોઈએ.
12.294.23
मृते वा त्वयि जीवे वा यदा भोक्ष्यति वै जनः ।
स्वकृतं ननु बुद्ध्वैवं कर्तव्यं हितमात्मनः ॥ १२.२९४.२३ ॥
તું મરે કે જીવે, લોકો પોતાના જ કર્મનું ફળ ભોગવશે; આ સમજીને પોતાના હિતનું કાર્ય કરવું જોઈએ.
12.294.24
एवं विजानँल्लोकेऽस्मिन्कः कस्येत्यभिनिश्चितः ।
मोक्षे निवेशय मनो भूयश्चाप्युपधारय ॥ १२.२९४.२४ ॥
આ લોકમાં આ રીતે જાણીને, 'કોણ કોનું' એ દૃઢપણે નક્કી કરીને, મનને મોક્ષમાં લગાવ; ફરી ફરી આનો જ વિચાર કર.
12.294.25
क्षुत्पिपासादयो भावा जिता यस्येह देहिनः ।
क्रोधो लोभस्तथा मोहः सत्ववान्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.२५ ॥
આ લોકમાં જે દેહધારીએ ભૂખ-તરસ વગેરે ભાવો તથા ક્રોધ, લોભ અને મોહને જીત્યા છે, સત્ત્વગુણથી યુક્ત એ જ ખરેખર મુક્ત છે.
12.294.26
द्यूते पाने तथा स्त्रीषु मृगयायां च यो नरः ।
न प्रमाद्यति संमोहात्सततं मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.२६ ॥
જે માણસ જુગારમાં, મદ્યપાનમાં, સ્ત્રીઓમાં અને શિકારમાં મોહને કારણે સતત પ્રમાદ કરતો નથી, એ જ ખરેખર મુક્ત છે.
12.294.27
दिवसेदिवसे नाम रात्रौरात्रौ पुमान्सदा ।
भोक्तव्यमिति यः स्विन्नो दोषबुद्धिः स उच्यते ॥ १२.२९४.२७ ॥
દિવસે-દિવસે અને રાત્રિએ-રાત્રિએ ‘હજુ ભોગવવાનું છે’ એમ વિચારીને જે માણસ સદા ખિન્ન રહે છે, તેને દોષબુદ્ધિવાળો કહેવામાં આવે છે.
12.294.28
आत्मभावं तथा स्त्रीषु सक्तमेव पुनः पुनः ।
यः पश्यति सदा युक्तो यथावन्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.२८ ॥
સ્ત્રીઓમાં આસક્ત થયેલા પોતાના આત્મભાવને જે વારંવાર જુએ છે, અને સદા યોગમાં સ્થિત રહીને તેને યથાર્થ રૂપે જુએ છે, એ જ ખરેખર મુક્ત છે.
12.294.29
संभवं च विनाशं च भूतानां चेष्टितं तथा ।
यस्तत्त्वतो विजानाति लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.२९ ॥
જે પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ, વિનાશ અને તેમની ચેષ્ટાઓને તત્ત્વથી જાણે છે, એ જ આ લોકમાં ખરેખર મુક્ત છે.
12.294.30
प्रस्थं वाहसहस्रेषु यात्रार्थं चैव कोटिषु ।
प्रासादे मञ्चकं स्थानं यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२.२९४.३० ॥
હજારો ગાડાઓમાં અને પ્રવાસ માટે કરોડો વસ્તુઓમાં ભાર જોનાર, અને મહેલમાં પલંગનું સ્થાન જોનાર મુક્ત થાય છે.
12.294.31
मृत्युनाऽभ्याहतं लोकं व्याधिभिश्चोपपीडितम् ।
अवृत्तिकर्शितं चैव यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२.२९४.३१ ॥
મૃત્યુથી આહત, વ્યાધિઓથી પીડિત અને આજીવિકાના અભાવે કૃશ થયેલા આ લોકને જે જુએ છે, તે મુક્ત થાય છે.
12.294.32
यः पश्यति स संतुष्टो नपश्यंश्च विहन्यते ।
यश्चाप्यल्पेन संतुष्टो लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३२ ॥
જે જુએ છે તે સંતુષ્ટ રહે છે; જે નથી જોતો તે નાશ પામે છે. જે થોડામાં પણ સંતુષ્ટ છે, તે જ આ લોકમાં મુક્ત છે.
12.294.33
अग्नीषोमाविदं सर्वमिति यश्चानुपश्यति ।
न च संस्पृश्यते भावैरद्भुतैर्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३३ ॥
"આ બધું અગ્નિ અને સોમ છે" એમ જે જુએ છે અને અદ્ભુત ભાવોથી સ્પર્શાતો નથી, તે જ ખરેખર મુક્ત છે.
12.294.34
पर्यङ्कशय्या भूमिश्च सामने यस्य देहिनः ।
शाल्यन्नं च कदन्नं च यस्य स्यान्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३४ ॥
પલંગની શય્યા અને ભૂમિ જેને સમાન હોય, અને શાલિ-ચોખાનો ભાત તથા સાધારણ અન્ન જેને સમાન હોય, તે જ ખરેખર મુક્ત છે.
12.294.35
क्षौमं च कुशचीरं च कौशेयं वल्कलानि च ।
आविकं चर्म च समं यस्य स्यान्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३५ ॥
ક્ષૌમ વસ્ત્ર અને કુશનું ચીર, રેશમી વસ્ત્ર અને વલ્કળ, તથા ઊનનું વસ્ત્ર અને ચામડું જેને સમાન હોય, તે જ ખરેખર મુક્ત છે.
12.294.36
पञ्चभूतसमुद्भूतं लोकं यश्चानुपश्यति ।
तथाच वर्तते दृष्ट्वा लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३६ ॥
પંચમહાભૂતોથી ઉત્પન્ન થયેલા આ લોકને જે જુએ છે, અને જોઈને તેમ જ વર્તે છે, તે જ આ લોકમાં ખરેખર મુક્ત છે.
12.294.37
सुखदुःखे समे यस्य लाभालाभौ जयाजयौ ।
इच्छाद्वेषौ भयोद्वेगौ सर्वथा मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३७ ॥
જેને સુખ-દુઃખ, લાભ-હાનિ અને જય-પરાજય સમાન છે, ઇચ્છા-દ્વેષ અને ભય-ઉદ્વેગ જેનામાં સર્વથા નથી, તે જ મુક્ત છે.
12.294.38
रक्तमूत्रपुरीषाणां दोषाणां संचयांस्तथा ।
शरीरं दोषबहुलं दृष्ट्वा चैव विमुच्यते ॥ १२.२९४.३८ ॥
રક્ત, મૂત્ર, મળ એ દોષોનો સંચય અને દોષોથી ભરેલું શરીર જોઈને (જે સમજે છે) તે મુક્ત થાય છે.
12.294.39
वलीपलितसंयोगं कार्श्यं वैवर्ण्यमेव च ।
कुजभावं च जरयाः यः पश्यति स मुच्यतेत ॥ १२.२९४.३९ ॥
કરચલીઓ અને સફેદ વાળનો સંયોગ, કૃશતા, રંગ ફિકો પડવો અને ઘડપણથી વાંકું થવું—એ જે જુએ છે તે મુક્ત થાય છે.
12.294.40
पुंस्त्वोपघातं कालेन दर्शनोपरमं तथा ।
बाधिर्यं प्राणमन्दत्वं यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२.२९४.४० ॥
સમય સાથે પુરુષત્વનો નાશ, દૃષ્ટિનો લોપ, બહેરાશ અને પ્રાણની મંદતા—જે આ જુએ છે તે મુક્ત થાય છે.
12.294.41
गतानृषींस्तथा देवानसुरांश्च तथा गतान् ।
लोकादस्मात्परं लोकं यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२.२९४.४१ ॥
આ લોકમાંથી પરલોકે ગયેલા ઋષિઓ, દેવો અને અસુરોને જે જુએ છે, તે મુક્ત થાય છે.
12.294.42
प्रभावैरन्वितास्तैस्तैः पार्थिवेन्द्राः सहस्रशः ।
ये गताः पृथिवीं त्यक्त्वा इति ज्ञात्वा विमुच्यते ॥ १२.२९४.४२ ॥
પોતપોતાના પ્રભાવથી યુક્ત હજારો રાજાઓ પૃથ્વી છોડીને ગયા—એ જાણીને (જે સમજે છે) તે મુક્ત થાય છે.
12.294.43
अर्थांश्च दुर्लभाँल्लोके क्लेशांश्च सुलभांस्तथा ।
दुःखं चैव कुटुम्बार्थे यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२.२९४.४३ ॥
જગતમાં દુર્લભ ધન, સુલભ ક્લેશ અને કુટુંબ માટેનું દુઃખ — આ જે જુએ છે, તે મુક્ત થાય છે.
12.294.44
अपत्यानां च वैगुण्यं जनं विगुणमेव च ।
पश्यन्भूयिष्ठशो लोके को मोक्षं नाभिपूजयेत् ॥ १२.२९४.४४ ॥
સંતાનોની ખામી અને લોકોની ગુણહીનતા જગતમાં મોટાભાગે જોતાં, કોણ મોક્ષની ઉપાસના નહીં કરે?
12.294.45
शास्त्राल्लोकाच्च यो बुद्धः सर्वं पश्यति मानवः ।
असारमिव मानुष्यं सर्वथा मुक्ता एव सः ॥ १२.२९४.४५ ॥
શાસ્ત્ર અને જગતથી જાગૃત થઈને જે માનવ બધું જુએ છે અને મનુષ્યજીવનને સારહીન માને છે, તે સર્વથા મુક્ત જ છે.
12.294.46
एतच्छ्रुत्वा मम वचो भवांश्चरतु मुक्तवत् ।
गार्हस्थ्याद्यदि ते मोक्षे कृता बुद्धिरविक्लवा ॥ १२.२९४.४६ ॥
મારું આ વચન સાંભળીને, ગૃહસ્થજીવનમાંથી મોક્ષમાં તમારી બુદ્ધિ અચળ થઈ હોય તો, મુક્તની જેમ આચરણ કરો.
12.294.47
तत्तस्य वचनं श्रुत्वा सम्यक्स पृथिवीपतिः ।
मोक्षजैश्च गुणैर्युक्तः पालयामास च प्रजाः ॥ १२.२९४.४७ ॥
તેનું તે વચન સારી રીતે સાંભળીને, તે રાજા મોક્ષજન્ય ગુણોથી યુક્ત થઈને પ્રજાનું પાલન કરવા લાગ્યો.