ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.294
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.294.1
कथं नु युक्तः पृथिवीं चरेदस्मद्विधो नृपः ।
नित्यं कैश्च गुणैर्युक्तः सङ्गपाशाद्विमुच्यते ॥ १२.२९४.१ ॥
ਸਾਡੇ ਵਰਗਾ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵਿਚਰੇ, ਕਿਹੜੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੋਹ ਦੇ ਫੰਦੇ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ?
12.294.2
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।
अरिष्टनेमिना प्रोक्तं सगरायानुपृच्छते ॥ १२.२९४.२ ॥
ਏਥੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ।
12.294.3
किं श्रेयः परमं ब्रह्मन्कृत्वेह सुखमश्नुते ।
कथं न शोचेन्न क्षुभ्येदेतदिच्छामि वेदितुम् ॥ १२.२९४.३ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਸੋਗ ਨਾ ਕਰੇ ਤੇ ਵਿਆਕੁਲ ਨਾ ਹੋਵੇ? ਇਹੀ ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
12.294.4
एवमुक्तस्तदा तार्क्ष्यः सर्वशास्त्रविदां वरः ।
विबुध्य संपदं चाग्र्यां सद्वाक्यमिदमब्रवीत् ॥ १२.२९४.४ ॥
ਸਗਰ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ ਨੇ ਉੱਤਮ ਸੰਪਦਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਇਹ ਸੱਚੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।
12.294.5
सुखं मोक्षसुखं लोके न च मूढोऽवगच्छति ।
प्रसक्तः पुत्रपशुषु धनधान्यसमाकुलः ॥ १२.२९४.५ ॥
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੋਕਸ਼ ਦਾ ਸੁਖ ਹੈ; ਪਰ ਮੂਰਖ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਉਹ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੋ ਕੇ ਧਨ-ਅਨਾਜ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.294.6
सक्तबुद्धिरशान्तात्मा स न शक्यश्चिकित्सितुम् ।
स्नेहपाशसितो मूढो न स मोक्षाय कल्पते ॥ १२.२९४.६ ॥
ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਆਸਕਤ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਸਨੇਹ ਦੇ ਫੰਦੇ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਉਹ ਮੂਰਖ ਮੋਕਸ਼ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.294.7
स्नेहजानिह ते पाशान्वक्ष्यामि शृणु तान्मम ।
सकर्णकेन शिरसा शक्याश्छेत्तुं विजानता ॥ १२.२९४.७ ॥
ਇੱਥੇ ਸਨੇਹ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਪਾਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣ। ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਡੇ ਸਮੇਤ ਸਿਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ।
12.294.8
संभाव्य पुत्रान्कालेन यौवनस्थान्निवेश्य च ।
समर्थाज्जीवने ज्ञात्वा मुक्तश्चर यथासुखम् ॥ १२.२९४.८ ॥
ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਕੇ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨ-ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਚਰ।
12.294.9
भार्यां पुत्रवतीं वृद्धां लालितां पुत्रवत्सलाम् ।
ज्ञात्वा प्रजहि कालेन परार्थमनुदृश्य च ॥ १२.२९४.९ ॥
ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਬੁੱਢੀ, ਲਾਡਾਂ ਨਾਲ ਪਾਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪਰਮਾਰਥ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ।
12.294.10
सापत्यो निरपत्यो वा मुक्तश्चर यथासुखम् ।
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थांस्त्वमनुभूय यथाविधि ॥ १२.२९४.१० ॥
ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰਹੀਨ, ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨ-ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਚਰ; ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਗ ਕੇ।
12.294.11
कृतकौन्तूहलस्तेषु मुक्तश्चर यथासुखम् ।
उपपत्त्योपलब्धेषु लोकेषु च समो भव ॥ १२.२९४.११ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨ-ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਚਰ; ਤਰਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮਭਾਵੀ ਹੋ ਜਾ।
12.294.12
एष तावत्समासेन तव संकीर्तितो मया ।
मोक्षार्थो विस्तरेणाथ भूयो वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ १२.२९४.१२ ॥
ਇਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਮੋਕਸ਼ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਫਿਰ ਕਹਾਂਗਾ; ਉਹ ਸੁਣ।
12.294.13
मुक्ता वीतभया लोके चरन्ति सुखिनो नराः ।
सक्तभावा विनश्यन्ति नरास्तत्र न संशयः ॥ १२.२९४.१३ ॥
ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਭੈਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਆਸਕਤ ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
12.294.14
आहारसंचये सक्ता यथा कीटपिपीलिकाः ।
असक्ताः सुखिनो लोके सक्ताश्चैव विनाशिनः ॥ १२.२९४.१४ ॥
ਭੋਜਨ ਦੇ ਸੰਚੇ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਕੀੜੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਨਾਸਕਤ ਸੁਖੀ ਹਨ; ਆਸਕਤ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.294.15
स्वजने न च ते चिन्ता कर्तव्या मोक्षबुद्धिना ।
इमे मया विनाभूता भविष्यन्ति कथं त्विति ॥ १२.२९४.१५ ॥
ਮੋਖ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; "ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਣਗੇ?" ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.294.16
स्वयमुत्पद्यते जन्तुः स्वयमेव विवर्धते ।
सुखदुःखे तथा मृत्युं स्वयमेवाधिगच्छति ॥ १२.२९४.१६ ॥
ਜੀਵ ਆਪ ਹੀ ਜਨਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.294.17
भोजनाच्छादने चैव मात्रा पित्रा च संग्रहम् ।
स्वकृते नाधिगच्छन्ति लोके नास्त्यकृतं पुरा ॥ १२.२९४.१७ ॥
ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਕਪੜਾ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮ ਨਾਲ ਲੋਕ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕੁਝ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
12.294.18
धात्रा विहितभक्ष्याणि सर्वभूतानि मेदिनीम् ।
लोके विपरिधावन्ति रक्षितानि स्वकर्मभिः ॥ १२.२९४.१८ ॥
ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
12.294.19
स्वयं मृत्पिण्डभूतस्य परतन्त्रस्य सर्वदा ।
को हेतुः स्वजनं द्वेष्टुं रक्षितं वाऽदृढात्मनः ॥ १२.२९४.१९ ॥
ਆਪ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਾਂਗ, ਸਦਾ ਪਰਾਧੀਨ, ਡਾਂਵਾਂਡੋਲ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨਾਲ ਦਵੇਸ਼ ਜਾਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਨ?
12.294.20
स्वजनं हि यदा मृत्युर्हन्त्येव भुवि पश्यतः ।
कृतेऽपि यत्ने महति तत्र बोद्धव्यमात्मना ॥ १२.२९४.२० ॥
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੇਖਦਿਆਂ ਮੌਤ ਜਦੋਂ ਸੱਜਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਯਤਨ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉੱਥੇ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.294.21
जीवन्तमपि चैवैनं भरणे रक्षणे तथा ।
असमाप्ते परित्यज्य पश्चादपि मरिष्यसि ॥ १२.२९४.२१ ॥
ਜਿਊਂਦੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸਣ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਕੰਮ ਅਧੂਰਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਰੇਂਗਾ।
12.294.22
यदा मृतं च स्वजनं न ज्ञास्यसि कथंचन ।
सुखितं दुःखितं वाऽपि ननु बोद्धव्यमात्मना ॥ १२.२९४.२२ ॥
ਸੱਜਣ ਮਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਖੀ ਹੈ ਜਾਂ ਦੁਖੀ, ਇਹ ਵੀ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕੇਂਗਾ; ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.294.23
मृते वा त्वयि जीवे वा यदा भोक्ष्यति वै जनः ।
स्वकृतं ननु बुद्ध्वैवं कर्तव्यं हितमात्मनः ॥ १२.२९४.२३ ॥
ਤੂੰ ਮਰੇਂ ਜਾਂ ਜਿਊਂਦਾ ਰਹੇਂ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਣਗੇ; ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.294.24
एवं विजानँल्लोकेऽस्मिन्कः कस्येत्यभिनिश्चितः ।
मोक्षे निवेशय मनो भूयश्चाप्युपधारय ॥ १२.२९४.२४ ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, 'ਕੌਣ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ' ਇਹ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਾ; ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ।
12.294.25
क्षुत्पिपासादयो भावा जिता यस्येह देहिनः ।
क्रोधो लोभस्तथा मोहः सत्ववान्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.२५ ॥
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨੇ ਭੁੱਖ-ਪਿਆਸ ਆਦਿ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ ਤੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੁਕਤ ਹੈ।
12.294.26
द्यूते पाने तथा स्त्रीषु मृगयायां च यो नरः ।
न प्रमाद्यति संमोहात्सततं मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.२६ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੂਏ, ਸ਼ਰਾਬ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਸਦਾ ਲਾਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੁਕਤ ਹੈ।
12.294.27
दिवसेदिवसे नाम रात्रौरात्रौ पुमान्सदा ।
भोक्तव्यमिति यः स्विन्नो दोषबुद्धिः स उच्यते ॥ १२.२९४.२७ ॥
ਦਿਨ-ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ-ਰਾਤ ‘ਅਜੇ ਭੋਗਣਾ ਹੈ’ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.294.28
आत्मभावं तथा स्त्रीषु सक्तमेव पुनः पुनः ।
यः पश्यति सदा युक्तो यथावन्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.२८ ॥
ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਜੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੁਕਤ ਹੈ।
12.294.29
संभवं च विनाशं च भूतानां चेष्टितं तथा ।
यस्तत्त्वतो विजानाति लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.२९ ॥
ਜੋ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੱਤਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੁਕਤ ਹੈ।
12.294.30
प्रस्थं वाहसहस्रेषु यात्रार्थं चैव कोटिषु ।
प्रासादे मञ्चकं स्थानं यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२.२९४.३० ॥
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਕਰੋੜਾਂ ਵਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਪਲੰਘ ਦਾ ਥਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.294.31
मृत्युनाऽभ्याहतं लोकं व्याधिभिश्चोपपीडितम् ।
अवृत्तिकर्शितं चैव यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२.२९४.३१ ॥
ਮੌਤ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਹੋਏ, ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਏ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.294.32
यः पश्यति स संतुष्टो नपश्यंश्च विहन्यते ।
यश्चाप्यल्पेन संतुष्टो लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३२ ॥
ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ ਹੈ।
12.294.33
अग्नीषोमाविदं सर्वमिति यश्चानुपश्यति ।
न च संस्पृश्यते भावैरद्भुतैर्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३३ ॥
"ਇਹ ਸਭ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਸੋਮ ਹੈ" ਐਸਾ ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਹੀ ਮੁਕਤ ਹੈ।
12.294.34
पर्यङ्कशय्या भूमिश्च सामने यस्य देहिनः ।
शाल्यन्नं च कदन्नं च यस्य स्यान्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३४ ॥
ਜਿਸ ਲਈ ਪਲੰਘ ਦੀ ਸੇਜ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸਾਦਾ ਅੰਨ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਮੁਕਤ ਹੈ।
12.294.35
क्षौमं च कुशचीरं च कौशेयं वल्कलानि च ।
आविकं चर्म च समं यस्य स्यान्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३५ ॥
ਕਪਾਹ ਦਾ ਵਸਤਰ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਦਾ ਚੀਰ, ਰੇਸ਼ਮ ਅਤੇ ਛਾਲ ਦੇ ਕੱਪੜੇ, ਤੇ ਉੱਨ ਦਾ ਵਸਤਰ ਅਤੇ ਚਮੜਾ ਜਿਸ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋਣ, ਉਹੀ ਮੁਕਤ ਹੈ।
12.294.36
पञ्चभूतसमुद्भूतं लोकं यश्चानुपश्यति ।
तथाच वर्तते दृष्ट्वा लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३६ ॥
ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ ਹੈ।
12.294.37
सुखदुःखे समे यस्य लाभालाभौ जयाजयौ ।
इच्छाद्वेषौ भयोद्वेगौ सर्वथा मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३७ ॥
ਜਿਸ ਲਈ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤ-ਹਾਰ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਇੱਛਾ-ਦਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਭੈ-ਉਦਵੇਗ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹੀ ਮੁਕਤ ਹੈ।
12.294.38
रक्तमूत्रपुरीषाणां दोषाणां संचयांस्तथा ।
शरीरं दोषबहुलं दृष्ट्वा चैव विमुच्यते ॥ १२.२९४.३८ ॥
ਖੂਨ, ਮੂਤਰ, ਮਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੰਚਯ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ (ਜੋ ਸਮਝਦਾ ਹੈ) ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.294.39
वलीपलितसंयोगं कार्श्यं वैवर्ण्यमेव च ।
कुजभावं च जरयाः यः पश्यति स मुच्यतेत ॥ १२.२९४.३९ ॥
ਝੁਰੜੀਆਂ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਮੇਲ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਰੰਗ ਦਾ ਫਿੱਕਾ ਪੈਣਾ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਝੁਕ ਜਾਣਾ—ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.294.40
पुंस्त्वोपघातं कालेन दर्शनोपरमं तथा ।
बाधिर्यं प्राणमन्दत्वं यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२.२९४.४० ॥
ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਪੁਰਖਤਾ ਦਾ ਨਾਸ਼, ਨਜ਼ਰ ਦਾ ਜਾਣਾ, ਬੋਲ਼ਾਪਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਸੁਸਤੀ—ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.294.41
गतानृषींस्तथा देवानसुरांश्च तथा गतान् ।
लोकादस्मात्परं लोकं यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२.२९४.४१ ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਪਰਲੋਕ ਨੂੰ ਗਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.294.42
प्रभावैरन्वितास्तैस्तैः पार्थिवेन्द्राः सहस्रशः ।
ये गताः पृथिवीं त्यक्त्वा इति ज्ञात्वा विमुच्यते ॥ १२.२९४.४२ ॥
ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਾਜੇ ਧਰਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ (ਜੋ ਸਮਝਦਾ ਹੈ) ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.294.43
अर्थांश्च दुर्लभाँल्लोके क्लेशांश्च सुलभांस्तथा ।
दुःखं चैव कुटुम्बार्थे यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२.२९४.४३ ॥
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁਰਲੱਭ ਧਨ, ਸੌਖੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਦੁੱਖ — ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.294.44
अपत्यानां च वैगुण्यं जनं विगुणमेव च ।
पश्यन्भूयिष्ठशो लोके को मोक्षं नाभिपूजयेत् ॥ १२.२९४.४४ ॥
ਸੰਤਾਨਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੁਣਹੀਣਤਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤਾ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਕੌਣ ਮੋਕਸ਼ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ?
12.294.45
शास्त्राल्लोकाच्च यो बुद्धः सर्वं पश्यति मानवः ।
असारमिव मानुष्यं सर्वथा मुक्ता एव सः ॥ १२.२९४.४५ ॥
ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਜਾਗ ਕੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਾਰਹੀਣ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੀ ਹੈ।
12.294.46
एतच्छ्रुत्वा मम वचो भवांश्चरतु मुक्तवत् ।
गार्हस्थ्याद्यदि ते मोक्षे कृता बुद्धिरविक्लवा ॥ १२.२९४.४६ ॥
ਮੇਰੇ ਇਸ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਤੋਂ ਮੋਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਅਟੱਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਕਤ ਵਾਂਗ ਆਚਰਨ ਕਰੋ।
12.294.47
तत्तस्य वचनं श्रुत्वा सम्यक्स पृथिवीपतिः ।
मोक्षजैश्च गुणैर्युक्तः पालयामास च प्रजाः ॥ १२.२९४.४७ ॥
ਉਸ ਦੇ ਉਸ ਬਚਨ ਨੂੰ ਭਲੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਮੋਕਸ਼ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।