మహాభారతం · అధ్యాయం 12.294
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.294.1
कथं नु युक्तः पृथिवीं चरेदस्मद्विधो नृपः ।
नित्यं कैश्च गुणैर्युक्तः सङ्गपाशाद्विमुच्यते ॥ १२.२९४.१ ॥
మనలాంటి రాజు భూమిపై ఎలా సంచరించాలి, ఏ గుణాలతో కూడినవాడై ఆసక్తి పాశం నుండి విముక్తుడౌతాడు?
12.294.2
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।
अरिष्टनेमिना प्रोक्तं सगरायानुपृच्छते ॥ १२.२९४.२ ॥
ఇక్కడ నేను నీకు ఒక పురాతన ఇతిహాసాన్ని చెబుతాను, అది సగరుడు అడిగినప్పుడు అరిష్టనేమి చెప్పినది.
12.294.3
किं श्रेयः परमं ब्रह्मन्कृत्वेह सुखमश्नुते ।
कथं न शोचेन्न क्षुभ्येदेतदिच्छामि वेदितुम् ॥ १२.२९४.३ ॥
బ్రాహ్మణుడా, ఇక్కడ ఏమి చేసి మనిషి పరమ శ్రేయస్సును, సుఖాన్ని పొందుతాడు? ఎలా దుఃఖించకుండా, కలత చెందకుండా ఉంటాడు? ఇది తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను.
12.294.4
एवमुक्तस्तदा तार्क्ष्यः सर्वशास्त्रविदां वरः ।
विबुध्य संपदं चाग्र्यां सद्वाक्यमिदमब्रवीत् ॥ १२.२९४.४ ॥
అప్పుడు సగరుడు ఈ విధంగా అడగ్గా, సర్వశాస్త్రవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడైన తార్క్ష్యుడు శ్రేష్ఠమైన సంపదను తెలుసుకొని ఈ మంచి మాటలు పలికాడు.
12.294.5
सुखं मोक्षसुखं लोके न च मूढोऽवगच्छति ।
प्रसक्तः पुत्रपशुषु धनधान्यसमाकुलः ॥ १२.२९४.५ ॥
ప్రపంచంలో మోక్ష సుఖం ఉంది; కానీ మూఢుడు దాన్ని గ్రహించడు. అతడు కుమారులు, పశువులపై ఆసక్తితో, ధనధాన్యాల ఆందోళనలో మునిగి ఉంటాడు.
12.294.6
सक्तबुद्धिरशान्तात्मा स न शक्यश्चिकित्सितुम् ।
स्नेहपाशसितो मूढो न स मोक्षाय कल्पते ॥ १२.२९४.६ ॥
ఆసక్త బుద్ధి, అశాంత ఆత్మ కలవాడిని చికిత్స చేయడం సాధ్యం కాదు; స్నేహపాశంలో బంధించబడిన ఆ మూఢుడు మోక్షానికి అర్హుడు కాడు.
12.294.7
स्नेहजानिह ते पाशान्वक्ष्यामि शृणु तान्मम ।
सकर्णकेन शिरसा शक्याश्छेत्तुं विजानता ॥ १२.२९४.७ ॥
ఇక్కడ స్నేహం వల్ల పుట్టే పాశాలను నీకు చెబుతాను; వాటిని నా నుండి విను. తెలిసినవాడు వాటిని ముల్లుతో సహా తలతో తెంచగలడు.
12.294.8
संभाव्य पुत्रान्कालेन यौवनस्थान्निवेश्य च ।
समर्थाज्जीवने ज्ञात्वा मुक्तश्चर यथासुखम् ॥ १२.२९४.८ ॥
కాలానికి తగినట్టు కుమారులను పోషించి, యౌవనంలో స్థిరపరచి, జీవనోపాధిలో సమర్థులని తెలుసుకుని, విముక్తుడవై యథేచ్ఛగా సంచరించు.
12.294.9
भार्यां पुत्रवतीं वृद्धां लालितां पुत्रवत्सलाम् ।
ज्ञात्वा प्रजहि कालेन परार्थमनुदृश्य च ॥ १२.२९४.९ ॥
కుమారులు కలిగి, వృద్ధురాలై, లాలించబడి, కుమారులపై ప్రేమ కలిగిన భార్యను గుర్తించి, కాలానికి తగినట్టు పరమార్థాన్ని భావించి ఆమెను విడిచిపెట్టు.
12.294.10
सापत्यो निरपत्यो वा मुक्तश्चर यथासुखम् ।
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थांस्त्वमनुभूय यथाविधि ॥ १२.२९४.१० ॥
కుమారులు కలిగినవాడైనా, కుమారులు లేనివాడైనా, విముక్తుడవై యథేచ్ఛగా సంచరించు; ఇంద్రియాల ద్వారా ఇంద్రియ విషయాలను విధిప్రకారం అనుభవించి.
12.294.11
कृतकौन्तूहलस्तेषु मुक्तश्चर यथासुखम् ।
उपपत्त्योपलब्धेषु लोकेषु च समो भव ॥ १२.२९४.११ ॥
వాటిలో కుతూహలాన్ని తీర్చుకుని, విముక్తుడవై యథేచ్ఛగా సంచరించు; యుక్తితో పొందిన లోకాలలోనూ సమభావం కలిగి ఉండు.
12.294.12
एष तावत्समासेन तव संकीर्तितो मया ।
मोक्षार्थो विस्तरेणाथ भूयो वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ १२.२९४.१२ ॥
ఇది సంక్షేపంగా నీకు మోక్షార్థాన్ని నేను చెప్పాను. ఇప్పుడు విస్తారంగా మళ్ళీ చెబుతాను; దానిని విను.
12.294.13
मुक्ता वीतभया लोके चरन्ति सुखिनो नराः ।
सक्तभावा विनश्यन्ति नरास्तत्र न संशयः ॥ १२.२९४.१३ ॥
ముక్తులై, భయం లేకుండా లోకంలో సంచరించే మనుషులు సుఖంగా ఉంటారు; ఆసక్తితో ఉన్నవారు నశిస్తారు, ఇందులో సందేహం లేదు.
12.294.14
आहारसंचये सक्ता यथा कीटपिपीलिकाः ।
असक्ताः सुखिनो लोके सक्ताश्चैव विनाशिनः ॥ १२.२९४.१४ ॥
ఆహార సంచయంలో ఆసక్తితో ఉండే కీటకాలు, చీమలు వలె, లోకంలో అనాసక్తులు సుఖంగా ఉంటారు; ఆసక్తులు నశిస్తారు.
12.294.15
स्वजने न च ते चिन्ता कर्तव्या मोक्षबुद्धिना ।
इमे मया विनाभूता भविष्यन्ति कथं त्विति ॥ १२.२९४.१५ ॥
మోక్షబుద్ధి గలవాడు తన బంధువుల గురించి చింత చేయకూడదు; "నా లేకుండా వీరెలా ఉంటారు?" అని ఆలోచించకూడదు.
12.294.16
स्वयमुत्पद्यते जन्तुः स्वयमेव विवर्धते ।
सुखदुःखे तथा मृत्युं स्वयमेवाधिगच्छति ॥ १२.२९४.१६ ॥
జీవి తానే పుడుతుంది, తానే పెరుగుతుంది; అలాగే సుఖదుఃఖాలను, మరణాన్ని కూడా అది తానే పొందుతుంది.
12.294.17
भोजनाच्छादने चैव मात्रा पित्रा च संग्रहम् ।
स्वकृते नाधिगच्छन्ति लोके नास्त्यकृतं पुरा ॥ १२.२९४.१७ ॥
భోజనం, వస్త్రం తల్లిదండ్రుల సమకూర్పు వల్ల కాదు, తన స్వకర్మ వల్లనే ప్రాణులు పొందుతారు; లోకంలో పూర్వం చేయనిది ఏదీ లేదు.
12.294.18
धात्रा विहितभक्ष्याणि सर्वभूतानि मेदिनीम् ।
लोके विपरिधावन्ति रक्षितानि स्वकर्मभिः ॥ १२.२९४.१८ ॥
బ్రహ్మచే ఆహారం నిర్ణయించబడిన సర్వప్రాణులు భూమిపై లోకంలో పరుగెత్తుతూ తిరుగుతాయి; అవి తమ స్వకర్మల వల్ల రక్షించబడతాయి.
12.294.19
स्वयं मृत्पिण्डभूतस्य परतन्त्रस्य सर्वदा ।
को हेतुः स्वजनं द्वेष्टुं रक्षितं वाऽदृढात्मनः ॥ १२.२९४.१९ ॥
తానే మట్టి ముద్దగా, ఎల్లప్పుడూ పరాధీనుడిగా, చలించే మనసుగల వాడికి, తన వారిని ద్వేషించడానికి లేదా రక్షించడానికి కారణం ఏమిటి?
12.294.20
स्वजनं हि यदा मृत्युर्हन्त्येव भुवि पश्यतः ।
कृतेऽपि यत्ने महति तत्र बोद्धव्यमात्मना ॥ १२.२९४.२० ॥
భూమిపై చూస్తుండగానే మృత్యువు తన వారిని చంపినప్పుడు, గొప్ప ప్రయత్నం చేసినా, అక్కడ తనకు తానే దానిని తెలుసుకోవాలి.
12.294.21
जीवन्तमपि चैवैनं भरणे रक्षणे तथा ।
असमाप्ते परित्यज्य पश्चादपि मरिष्यसि ॥ १२.२९४.२१ ॥
జీవించి ఉన్నవాడిని కూడా పోషించడంలో, రక్షించడంలో పని అసంపూర్ణంగా వదిలి, తర్వాత కూడా నువ్వు చనిపోతావు.
12.294.22
यदा मृतं च स्वजनं न ज्ञास्यसि कथंचन ।
सुखितं दुःखितं वाऽपि ननु बोद्धव्यमात्मना ॥ १२.२९४.२२ ॥
స్వజనుడు మరణించినప్పుడు, అతడు సుఖంగా ఉన్నాడో దుఃఖంగా ఉన్నాడో కూడా నువ్వు ఏ విధంగానూ తెలుసుకోలేవు; అది స్వయంగా గ్రహించాలి.
12.294.23
मृते वा त्वयि जीवे वा यदा भोक्ष्यति वै जनः ।
स्वकृतं ननु बुद्ध्वैवं कर्तव्यं हितमात्मनः ॥ १२.२९४.२३ ॥
నువ్వు చనిపోయినా బ్రతికి ఉన్నా, ప్రజలు తమ స్వకర్మ ఫలాన్ని అనుభవిస్తారు; ఇది తెలుసుకుని తనకు హితమైన పని చేయాలి.
12.294.24
एवं विजानँल्लोकेऽस्मिन्कः कस्येत्यभिनिश्चितः ।
मोक्षे निवेशय मनो भूयश्चाप्युपधारय ॥ १२.२९४.२४ ॥
ఈ లోకంలో ఇలా తెలుసుకుని, 'ఎవరు ఎవరివారు' అని దృఢంగా నిశ్చయించి, మనసును మోక్షంలో నిలుపు; మళ్లీ మళ్లీ దీనినే ఆలోచించు.
12.294.25
क्षुत्पिपासादयो भावा जिता यस्येह देहिनः ।
क्रोधो लोभस्तथा मोहः सत्ववान्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.२५ ॥
ఈ లోకంలో ఆకలి, దాహం మొదలైన భావాలను, అలాగే కోపం, లోభం, మోహం అనే వాటిని జయించిన దేహధారి, సత్త్వగుణం కలవాడు, అతడే నిజంగా ముక్తుడు.
12.294.26
द्यूते पाने तथा स्त्रीषु मृगयायां च यो नरः ।
न प्रमाद्यति संमोहात्सततं मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.२६ ॥
జూదంలో, మద్యపానంలో, స్త్రీలలో, వేటలో మోహం వల్ల నిరంతరం అప్రమత్తత తప్పని మనిషి, అతడే నిజంగా ముక్తుడు.
12.294.27
दिवसेदिवसे नाम रात्रौरात्रौ पुमान्सदा ।
भोक्तव्यमिति यः स्विन्नो दोषबुद्धिः स उच्यते ॥ १२.२९४.२७ ॥
రోజురోజుకు, రాత్రిరాత్రికి ‘ఇంకా అనుభవించాలి’ అని భావించి ఎప్పుడూ వేదనపడే మనిషి దోషబుద్ధి కలవాడని చెప్పబడతాడు.
12.294.28
आत्मभावं तथा स्त्रीषु सक्तमेव पुनः पुनः ।
यः पश्यति सदा युक्तो यथावन्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.२८ ॥
స్త్రీలలో ఆసక్తమైన తన ఆత్మభావాన్ని మళ్లీ మళ్లీ చూసేవాడు, సదా యోగంలో నిలిచి దానిని యథార్థంగా చూసేవాడు, అతడే నిజంగా ముక్తుడు.
12.294.29
संभवं च विनाशं च भूतानां चेष्टितं तथा ।
यस्तत्त्वतो विजानाति लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.२९ ॥
ప్రాణుల పుట్టుక, నాశనం, వాటి చేష్టలను తత్త్వతః తెలిసినవాడు, ఈ లోకంలో అతడే నిజంగా ముక్తుడు.
12.294.30
प्रस्थं वाहसहस्रेषु यात्रार्थं चैव कोटिषु ।
प्रासादे मञ्चकं स्थानं यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२.२९४.३० ॥
వేలాది బండ్లలో, ప్రయాణం కోసం కోట్లాది వస్తువుల్లో భారాన్ని, రాజభవనంలో మంచం స్థానాన్ని చూసేవాడు విముక్తుడవుతాడు.
12.294.31
मृत्युनाऽभ्याहतं लोकं व्याधिभिश्चोपपीडितम् ।
अवृत्तिकर्शितं चैव यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२.२९४.३१ ॥
మృత్యువుచే కొట్టబడినదీ, వ్యాధులచే పీడింపబడినదీ, జీవనాధారం లేక క్షీణించినదీ అయిన ఈ లోకాన్ని చూసేవాడు విముక్తుడవుతాడు.
12.294.32
यः पश्यति स संतुष्टो नपश्यंश्च विहन्यते ।
यश्चाप्यल्पेन संतुष्टो लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३२ ॥
చూసేవాడు సంతుష్టుడు; చూడనివాడు నశిస్తాడు. కొద్దిదానితోనే సంతృప్తి చెందేవాడే ఈ లోకంలో నిజంగా ముక్తుడు.
12.294.33
अग्नीषोमाविदं सर्वमिति यश्चानुपश्यति ।
न च संस्पृश्यते भावैरद्भुतैर्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३३ ॥
"ఇదంతా అగ్ని, సోమమే" అని చూసేవాడు, అద్భుతమైన భావాలచే తాకబడనివాడు - అతడు నిజంగా ముక్తుడు.
12.294.34
पर्यङ्कशय्या भूमिश्च सामने यस्य देहिनः ।
शाल्यन्नं च कदन्नं च यस्य स्यान्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३४ ॥
పడక మరియు నేల ఎవరికి సమానమో, శాలి అన్నమూ సాధారణ అన్నమూ ఎవరికి సమానమో, అతడే నిజంగా ముక్తుడు.
12.294.35
क्षौमं च कुशचीरं च कौशेयं वल्कलानि च ।
आविकं चर्म च समं यस्य स्यान्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३५ ॥
నారబట్ట మరియు దర్భ వస్త్రం, పట్టువస్త్రం మరియు చెట్టుబెరడు, ఉన్నిబట్ట మరియు చర్మం - ఎవరికి సమానమో అతడే నిజంగా ముక్తుడు.
12.294.36
पञ्चभूतसमुद्भूतं लोकं यश्चानुपश्यति ।
तथाच वर्तते दृष्ट्वा लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३६ ॥
పంచభూతాల నుండి ఉద్భవించిన ఈ లోకాన్ని చూసి, అలాగే ప్రవర్తించేవాడే ఈ లోకంలో నిజంగా ముక్తుడు.
12.294.37
सुखदुःखे समे यस्य लाभालाभौ जयाजयौ ।
इच्छाद्वेषौ भयोद्वेगौ सर्वथा मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३७ ॥
సుఖదుఃఖాలు, లాభనష్టాలు, జయాపజయాలు ఎవరికి సమమో, ఇచ్ఛాద్వేషాలు, భయోద్వేగాలు పూర్తిగా లేనివాడే ముక్తుడు.
12.294.38
रक्तमूत्रपुरीषाणां दोषाणां संचयांस्तथा ।
शरीरं दोषबहुलं दृष्ट्वा चैव विमुच्यते ॥ १२.२९४.३८ ॥
రక్తం, మూత్రం, మలం అనే దోషాల సంచయాన్ని, దోషాలతో నిండిన శరీరాన్ని చూసి (తెలుసుకున్నవాడు) విముక్తుడవుతాడు.
12.294.39
वलीपलितसंयोगं कार्श्यं वैवर्ण्यमेव च ।
कुजभावं च जरयाः यः पश्यति स मुच्यतेत ॥ १२.२९४.३९ ॥
ముడతలు, నెరుపు కలిసిన స్థితి, కృశత్వం, రంగు మారడం, ముసలితనంతో వంగిపోవడం—వీటిని చూసేవాడు విముక్తుడవుతాడు.
12.294.40
पुंस्त्वोपघातं कालेन दर्शनोपरमं तथा ।
बाधिर्यं प्राणमन्दत्वं यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२.२९४.४० ॥
కాలక్రమంలో పౌరుషం క్షీణించడం, దృష్టి తగ్గిపోవడం, చెవుడు, ప్రాణశక్తి మందగించడం—వీటిని చూసేవాడు విముక్తుడవుతాడు.
12.294.41
गतानृषींस्तथा देवानसुरांश्च तथा गतान् ।
लोकादस्मात्परं लोकं यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२.२९४.४१ ॥
ఈ లోకం నుండి పరలోకానికి వెళ్లిన ఋషులను, దేవతలను, అసురులను చూసేవాడు విముక్తుడవుతాడు.
12.294.42
प्रभावैरन्वितास्तैस्तैः पार्थिवेन्द्राः सहस्रशः ।
ये गताः पृथिवीं त्यक्त्वा इति ज्ञात्वा विमुच्यते ॥ १२.२९४.४२ ॥
తమ తమ ప్రభావంతో కూడిన వేలాది రాజాధిరాజులు భూమిని విడిచి వెళ్లారు—ఇది తెలుసుకున్నవాడు విముక్తుడవుతాడు.
12.294.43
अर्थांश्च दुर्लभाँल्लोके क्लेशांश्च सुलभांस्तथा ।
दुःखं चैव कुटुम्बार्थे यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२.२९४.४३ ॥
లోకంలో దుర్లభమైన ధనాన్ని, సులభంగా లభించే క్లేశాలను, కుటుంబం కోసం కలిగే దుఃఖాన్ని చూసేవాడు విముక్తుడవుతాడు.
12.294.44
अपत्यानां च वैगुण्यं जनं विगुणमेव च ।
पश्यन्भूयिष्ठशो लोके को मोक्षं नाभिपूजयेत् ॥ १२.२९४.४४ ॥
సంతానంలోని లోపాలను, ప్రజలు గుణహీనులుగా ఉండటాన్ని లోకంలో ఎక్కువగా చూస్తూ, ఎవడు మోక్షాన్ని ఆరాధించడు?
12.294.45
शास्त्राल्लोकाच्च यो बुद्धः सर्वं पश्यति मानवः ।
असारमिव मानुष्यं सर्वथा मुक्ता एव सः ॥ १२.२९४.४५ ॥
శాస్త్రం, లోకానుభవం వల్ల మేల్కొని అన్నీ చూసే మనిషి, మానవ జీవితాన్ని సారం లేనిదిగా భావించేవాడు పూర్తిగా ముక్తుడే.
12.294.46
एतच्छ्रुत्वा मम वचो भवांश्चरतु मुक्तवत् ।
गार्हस्थ्याद्यदि ते मोक्षे कृता बुद्धिरविक्लवा ॥ १२.२९४.४६ ॥
నా ఈ మాటను విని, గృహస్థ జీవితం నుండి మోక్షంలో మీ బుద్ధి స్థిరంగా ఉంటే, ముక్తుడిలా ప్రవర్తించండి.
12.294.47
तत्तस्य वचनं श्रुत्वा सम्यक्स पृथिवीपतिः ।
मोक्षजैश्च गुणैर्युक्तः पालयामास च प्रजाः ॥ १२.२९४.४७ ॥
అతని ఆ మాటను బాగా విని, ఆ రాజు మోక్షజ గుణాలతో కూడినవాడై ప్రజలను పాలించాడు.