महाभारत · अध्याय 12.294
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.294.1
कथं नु युक्तः पृथिवीं चरेदस्मद्विधो नृपः ।
नित्यं कैश्च गुणैर्युक्तः सङ्गपाशाद्विमुच्यते ॥ १२.२९४.१ ॥
आमच्यासारख्या राजाने पृथ्वीवर कसे वागावे, कोणत्या गुणांनी युक्त होऊन आसक्तीच्या पाशातून मुक्त व्हावे?
12.294.2
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।
अरिष्टनेमिना प्रोक्तं सगरायानुपृच्छते ॥ १२.२९४.२ ॥
येथे मी तुला एक प्राचीन इतिहास सांगेन, जो सगराने विचारला असता अरिष्टनेमीने सांगितला होता.
12.294.3
किं श्रेयः परमं ब्रह्मन्कृत्वेह सुखमश्नुते ।
कथं न शोचेन्न क्षुभ्येदेतदिच्छामि वेदितुम् ॥ १२.२९४.३ ॥
हे ब्राह्मणा, येथे काय करून माणूस परम कल्याण आणि सुख मिळवतो? तो कसा शोक न करता आणि विचलित न होता राहील? हेच मला जाणून घ्यायचे आहे.
12.294.4
एवमुक्तस्तदा तार्क्ष्यः सर्वशास्त्रविदां वरः ।
विबुध्य संपदं चाग्र्यां सद्वाक्यमिदमब्रवीत् ॥ १२.२९४.४ ॥
सगराने असे विचारल्यावर, सर्व शास्त्रज्ञांमध्ये श्रेष्ठ तार्क्ष्याने उत्तम संपदा जाणून हे सद्वचन सांगितले.
12.294.5
सुखं मोक्षसुखं लोके न च मूढोऽवगच्छति ।
प्रसक्तः पुत्रपशुषु धनधान्यसमाकुलः ॥ १२.२९४.५ ॥
जगात मोक्षाचे सुख आहे; पण मूढ माणूस ते जाणत नाही. तो पुत्र आणि पशूंमध्ये आसक्त असून धन-धान्याच्या चिंतेत गुंतलेला असतो.
12.294.6
सक्तबुद्धिरशान्तात्मा स न शक्यश्चिकित्सितुम् ।
स्नेहपाशसितो मूढो न स मोक्षाय कल्पते ॥ १२.२९४.६ ॥
ज्याची बुद्धी आसक्त आणि आत्मा अशांत आहे, त्याचा उपचार करणे शक्य नाही; स्नेहपाशात बांधलेला तो मूढ मोक्षाला पात्र होत नाही.
12.294.7
स्नेहजानिह ते पाशान्वक्ष्यामि शृणु तान्मम ।
सकर्णकेन शिरसा शक्याश्छेत्तुं विजानता ॥ १२.२९४.७ ॥
येथे स्नेहातून जन्मलेल्या पाशांविषयी मी तुला सांगेन; ते माझ्याकडून ऐक. जाणणारा त्यांना काट्यासह मस्तकाने तोडू शकतो.
12.294.8
संभाव्य पुत्रान्कालेन यौवनस्थान्निवेश्य च ।
समर्थाज्जीवने ज्ञात्वा मुक्तश्चर यथासुखम् ॥ १२.२९४.८ ॥
योग्य काळी पुत्रांचे पालन करून, त्यांना तारुण्यात स्थिर करून, उपजीविकेस ते समर्थ आहेत हे जाणून, मुक्त होऊन यथासुख विहर.
12.294.9
भार्यां पुत्रवतीं वृद्धां लालितां पुत्रवत्सलाम् ।
ज्ञात्वा प्रजहि कालेन परार्थमनुदृश्य च ॥ १२.२९४.९ ॥
पुत्रवती, वृद्ध, लाडावलेली आणि पुत्रप्रेमी पत्नीला जाणून, योग्य काळी परमार्थाचा विचार करून तिचा त्याग कर.
12.294.10
सापत्यो निरपत्यो वा मुक्तश्चर यथासुखम् ।
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थांस्त्वमनुभूय यथाविधि ॥ १२.२९४.१० ॥
पुत्रवान असो वा पुत्रहीन, मुक्त होऊन यथासुख विहर; इंद्रियांद्वारे इंद्रियविषय विधिपूर्वक अनुभवून.
12.294.11
कृतकौन्तूहलस्तेषु मुक्तश्चर यथासुखम् ।
उपपत्त्योपलब्धेषु लोकेषु च समो भव ॥ १२.२९४.११ ॥
त्यांच्याविषयीचे कुतूहल तृप्त करून, मुक्त होऊन यथासुख विहर; युक्तीने प्राप्त झालेल्या लोकांतही समभाव बाळग.
12.294.12
एष तावत्समासेन तव संकीर्तितो मया ।
मोक्षार्थो विस्तरेणाथ भूयो वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ १२.२९४.१२ ॥
हे मी तुला थोडक्यात मोक्षाचे प्रयोजन सांगितले. आता विस्ताराने पुन्हा सांगेन; ते ऐक.
12.294.13
मुक्ता वीतभया लोके चरन्ति सुखिनो नराः ।
सक्तभावा विनश्यन्ति नरास्तत्र न संशयः ॥ १२.२९४.१३ ॥
मुक्त आणि भयरहित होऊन जगात संचार करणारे मनुष्य सुखी राहतात; आसक्त भाव असलेले नष्ट होतात, यात संशय नाही.
12.294.14
आहारसंचये सक्ता यथा कीटपिपीलिकाः ।
असक्ताः सुखिनो लोके सक्ताश्चैव विनाशिनः ॥ १२.२९४.१४ ॥
अन्नसंग्रहात आसक्त असलेल्या किडे आणि मुंग्यांप्रमाणे, जगात अनासक्त सुखी असतात; आसक्त नष्ट होतात.
12.294.15
स्वजने न च ते चिन्ता कर्तव्या मोक्षबुद्धिना ।
इमे मया विनाभूता भविष्यन्ति कथं त्विति ॥ १२.२९४.१५ ॥
मोक्षबुद्धी असणाऱ्याने स्वजनांची चिंता करू नये; "माझ्याविना हे कसे राहतील?" असा विचार करू नये.
12.294.16
स्वयमुत्पद्यते जन्तुः स्वयमेव विवर्धते ।
सुखदुःखे तथा मृत्युं स्वयमेवाधिगच्छति ॥ १२.२९४.१६ ॥
प्राणी स्वतःच जन्मतो आणि स्वतःच वाढतो; तसेच सुख-दुःख आणि मृत्यू तोच स्वतः प्राप्त करतो.
12.294.17
भोजनाच्छादने चैव मात्रा पित्रा च संग्रहम् ।
स्वकृते नाधिगच्छन्ति लोके नास्त्यकृतं पुरा ॥ १२.२९४.१७ ॥
अन्न आणि वस्त्र आई-वडिलांच्या संग्रहाने नव्हे, तर स्वतःच्या कर्मानेच माणसे मिळवतात; पूर्वी न केलेले असे जगात काहीच नाही.
12.294.18
धात्रा विहितभक्ष्याणि सर्वभूतानि मेदिनीम् ।
लोके विपरिधावन्ति रक्षितानि स्वकर्मभिः ॥ १२.२९४.१८ ॥
विधात्याने ज्यांचे अन्न नेमले आहे अशी सर्व भूते पृथ्वीवर जगात इकडेतिकडे धावतात; ती स्वकर्मांनी रक्षिली जातात.
12.294.19
स्वयं मृत्पिण्डभूतस्य परतन्त्रस्य सर्वदा ।
को हेतुः स्वजनं द्वेष्टुं रक्षितं वाऽदृढात्मनः ॥ १२.२९४.१९ ॥
स्वतः मातीच्या गोळ्यासारख्या, सदैव परावलंबी, अस्थिर मनाच्या माणसाला आपल्या स्वजनांचा द्वेष करण्याचे किंवा त्यांचे रक्षण करण्याचे कारण काय?
12.294.20
स्वजनं हि यदा मृत्युर्हन्त्येव भुवि पश्यतः ।
कृतेऽपि यत्ने महति तत्र बोद्धव्यमात्मना ॥ १२.२९४.२० ॥
पृथ्वीवर पाहता पाहता मृत्यू जेव्हा स्वजनाला हरण करतो, तेव्हा मोठे प्रयत्न केले तरी तेथे स्वतःनेच ते समजून घ्यावे.
12.294.21
जीवन्तमपि चैवैनं भरणे रक्षणे तथा ।
असमाप्ते परित्यज्य पश्चादपि मरिष्यसि ॥ १२.२९४.२१ ॥
जिवंत असतानाही याचे पालनपोषण आणि रक्षण अपूर्ण सोडून, नंतरही तू मरशील.
12.294.22
यदा मृतं च स्वजनं न ज्ञास्यसि कथंचन ।
सुखितं दुःखितं वाऽपि ननु बोद्धव्यमात्मना ॥ १२.२९४.२२ ॥
स्वजन मेला की तो सुखी आहे की दुःखी आहे हेही तुला कोणत्याही प्रकारे कळणार नाही; ते स्वतःलाच समजून घ्यावे.
12.294.23
मृते वा त्वयि जीवे वा यदा भोक्ष्यति वै जनः ।
स्वकृतं ननु बुद्ध्वैवं कर्तव्यं हितमात्मनः ॥ १२.२९४.२३ ॥
तू मेलास किंवा जिवंत राहिलास, तरी लोक आपल्याच कृतकर्माचे फळ भोगतील; हे समजून स्वतःच्या हिताचे कार्य करावे.
12.294.24
एवं विजानँल्लोकेऽस्मिन्कः कस्येत्यभिनिश्चितः ।
मोक्षे निवेशय मनो भूयश्चाप्युपधारय ॥ १२.२९४.२४ ॥
या जगात असे जाणून, 'कोण कोणाचा' हे दृढ निश्चित करून, मन मोक्षात लाव; पुन्हा पुन्हा हेच विचार कर.
12.294.25
क्षुत्पिपासादयो भावा जिता यस्येह देहिनः ।
क्रोधो लोभस्तथा मोहः सत्ववान्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.२५ ॥
या जगात ज्याने भूक, तहान इत्यादी भावांना आणि क्रोध, लोभ व मोह यांना जिंकले आहे, सत्त्वगुणसंपन्न असा तोच खरा मुक्त होय.
12.294.26
द्यूते पाने तथा स्त्रीषु मृगयायां च यो नरः ।
न प्रमाद्यति संमोहात्सततं मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.२६ ॥
जो मनुष्य द्यूत, मद्यपान, स्त्रिया आणि शिकार यांमध्ये मोहामुळे सतत प्रमाद करत नाही, तोच खरा मुक्त होय.
12.294.27
दिवसेदिवसे नाम रात्रौरात्रौ पुमान्सदा ।
भोक्तव्यमिति यः स्विन्नो दोषबुद्धिः स उच्यते ॥ १२.२९४.२७ ॥
दिवसेंदिवस आणि रात्रीरात्री ‘अजून भोगायचे आहे’ असा विचार करून जो मनुष्य सतत खिन्न राहतो, त्याला दोषबुद्धी असलेला म्हणतात.
12.294.28
आत्मभावं तथा स्त्रीषु सक्तमेव पुनः पुनः ।
यः पश्यति सदा युक्तो यथावन्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.२८ ॥
स्त्रियांमध्ये आसक्त झालेल्या आपल्या आत्मभावाकडे जो वारंवार पाहतो, आणि सदा योगात स्थिर राहून तो यथार्थ रूपाने पाहतो, तोच खरा मुक्त होय.
12.294.29
संभवं च विनाशं च भूतानां चेष्टितं तथा ।
यस्तत्त्वतो विजानाति लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.२९ ॥
जो भूतांची उत्पत्ती, विनाश आणि त्यांच्या हालचाली तत्त्वतः जाणतो, या जगात तोच खरा मुक्त होय.
12.294.30
प्रस्थं वाहसहस्रेषु यात्रार्थं चैव कोटिषु ।
प्रासादे मञ्चकं स्थानं यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२.२९४.३० ॥
हजारो गाड्यांमधील आणि प्रवासासाठी कोट्यवधी वस्तूंमधील भार पाहणारा, आणि राजवाड्यात पलंगाचे स्थान पाहणारा मुक्त होतो.
12.294.31
मृत्युनाऽभ्याहतं लोकं व्याधिभिश्चोपपीडितम् ।
अवृत्तिकर्शितं चैव यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२.२९४.३१ ॥
मृत्यूने आघात केलेल्या, व्याधींनी पीडित आणि उपजीविकेच्या अभावाने कृश झालेल्या या लोकाकडे जो पाहतो, तो मुक्त होतो.
12.294.32
यः पश्यति स संतुष्टो नपश्यंश्च विहन्यते ।
यश्चाप्यल्पेन संतुष्टो लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३२ ॥
जो पाहतो तो संतुष्ट असतो; जो पाहत नाही तो नष्ट होतो. जो थोड्यातही समाधानी असतो, तोच या लोकात मुक्त होय.
12.294.33
अग्नीषोमाविदं सर्वमिति यश्चानुपश्यति ।
न च संस्पृश्यते भावैरद्भुतैर्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३३ ॥
"हे सर्व अग्नी आणि सोम आहे" असे जो पाहतो आणि अद्भुत भावांनी स्पर्शिला जात नाही, तोच खरोखर मुक्त होय.
12.294.34
पर्यङ्कशय्या भूमिश्च सामने यस्य देहिनः ।
शाल्यन्नं च कदन्नं च यस्य स्यान्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३४ ॥
पलंगाची शय्या आणि जमीन ज्याला सारखी, आणि उत्तम तांदळाचा भात व साधे अन्न ज्याला सारखे, तोच खरोखर मुक्त होय.
12.294.35
क्षौमं च कुशचीरं च कौशेयं वल्कलानि च ।
आविकं चर्म च समं यस्य स्यान्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३५ ॥
क्षौम वस्त्र आणि कुशाचे वस्त्र, रेशमी वस्त्र आणि वल्कल, तसेच लोकरीचे वस्त्र आणि चामडे ज्याला सारखे, तोच खरोखर मुक्त होय.
12.294.36
पञ्चभूतसमुद्भूतं लोकं यश्चानुपश्यति ।
तथाच वर्तते दृष्ट्वा लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३६ ॥
पंचमहाभूतांपासून उत्पन्न झालेल्या या लोकाकडे जो पाहतो आणि पाहून तसाच वागतो, तोच या लोकात खरोखर मुक्त होय.
12.294.37
सुखदुःखे समे यस्य लाभालाभौ जयाजयौ ।
इच्छाद्वेषौ भयोद्वेगौ सर्वथा मुक्त एव सः ॥ १२.२९४.३७ ॥
ज्याच्यासाठी सुख-दुःख, लाभ-हानी आणि जय-पराजय समान आहेत, इच्छा-द्वेष आणि भय-उद्वेग ज्याच्यात पूर्णपणे नाहीत, तोच मुक्त होय.
12.294.38
रक्तमूत्रपुरीषाणां दोषाणां संचयांस्तथा ।
शरीरं दोषबहुलं दृष्ट्वा चैव विमुच्यते ॥ १२.२९४.३८ ॥
रक्त, मूत्र, विष्ठा या दोषांचा संचय आणि दोषांनी भरलेले शरीर पाहून (जो जाणतो) तो मुक्त होतो.
12.294.39
वलीपलितसंयोगं कार्श्यं वैवर्ण्यमेव च ।
कुजभावं च जरयाः यः पश्यति स मुच्यतेत ॥ १२.२९४.३९ ॥
सुरकुत्या आणि पिकलेले केस यांचा संयोग, कृशता, रंग बदलणे आणि वृद्धापकाळाने वाकणे—हे जो पाहतो, तो मुक्त होतो.
12.294.40
पुंस्त्वोपघातं कालेन दर्शनोपरमं तथा ।
बाधिर्यं प्राणमन्दत्वं यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२.२९४.४० ॥
कालाने पुरुषत्वाचा नाश, दृष्टी जाणे, बहिरेपणा आणि प्राणाची मंदता—हे जो पाहतो, तो मुक्त होतो.
12.294.41
गतानृषींस्तथा देवानसुरांश्च तथा गतान् ।
लोकादस्मात्परं लोकं यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२.२९४.४१ ॥
या लोकातून परलोकाला गेलेल्या ऋषी, देव आणि असुर यांना जो पाहतो, तो मुक्त होतो.
12.294.42
प्रभावैरन्वितास्तैस्तैः पार्थिवेन्द्राः सहस्रशः ।
ये गताः पृथिवीं त्यक्त्वा इति ज्ञात्वा विमुच्यते ॥ १२.२९४.४२ ॥
आपापल्या प्रभावाने युक्त असे हजारो राजे पृथ्वी सोडून गेले—हे जाणणारा मुक्त होतो.
12.294.43
अर्थांश्च दुर्लभाँल्लोके क्लेशांश्च सुलभांस्तथा ।
दुःखं चैव कुटुम्बार्थे यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२.२९४.४३ ॥
जगात दुर्लभ अर्थ, सुलभ क्लेश आणि कुटुंबासाठी येणारे दुःख — हे जो पाहतो, तो मुक्त होतो.
12.294.44
अपत्यानां च वैगुण्यं जनं विगुणमेव च ।
पश्यन्भूयिष्ठशो लोके को मोक्षं नाभिपूजयेत् ॥ १२.२९४.४४ ॥
संतानांतील दोष आणि लोकांची गुणहीनता जगात बहुधा पाहत असताना, कोण मोक्षाची उपासना करणार नाही?
12.294.45
शास्त्राल्लोकाच्च यो बुद्धः सर्वं पश्यति मानवः ।
असारमिव मानुष्यं सर्वथा मुक्ता एव सः ॥ १२.२९४.४५ ॥
शास्त्र आणि जगापासून जागृत होऊन जो मानव सर्व पाहतो आणि मानवी जीवनाला असाराप्रमाणे मानतो, तो पूर्णपणे मुक्तच असतो.
12.294.46
एतच्छ्रुत्वा मम वचो भवांश्चरतु मुक्तवत् ।
गार्हस्थ्याद्यदि ते मोक्षे कृता बुद्धिरविक्लवा ॥ १२.२९४.४६ ॥
माझे हे वचन ऐकून, गृहस्थाश्रमातून मोक्षाबाबत तुमची बुद्धी अविचल झाली असेल तर मुक्तासारखे आचरण करा.
12.294.47
तत्तस्य वचनं श्रुत्वा सम्यक्स पृथिवीपतिः ।
मोक्षजैश्च गुणैर्युक्तः पालयामास च प्रजाः ॥ १२.२९४.४७ ॥
त्याचे ते वचन नीट ऐकून, तो राजा मोक्षजन्य गुणांनी युक्त होऊन प्रजांचे पालन करू लागला.