મહાભારત · અધ્યાય 12.300
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.300.1
प्रतिग्रहार्जिता विप्रे क्षत्रिये युधि निर्जिताः ।
वैश्ये न्यायार्जिताश्चैव शूद्रे शुश्रूषयार्जिताः ॥ १२.३००.१ ॥
બ્રાહ્મણ માટે દાન સ્વીકારીને મેળવેલું, ક્ષત્રિય માટે યુદ્ધમાં જીતેલું, વૈશ્ય માટે ન્યાયથી મેળવેલું અને શૂદ્ર માટે સેવાથી મેળવેલું.
12.300.2
स्वल्पाऽप्यर्थाः प्रशस्यन्ते धर्मस्यार्थे महाफलाः ।
नित्यं त्रयाणां वर्णानां शुश्रूषुः शूद्र उच्यते ॥ १२.३००.२ ॥
ધર્મ માટે થોડું ધન પણ પ્રશંસનીય છે, જેનું ફળ મહાન છે. જે ત્રણે વર્ણોની સતત સેવા કરે છે તેને શૂદ્ર કહેવાય છે.
12.300.3
क्षत्रधर्मा वैश्यधर्मा नावृत्तिः पतते द्विजः ।
शूद्रधर्मा यदा तु स्यात्तदा पतति वै द्विजः ॥ १२.३००.३ ॥
ક્ષત્રિય કે વૈશ્યના ધર્મથી આજીવિકા ન મળે તો દ્વિજ પતિત થતો નથી; પરંતુ જો તેનો ધર્મ શૂદ્રનો બને તો દ્વિજ નિશ્ચિતપણે પતિત થાય છે.
12.300.4
वाणिज्यं पाशुपाल्यं च तथा शिल्पोपजिवनम् ।
सूद्रस्यापि विधीयन्ते यदा वृत्तिर्न जायते ॥ १२.३००.४ ॥
વેપાર, પશુપાલન અને શિલ્પથી આજીવિકા પણ શૂદ્ર માટે વિહિત છે, જ્યારે બીજી આજીવિકા ન મળે ત્યારે.
12.300.5
रङ्गावतरणं चैव तथा रूपोपजीवनम् ।
मद्यमांसोपजीव्यं च विक्रयं लोहचर्मणोः ॥ १२.३००.५ ॥
રંગ ચડાવવાનો ધંધો, રૂપ-પ્રદર્શનથી આજીવિકા, મદિરા અને માંસથી આજીવિકા, લોખંડ અને ચામડાનો વેપાર (નિષિદ્ધ).
12.300.6
अपूर्विणा न कर्तव्यं कर्म लोके विगर्हितम् ।
कृतपूर्विणस्तु त्यजतो महान्धर्म इति श्रूतिः ॥ १२.३००.६ ॥
જે પહેલાં નહોતો કરતો તેણે લોકમાં નિંદિત કર્મ ન કરવું; પરંતુ જે પહેલેથી કરતો આવ્યો હોય અને તેને છોડે, તેનો એ મહાન ધર્મ છે, એમ શ્રુતિ કહે છે.
12.300.7
संसिद्धः पुरुषो लोके यदाचरति पापकम् ।
मदेनाभिप्लुतमनास्तच्च न ग्राह्यमुच्यते ॥ १२.३००.७ ॥
જગતમાં સિદ્ધ પુરુષ પણ મદથી મન ડૂબી પાપાચરણ કરે, તે ગ્રહણ કરવા યોગ્ય નથી એમ કહેવાય છે.
12.300.8
श्रूयन्ते हि पुराणेषु प्रजा धिग्दण्डशासनाः ।
दान्ता धर्मप्रधानाश्च न्यायधर्मानुवृत्तिकाः ॥ १२.३००.८ ॥
પુરાણોમાં સંભળાય છે: પ્રજા નિંદા-દંડના શાસનમાં રહેતી; તે સંયમી, ધર્મપ્રધાન અને ન્યાયધર્મનું અનુસરણ કરનારી હતી.
12.300.9
धर्म एव सदा नॄणामिह राजन्प्रशस्यते ।
धर्मवृद्धा गुणानेव सेवन्ते हि नरा भुवि ॥ १२.३००.९ ॥
હે રાજન, અહીં માણસો માટે સદા ધર્મ જ પ્રશંસનીય છે; ધર્મમાં વધેલા માણસો પૃથ્વી પર સદ્ગુણોનું જ સેવન કરે છે.
12.300.10
तं धर्ममसुरास्तात नामृष्यन्त नराधिप ।
विवर्धमानाः क्रमशस्तत्र तेऽन्वाविशन्प्रजाः ॥ १२.३००.१० ॥
હે વત્સ, હે નરાધિપ, અસુરોએ એ ધર્મને સહન ન કર્યો; ક્રમશઃ વધીને તેઓ ત્યાં પ્રજાઓમાં પ્રવેશ્યા.
12.300.11
तासां दर्पः समभवत्प्रजानां धर्मनाशनः ।
दर्पात्मनां ततः पश्चात्क्रोधस्तासामजायत ॥ १२.३००.११ ॥
તે પ્રજાઓમાં ધર્મનો નાશ કરનાર દર્પ ઉત્પન્ન થયો; દર્પથી તેમનામાં પછી ક્રોધ જન્મ્યો.
12.300.12
ततः क्रोधाभिभूतानां वृत्तं लज्जासमन्वितम् ।
ह्रीश्चैवाप्यनशद्राजंस्ततो मोहो व्यजायत ॥ १२.३००.१२ ॥
પછી ક્રોધથી અભિભૂત થયેલાઓનું લજ્જાયુક્ત આચરણ નષ્ટ થયું; હે રાજન, તેમની લજ્જા પણ નષ્ટ થઈ; પછી મોહ ઉત્પન્ન થયો.
12.300.13
ततो मोहपरीतास्ता नापश्यन्त यथा पुरा ।
परस्परावमर्देन वर्धयन्त्यो यथासुखम् ॥ १२.३००.१३ ॥
પછી મોહથી ઘેરાયેલા તેઓ પહેલાંની જેમ જોઈ શક્યા નહીં; એકબીજાને કચડીને, મન ફાવે તેમ વધતા ગયા.
12.300.14
ताः प्राप्य तु स धिग्दण्डो न कारणमतो भवत् ।
ततोऽभ्यगच्छन्देवांश्च ब्राह्मणांश्चावमन्य ह ॥ १२.३००.१४ ॥
તેમને પામીને પણ એ ધિક્કાર-દંડ કારણ ન બન્યો; ત્યારે તેઓ દેવો અને બ્રાહ્મણોનું અપમાન કરીને તેમની પાસે ગયા.
12.300.15
एतस्मिन्नेव काले तु देवा देववरं शिवम् ।
अगच्छञ्शरणं धीरं बहुरूपं गुणाधिकम् ॥ १२.३००.१५ ॥
આ જ સમયે દેવો દેવોમાં શ્રેષ્ઠ શિવની શરણે ગયા — ધીર, બહુરૂપ, ગુણોમાં અધિક.
12.300.16
तेन स्म ते गगनगाः सपुराः पातिताः क्षितौ ।
त्रिधाऽप्येकेन बाणेन देवाप्यायिततेजसा ॥ १२.३००.१६ ॥
તેમના દ્વારા આકાશચારી તેમનાં નગરો સહિત ભૂમિ પર પાડી દેવાયા — એક જ બાણથી ત્રણ ભાગમાં પણ — વધેલા તેજવાળા એ દેવ દ્વારા.
12.300.17
तेषामधिपतिस्त्वासीद्भीमो भीमपराक्रमः ।
देवतानां भयकरः स हतः शूलपाणिना ॥ १२.३००.१७ ॥
તેમનો અધિપતિ ભીમ હતો, ભયંકર પરાક્રમી — દેવોને ભય પમાડનાર; તે શૂલપાણિ દ્વારા માર્યો ગયો.
12.300.18
तस्मिन्हतेऽथ स्वं भावं प्रत्यपद्यन्त मानवाः ।
प्रावर्तन्त च वै वेदाः शास्त्राणि च यथा पुरा ॥ १२.३००.१८ ॥
તે માર્યો ગયા પછી મનુષ્યોએ પોતાનો સ્વભાવ પાછો મેળવ્યો; વેદો અને શાસ્ત્રો પણ પહેલાંની જેમ પ્રવર્ત્યા.
12.300.19
ततोऽभिषिच्य राज्येन देवानां दिवि वासवम् ।
सप्तर्षयश्चान्वयुञ्जन्नराणां दण्डधारणे ॥ १२.३००.१९ ॥
પછી દેવોના સ્વર્ગમાં વાસવ (ઇન્દ્ર)નો રાજ્યાભિષેક કરીને સપ્તર્ષિઓએ માણસો પર દંડધારણ માટે નિયુક્ત કર્યા.
12.300.20
सप्तर्षीणामथोर्ध्वं च विपृथुर्नाम पार्थिवः ।
राजानः क्षत्रियाश्चैव मण्डलेषु पृथक्पृथक् ॥ १२.३००.२० ॥
સપ્તર્ષિઓ પછી વિપૃથુ નામના રાજા થયા; ક્ષત્રિય રાજાઓ દરેક મંડળમાં અલગ અલગ શાસન કરવા લાગ્યા.
12.300.21
महाकुलेषु ये जाता वृद्धाः पूर्वतराश्च ये ।
तेषामप्यासुरो भावो हृदयान्नापसर्पति ॥ १२.३००.२१ ॥
જેઓ મહાન કુળોમાં જન્મ્યા, જેઓ વૃદ્ધ અને પૂર્વજ હતા, તેમના હૃદયમાંથી પણ આસુરી ભાવ જતો નથી.
12.300.22
तस्मात्तेनैव भावेन सानुषङ्गेण पार्थिवाः ।
आसुराण्येव कर्माणि न्यसेवन्भीमविक्रमाः ॥ १२.३००.२२ ॥
તેથી એ જ ભાવથી, તેના અનુષંગો સહિત, ભયાનક પરાક્રમી રાજાઓએ આસુરી કર્મો જ આચર્યાં.
12.300.23
प्रत्यतिष्ठंश्च तेष्वेव तान्येव स्थापयन्त्यपि ।
भजन्ते तानि चाद्यापि ये बालिशतरा नराः ॥ १२.३००.२३ ॥
તેઓ એમાં જ સ્થિર થયા, એમને જ સ્થાપે છે; અને જે અતિ બાલિશ માણસો છે તેઓ આજે પણ એમનું જ સેવન કરે છે.
12.300.24
तस्मादहं ब्रवीमि त्वां राजन्संचिन्त्य शास्त्रतः ।
संसिद्धावागमं कुर्यात्कर्म हिंसात्मकं त्यजेत् ॥ १२.३००.२४ ॥
તેથી, હે રાજન, શાસ્ત્ર પ્રમાણે સારી રીતે વિચારીને હું તને કહું છું: સિદ્ધિમાં આગમનું અનુસરણ કર; હિંસાત્મક કર્મ ત્યજી દે.
12.300.25
न संकरेण द्रविणं प्रचिन्वीयाद्विचक्षणः ।
धर्मार्थं न्यायमुत्सृज्य न तत्कल्याणमुच्यते ॥ १२.३००.२५ ॥
વિચક્ષણ માણસે સંકર (અયોગ્ય) માર્ગોથી ધન એકઠું ન કરવું. ધર્મને માટે ન્યાયનો ત્યાગ કરવો એ કલ્યાણ કહેવાતું નથી.
12.300.26
स त्वमेवंविधो दान्तः क्षत्रियः प्रियबान्धवः ।
प्रजा भृत्यांश्च पुत्रांश्च स्वधर्मेणानुपालय ॥ १२.३००.२६ ॥
તું આવો સંયમી ક્ષત્રિય છે, સ્વજનોને પ્રિય છે. તારા સ્વધર્મ અનુસાર પ્રજા, સેવકો અને પુત્રોનું પાલન કર.
12.300.27
इष्टानिष्टसमायोगे वैरं सौहार्दमेव च ।
अथ जातिसहस्राणि बहूनि परिवर्तते ॥ १२.३००.२७ ॥
ઇષ્ટ અને અનિષ્ટના સંયોગમાં વૈર અને સૌહાર્દ પણ ઉદ્ભવે છે. પછી હજારો જન્મો, ઘણા જન્મો ફરતા રહે છે.
12.300.28
तस्माद्गुणेषु रज्येथा मा दोषेषु कथंचन ।
निर्गुणोऽपि हि दुर्बुद्धिरात्मनः सोतिरिच्यते ॥ १२.३००.२८ ॥
તેથી ગુણોમાં અનુરાગ રાખ, દોષોમાં કોઈ પણ રીતે નહીં. નિર્ગુણ અને દુર્બુદ્ધિ માણસ પણ પોતાના માટે જ વધુ (હાનિકારક) બને છે.
12.300.29
मानुषेषु महाराज धर्माधर्मौ प्रवर्ततः ।
न तथाऽन्येषु भूतेषु मनुष्यरहितेष्विह ॥ १२.३००.२९ ॥
હે મહારાજ, માણસોમાં જ ધર્મ અને અધર્મ પ્રવર્તે છે. માણસ વિનાના અન્ય જીવોમાં એમ નથી થતું.
12.300.30
धर्मशीलो नरो विद्वानीहकोऽनीहकोपि वा ।
आत्मभूतः सदा लोके चरेद्भूतान्यहिंसया ॥ १२.३००.३० ॥
ધર્મશીલ, વિદ્વાન માણસે, કર્મમાં લાગેલો હોય કે ન હોય, જગતમાં સદા પ્રાણીઓને પોતાના સમાન ગણી અહિંસાથી વિચરવું.
12.300.31
यदा व्यपेतहृल्लेखं मनो भवति तस्य वै ।
नानृतं चैव भवति तदा कल्याणमृच्छति ॥ १२.३००.३१ ॥
જ્યારે તેનું મન હૃદયની ખળભળાટની રેખાઓથી મુક્ત થાય છે, અને તેનામાં અસત્ય રહેતું નથી, ત્યારે તે કલ્યાણ પામે છે.