महाभारत · अध्याय 12.300
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.300.1
प्रतिग्रहार्जिता विप्रे क्षत्रिये युधि निर्जिताः ।
वैश्ये न्यायार्जिताश्चैव शूद्रे शुश्रूषयार्जिताः ॥ १२.३००.१ ॥
ब्राह्मणासाठी दान घेऊन मिळवलेले, क्षत्रियासाठी युद्धात जिंकलेले, वैश्यासाठी न्यायाने मिळवलेले आणि शूद्रासाठी सेवेने मिळवलेले.
12.300.2
स्वल्पाऽप्यर्थाः प्रशस्यन्ते धर्मस्यार्थे महाफलाः ।
नित्यं त्रयाणां वर्णानां शुश्रूषुः शूद्र उच्यते ॥ १२.३००.२ ॥
धर्मासाठी थोडेसेही धन प्रशंसनीय आहे, कारण त्याचे फल महान असते. जो सतत तीन वर्णांची सेवा करतो, त्याला शूद्र म्हणतात.
12.300.3
क्षत्रधर्मा वैश्यधर्मा नावृत्तिः पतते द्विजः ।
शूद्रधर्मा यदा तु स्यात्तदा पतति वै द्विजः ॥ १२.३००.३ ॥
क्षत्रिय किंवा वैश्य धर्माने उपजीविका मिळाली नाही तर द्विज पतित होत नाही; पण त्याचा धर्म शूद्राचा झाला तर द्विज खरोखर पतित होतो.
12.300.4
वाणिज्यं पाशुपाल्यं च तथा शिल्पोपजिवनम् ।
सूद्रस्यापि विधीयन्ते यदा वृत्तिर्न जायते ॥ १२.३००.४ ॥
व्यापार, पशुपालन आणि शिल्पकलेने उपजीविका हीदेखील शूद्रासाठी विहित आहे, जेव्हा दुसरी उपजीविका मिळत नाही.
12.300.5
रङ्गावतरणं चैव तथा रूपोपजीवनम् ।
मद्यमांसोपजीव्यं च विक्रयं लोहचर्मणोः ॥ १२.३००.५ ॥
रंग देण्याचा व्यवसाय, रूप-प्रदर्शनाने उपजीविका, मद्य व मांसावर उपजीविका आणि लोखंड व चामड्याची विक्री (निषिद्ध).
12.300.6
अपूर्विणा न कर्तव्यं कर्म लोके विगर्हितम् ।
कृतपूर्विणस्तु त्यजतो महान्धर्म इति श्रूतिः ॥ १२.३००.६ ॥
जो पूर्वी करत नव्हता, त्याने जगात निंद्य कर्म करू नये; पण जो पूर्वी करत आला आहे आणि ते सोडतो, त्याचा हा महान धर्म आहे, असे श्रुती सांगते.
12.300.7
संसिद्धः पुरुषो लोके यदाचरति पापकम् ।
मदेनाभिप्लुतमनास्तच्च न ग्राह्यमुच्यते ॥ १२.३००.७ ॥
जगात सिद्ध झालेला पुरुषही मदाने मन बुडून पापाचरण करतो, ते ग्रहण करण्यायोग्य नाही असे म्हटले जाते.
12.300.8
श्रूयन्ते हि पुराणेषु प्रजा धिग्दण्डशासनाः ।
दान्ता धर्मप्रधानाश्च न्यायधर्मानुवृत्तिकाः ॥ १२.३००.८ ॥
पुराणांत ऐकू येते: प्रजा निंदा-दंडाच्या शासनात होत्या; त्या संयमी, धर्मप्रधान आणि न्यायधर्माचे अनुसरण करणाऱ्या होत्या.
12.300.9
धर्म एव सदा नॄणामिह राजन्प्रशस्यते ।
धर्मवृद्धा गुणानेव सेवन्ते हि नरा भुवि ॥ १२.३००.९ ॥
हे राजा, येथे माणसांसाठी नेहमी धर्मच प्रशंसनीय आहे; धर्मात वाढलेली माणसे पृथ्वीवर सद्गुणांचेच सेवन करतात.
12.300.10
तं धर्ममसुरास्तात नामृष्यन्त नराधिप ।
विवर्धमानाः क्रमशस्तत्र तेऽन्वाविशन्प्रजाः ॥ १२.३००.१० ॥
हे वत्सा, हे नराधिपा, असुरांनी त्या धर्माला सहन केले नाही; हळूहळू वाढत ते तेथे प्रजांमध्ये शिरले.
12.300.11
तासां दर्पः समभवत्प्रजानां धर्मनाशनः ।
दर्पात्मनां ततः पश्चात्क्रोधस्तासामजायत ॥ १२.३००.११ ॥
त्या प्रजांमध्ये धर्माचा नाश करणारा दर्प उत्पन्न झाला; दर्पाने त्यांच्यात पुढे क्रोध निर्माण झाला.
12.300.12
ततः क्रोधाभिभूतानां वृत्तं लज्जासमन्वितम् ।
ह्रीश्चैवाप्यनशद्राजंस्ततो मोहो व्यजायत ॥ १२.३००.१२ ॥
नंतर क्रोधाने अभिभूत झालेल्यांचे लज्जायुक्त वर्तन नष्ट झाले; हे राजा, त्यांची लज्जाही नष्ट झाली; मग मोह उत्पन्न झाला.
12.300.13
ततो मोहपरीतास्ता नापश्यन्त यथा पुरा ।
परस्परावमर्देन वर्धयन्त्यो यथासुखम् ॥ १२.३००.१३ ॥
तेव्हा मोहाने वेढलेले ते पूर्वीप्रमाणे पाहू शकले नाहीत; एकमेकांना चिरडत, मनाप्रमाणे वाढत गेले.
12.300.14
ताः प्राप्य तु स धिग्दण्डो न कारणमतो भवत् ।
ततोऽभ्यगच्छन्देवांश्च ब्राह्मणांश्चावमन्य ह ॥ १२.३००.१४ ॥
त्यांना प्राप्त करूनही तो धिक्कार-दंड कारण ठरला नाही; तेव्हा ते देव आणि ब्राह्मणांचा अपमान करून त्यांच्याकडे गेले.
12.300.15
एतस्मिन्नेव काले तु देवा देववरं शिवम् ।
अगच्छञ्शरणं धीरं बहुरूपं गुणाधिकम् ॥ १२.३००.१५ ॥
याच वेळी देव देवांमध्ये श्रेष्ठ शिवाला शरण गेले — धीर, बहुरूप, गुणांनी अधिक अशा शिवाला.
12.300.16
तेन स्म ते गगनगाः सपुराः पातिताः क्षितौ ।
त्रिधाऽप्येकेन बाणेन देवाप्यायिततेजसा ॥ १२.३००.१६ ॥
त्याच्यामुळे ते आकाशचारी आपल्या नगरांसह भूमीवर पाडले गेले — एकाच बाणाने तीन भागांतही — वाढलेल्या तेजाच्या त्या देवाने.
12.300.17
तेषामधिपतिस्त्वासीद्भीमो भीमपराक्रमः ।
देवतानां भयकरः स हतः शूलपाणिना ॥ १२.३००.१७ ॥
त्यांचा अधिपती भीम होता, भयानक पराक्रमी — देवांना भय देणारा; तो शूलपाणीने मारला गेला.
12.300.18
तस्मिन्हतेऽथ स्वं भावं प्रत्यपद्यन्त मानवाः ।
प्रावर्तन्त च वै वेदाः शास्त्राणि च यथा पुरा ॥ १२.३००.१८ ॥
तो मारला गेल्यावर मानवांनी आपला स्वभाव पुन्हा प्राप्त केला; वेद आणि शास्त्रेही पूर्वीप्रमाणे प्रवर्तली.
12.300.19
ततोऽभिषिच्य राज्येन देवानां दिवि वासवम् ।
सप्तर्षयश्चान्वयुञ्जन्नराणां दण्डधारणे ॥ १२.३००.१९ ॥
नंतर देवांच्या स्वर्गात वासवाला (इंद्राला) राज्याभिषेक करून सप्तर्षींनी मनुष्यांवर दंडधारणेसाठी नियुक्त केले.
12.300.20
सप्तर्षीणामथोर्ध्वं च विपृथुर्नाम पार्थिवः ।
राजानः क्षत्रियाश्चैव मण्डलेषु पृथक्पृथक् ॥ १२.३००.२० ॥
सप्तर्षींनंतर विपृथु नावाचा राजा झाला; क्षत्रिय राजे प्रत्येक मंडलात वेगवेगळे राज्य करू लागले.
12.300.21
महाकुलेषु ये जाता वृद्धाः पूर्वतराश्च ये ।
तेषामप्यासुरो भावो हृदयान्नापसर्पति ॥ १२.३००.२१ ॥
जे महान कुळांमध्ये जन्मले, जे वृद्ध आणि पूर्वीचे होते, त्यांच्याही हृदयातून आसुरी भाव जात नाही.
12.300.22
तस्मात्तेनैव भावेन सानुषङ्गेण पार्थिवाः ।
आसुराण्येव कर्माणि न्यसेवन्भीमविक्रमाः ॥ १२.३००.२२ ॥
म्हणून त्याच भावाने, त्याच्या अनुषंगांसह, भयंकर पराक्रमी राजांनी आसुरी कर्मेच आचरली.
12.300.23
प्रत्यतिष्ठंश्च तेष्वेव तान्येव स्थापयन्त्यपि ।
भजन्ते तानि चाद्यापि ये बालिशतरा नराः ॥ १२.३००.२३ ॥
ते त्यातच स्थिरावले, त्यांनाच प्रस्थापित करतात; आणि जे अत्यंत बालिश मनुष्य आहेत, ते आजही त्यांचेच सेवन करतात.
12.300.24
तस्मादहं ब्रवीमि त्वां राजन्संचिन्त्य शास्त्रतः ।
संसिद्धावागमं कुर्यात्कर्म हिंसात्मकं त्यजेत् ॥ १२.३००.२४ ॥
म्हणून, हे राजा, शास्त्राप्रमाणे नीट विचार करून मी तुला सांगतो: सिद्धीमध्ये आगमाचे पालन कर; हिंसात्मक कर्म सोडून दे.
12.300.25
न संकरेण द्रविणं प्रचिन्वीयाद्विचक्षणः ।
धर्मार्थं न्यायमुत्सृज्य न तत्कल्याणमुच्यते ॥ १२.३००.२५ ॥
विचक्षण माणसाने संकर (अयोग्य) मार्गांनी धन जमवू नये. धर्मासाठी न्याय सोडणे हे कल्याण म्हटले जात नाही.
12.300.26
स त्वमेवंविधो दान्तः क्षत्रियः प्रियबान्धवः ।
प्रजा भृत्यांश्च पुत्रांश्च स्वधर्मेणानुपालय ॥ १२.३००.२६ ॥
तू असा संयमी क्षत्रिय आहेस, नातेवाइकांना प्रिय आहेस. आपल्या स्वधर्मानुसार प्रजा, सेवक आणि पुत्रांचे पालन कर.
12.300.27
इष्टानिष्टसमायोगे वैरं सौहार्दमेव च ।
अथ जातिसहस्राणि बहूनि परिवर्तते ॥ १२.३००.२७ ॥
इष्ट आणि अनिष्ट यांच्या संयोगात वैर आणि सौहार्दही उत्पन्न होतात. मग हजारो जन्म, अनेक जन्म फिरत राहतात.
12.300.28
तस्माद्गुणेषु रज्येथा मा दोषेषु कथंचन ।
निर्गुणोऽपि हि दुर्बुद्धिरात्मनः सोतिरिच्यते ॥ १२.३००.२८ ॥
म्हणून गुणांमध्ये आसक्त राहा, दोषांमध्ये कधीही नाही. निर्गुण आणि दुर्बुद्धी माणूसही स्वतःसाठीच अधिक (हानिकारक) ठरतो.
12.300.29
मानुषेषु महाराज धर्माधर्मौ प्रवर्ततः ।
न तथाऽन्येषु भूतेषु मनुष्यरहितेष्विह ॥ १२.३००.२९ ॥
हे महाराजा, माणसांमध्येच धर्म आणि अधर्म प्रवर्तित होतात. इथे मनुष्यरहित इतर प्राण्यांमध्ये तसे होत नाही.
12.300.30
धर्मशीलो नरो विद्वानीहकोऽनीहकोपि वा ।
आत्मभूतः सदा लोके चरेद्भूतान्यहिंसया ॥ १२.३००.३० ॥
धर्मशील, विद्वान माणसाने, कर्मात गुंतलेला असो वा नसो, जगात नेहमी प्राण्यांना स्वतःसारखे मानून अहिंसेने वागावे.
12.300.31
यदा व्यपेतहृल्लेखं मनो भवति तस्य वै ।
नानृतं चैव भवति तदा कल्याणमृच्छति ॥ १२.३००.३१ ॥
ज्याचे मन हृदयातील खळबळीच्या रेषांपासून मुक्त होते आणि त्याच्यात असत्य राहत नाही, तेव्हा तो कल्याणाला प्राप्त होतो.