ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.300
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.300.1
प्रतिग्रहार्जिता विप्रे क्षत्रिये युधि निर्जिताः ।
वैश्ये न्यायार्जिताश्चैव शूद्रे शुश्रूषयार्जिताः ॥ १२.३००.१ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਦਾਨ ਲੈ ਕੇ ਕਮਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਲਈ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੈਸ਼ ਲਈ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਹੋਇਆ।
12.300.2
स्वल्पाऽप्यर्थाः प्रशस्यन्ते धर्मस्यार्थे महाफलाः ।
नित्यं त्रयाणां वर्णानां शुश्रूषुः शूद्र उच्यते ॥ १२.३००.२ ॥
ਧਰਮ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਧਨ ਵੀ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਫਲ ਮਹਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੂਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.300.3
क्षत्रधर्मा वैश्यधर्मा नावृत्तिः पतते द्विजः ।
शूद्रधर्मा यदा तु स्यात्तदा पतति वै द्विजः ॥ १२.३००.३ ॥
ਜਦੋਂ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਜਾਂ ਵੈਸ਼ ਦੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ੀ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਦ੍ਵਿਜ ਪਤਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਧਰਮ ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਦ੍ਵਿਜ ਜ਼ਰੂਰ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.300.4
वाणिज्यं पाशुपाल्यं च तथा शिल्पोपजिवनम् ।
सूद्रस्यापि विधीयन्ते यदा वृत्तिर्न जायते ॥ १२.३००.४ ॥
ਵਪਾਰ, ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰੀ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ੀ ਵੀ ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਵਿਧੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਰੋਜ਼ੀ ਪੈਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।
12.300.5
रङ्गावतरणं चैव तथा रूपोपजीवनम् ।
मद्यमांसोपजीव्यं च विक्रयं लोहचर्मणोः ॥ १२.३००.५ ॥
ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ, ਰੂਪ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ੀ, ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ੀ, ਲੋਹੇ ਤੇ ਚਮੜੇ ਦਾ ਵਿਕਰੀ ਕਰਨਾ (ਵਰਜਿਤ)।
12.300.6
अपूर्विणा न कर्तव्यं कर्म लोके विगर्हितम् ।
कृतपूर्विणस्तु त्यजतो महान्धर्म इति श्रूतिः ॥ १२.३००.६ ॥
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਿਤ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਪਰ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਮਹਾਨ ਧਰਮ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ।
12.300.7
संसिद्धः पुरुषो लोके यदाचरति पापकम् ।
मदेनाभिप्लुतमनास्तच्च न ग्राह्यमुच्यते ॥ १२.३००.७ ॥
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਮਦ ਨਾਲ ਮਨ ਡੁੱਬ ਕੇ ਪਾਪ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਗ੍ਰਹਿਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ।
12.300.8
श्रूयन्ते हि पुराणेषु प्रजा धिग्दण्डशासनाः ।
दान्ता धर्मप्रधानाश्च न्यायधर्मानुवृत्तिकाः ॥ १२.३००.८ ॥
ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪਰਜਾ ਨਿੰਦਾ ਤੇ ਦੰਡ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ ਸੀ; ਉਹ ਸੰਜਮੀ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂ-ਧਰਮ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ।
12.300.9
धर्म एव सदा नॄणामिह राजन्प्रशस्यते ।
धर्मवृद्धा गुणानेव सेवन्ते हि नरा भुवि ॥ १२.३००.९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਧਰਮ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਹੈ; ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਧੇ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੇਵਲ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸੇਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.300.10
तं धर्ममसुरास्तात नामृष्यन्त नराधिप ।
विवर्धमानाः क्रमशस्तत्र तेऽन्वाविशन्प्रजाः ॥ १२.३००.१० ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਹਾਰਿਆ ਨਹੀਂ; ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧ ਕੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਪਰਜਾ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਏ।
12.300.11
तासां दर्पः समभवत्प्रजानां धर्मनाशनः ।
दर्पात्मनां ततः पश्चात्क्रोधस्तासामजायत ॥ १२.३००.११ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਭਿਮਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਅਭਿਮਾਨ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਜਨਮਿਆ।
12.300.12
ततः क्रोधाभिभूतानां वृत्तं लज्जासमन्वितम् ।
ह्रीश्चैवाप्यनशद्राजंस्ततो मोहो व्यजायत ॥ १२.३००.१२ ॥
ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਅਭਿਭੂਤ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਲਾਜ ਵਾਲਾ ਆਚਰਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਮ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ; ਫਿਰ ਮੋਹ ਜਨਮਿਆ।
12.300.13
ततो मोहपरीतास्ता नापश्यन्त यथा पुरा ।
परस्परावमर्देन वर्धयन्त्यो यथासुखम् ॥ १२.३००.१३ ॥
ਫਿਰ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵੇਖ ਨਾ ਸਕੇ; ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਮਨ-ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਗਏ।
12.300.14
ताः प्राप्य तु स धिग्दण्डो न कारणमतो भवत् ।
ततोऽभ्यगच्छन्देवांश्च ब्राह्मणांश्चावमन्य ह ॥ १२.३००.१४ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਧਿੱਕਾਰ-ਦੰਡ ਕਾਰਨ ਨਾ ਬਣਿਆ; ਫਿਰ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਏ।
12.300.15
एतस्मिन्नेव काले तु देवा देववरं शिवम् ।
अगच्छञ्शरणं धीरं बहुरूपं गुणाधिकम् ॥ १२.३००.१५ ॥
ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਏ — ਧੀਰ, ਬਹੁਰੂਪ, ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕ।
12.300.16
तेन स्म ते गगनगाः सपुराः पातिताः क्षितौ ।
त्रिधाऽप्येकेन बाणेन देवाप्यायिततेजसा ॥ १२.३००.१६ ॥
ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਨਗਰਾਂ ਸਹਿਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ — ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ — ਵਧੇ ਹੋਏ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ।
12.300.17
तेषामधिपतिस्त्वासीद्भीमो भीमपराक्रमः ।
देवतानां भयकरः स हतः शूलपाणिना ॥ १२.३००.१७ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਭੀਮ ਸੀ, ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ — ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਉਹ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
12.300.18
तस्मिन्हतेऽथ स्वं भावं प्रत्यपद्यन्त मानवाः ।
प्रावर्तन्त च वै वेदाः शास्त्राणि च यथा पुरा ॥ १२.३००.१८ ॥
ਉਸ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਅ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੋਏ।
12.300.19
ततोऽभिषिच्य राज्येन देवानां दिवि वासवम् ।
सप्तर्षयश्चान्वयुञ्जन्नराणां दण्डधारणे ॥ १२.३००.१९ ॥
ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਰਾਜ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਸਪਤਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਦੰਡ ਧਾਰਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
12.300.20
सप्तर्षीणामथोर्ध्वं च विपृथुर्नाम पार्थिवः ।
राजानः क्षत्रियाश्चैव मण्डलेषु पृथक्पृथक् ॥ १२.३००.२० ॥
ਸਪਤਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਪ੍ਰਿਥੂ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ; ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯ ਰਾਜੇ ਹਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
12.300.21
महाकुलेषु ये जाता वृद्धाः पूर्वतराश्च ये ।
तेषामप्यासुरो भावो हृदयान्नापसर्पति ॥ १२.३००.२१ ॥
ਜੋ ਮਹਾਨ ਕੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲੋਂ ਵੀ ਆਸੁਰੀ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
12.300.22
तस्मात्तेनैव भावेन सानुषङ्गेण पार्थिवाः ।
आसुराण्येव कर्माणि न्यसेवन्भीमविक्रमाः ॥ १२.३००.२२ ॥
ਇਸ ਲਈ ਉਸੇ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ, ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਆਸੁਰੀ ਕਰਮ ਹੀ ਕੀਤੇ।
12.300.23
प्रत्यतिष्ठंश्च तेष्वेव तान्येव स्थापयन्त्यपि ।
भजन्ते तानि चाद्यापि ये बालिशतरा नराः ॥ १२.३००.२३ ॥
ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਅਤਿ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸੇਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.300.24
तस्मादहं ब्रवीमि त्वां राजन्संचिन्त्य शास्त्रतः ।
संसिद्धावागमं कुर्यात्कर्म हिंसात्मकं त्यजेत् ॥ १२.३००.२४ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹਾਂ: ਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਆਗਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ; ਹਿੰਸਕ ਕਰਮ ਤਿਆਗ ਦੇ।
12.300.25
न संकरेण द्रविणं प्रचिन्वीयाद्विचक्षणः ।
धर्मार्थं न्यायमुत्सृज्य न तत्कल्याणमुच्यते ॥ १२.३००.२५ ॥
ਸਿਆਣੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿਲਾਵਟੀ (ਅਣਉਚਿਤ) ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਧਰਮ ਲਈ ਨਿਆਂ ਛੱਡਣਾ ਕਲਿਆਣ ਨਹੀਂ ਕਹਾਉਂਦਾ।
12.300.26
स त्वमेवंविधो दान्तः क्षत्रियः प्रियबान्धवः ।
प्रजा भृत्यांश्च पुत्रांश्च स्वधर्मेणानुपालय ॥ १२.३००.२६ ॥
ਤੂੰ ਅਜਿਹਾ ਸੰਜਮੀ ਖੱਤਰੀ ਹੈਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈਂ। ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਜਾ, ਸੇਵਕਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
12.300.27
इष्टानिष्टसमायोगे वैरं सौहार्दमेव च ।
अथ जातिसहस्राणि बहूनि परिवर्तते ॥ १२.३००.२७ ॥
ਇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਟ ਦੇ ਮੇਲ ਵਿੱਚ ਵੈਰ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਨਮ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.300.28
तस्माद्गुणेषु रज्येथा मा दोषेषु कथंचन ।
निर्गुणोऽपि हि दुर्बुद्धिरात्मनः सोतिरिच्यते ॥ १२.३००.२८ ॥
ਇਸ ਲਈ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖ, ਔਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਗੁਣਹੀਣ ਅਤੇ ਦੁਰਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੋਰ (ਹਾਨੀਕਾਰਕ) ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.300.29
मानुषेषु महाराज धर्माधर्मौ प्रवर्ततः ।
न तथाऽन्येषु भूतेषु मनुष्यरहितेष्विह ॥ १२.३००.२९ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.300.30
धर्मशीलो नरो विद्वानीहकोऽनीहकोपि वा ।
आत्मभूतः सदा लोके चरेद्भूतान्यहिंसया ॥ १२.३००.३० ॥
ਧਰਮਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖ, ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਕੇ ਅਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਵਿਚਰੇ।
12.300.31
यदा व्यपेतहृल्लेखं मनो भवति तस्य वै ।
नानृतं चैव भवति तदा कल्याणमृच्छति ॥ १२.३००.३१ ॥
ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਹਲਚਲ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਦ ਉਹ ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।