મહાભારત · અધ્યાય 12.301
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.301.1
एष धर्मविधिस्तात गृहस्थस्य प्रकीर्तितः ।
तपोविधिं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ १२.३०१.१ ॥
હે વત્સ, આ ગૃહસ્થનો ધર્મવિધિ કહેવાયો. હવે તપોવિધિ કહું છું, મારી પાસેથી સાંભળ.
12.301.2
प्रायेण च गृहस्थस्य ममत्वं नाम जायते ।
सङ्गागतं नरश्रेष्ठ भावै राजसतामसैः ॥ १२.३०१.२ ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ, સામાન્ય રીતે ગૃહસ્થમાં 'મારું' એવી મમતા ઉત્પન્ન થાય છે; તે આસક્તિથી આવે છે અને રાજસ-તામસ ભાવોથી જન્મે છે.
12.301.3
गृहाण्याश्रित्य गावश्च क्षेत्राणि च धनानि च ।
दाराः पुत्राश्च भृत्याश्च भवन्तीह नरस्य वै ॥ १२.३०१.३ ॥
ઘરો, ગાયો, ખેતરો, ધન, પત્નીઓ, પુત્રો અને સેવકો — આ બધું મનુષ્યને આશ્રય કરીને અહીં થાય છે.
12.301.4
एवं तस्य प्रवृत्तस्य नित्यमेवानुपश्यतः ।
रागद्वेषौ विवर्धेते ह्यनित्यत्वमपश्यतः ॥ १२.३०१.४ ॥
આ રીતે સંસારમાં લાગેલા અને સતત જોતા એવા તેનામાં, અનિત્યતા ન જોવાથી રાગ-દ્વેષ વધે છે.
12.301.5
रागद्वेषाभिभूतं च नरं द्रव्यवशानुगम् ।
मोहजस्तारतिर्नाम समुपैति नराधिप ॥ १२.३०१.५ ॥
હે નરાધિપ, રાગ-દ્વેષથી અભિભૂત અને ધનને વશ ચાલતા મનુષ્યને, મોહથી જન્મેલી 'તારારતિ' નામની આસક્તિ આવી પહોંચે છે.
12.301.6
कृतार्थ भोगिनं मत्वा सर्वो रतिपरायणः ।
लाभं प्रात्यसुखादन्यं रतितो नानुपश्यति ॥ १२.३०१.६ ॥
પોતાને કૃતાર્થ અને ભોગી માનીને, રતિમાં લીન સૌ સુખ સિવાયનો બીજો લાભ જોતા નથી.
12.301.7
ततो लोभाभिभूतात्मा सङ्गाद्वधर्यते जनम् ।
दुष्टार्थं चैव तस्येह जनस्यार्थं चिकीर्षति ॥ १२.३०१.७ ॥
ત્યારે લોભથી અભિભૂત મનવાળો માણસ આસક્તિને કારણે લોકોને બાંધે છે, અને અહીં બીજાનું ધન દુષ્ટ હેતુથી મેળવવા ઇચ્છે છે.
12.301.8
स जानत्रपि चाकार्यमर्थार्थं सेवते नरः ।
बालस्नेहपरीतात्मा तत्क्षयाच्चानुतप्यते ॥ १२.३०१.८ ॥
અકાર્ય જાણવા છતાં તે ધન માટે તેનું સેવન કરે છે; બાળકોના સ્નેહથી ઘેરાયેલા મનનો માણસ તેમના નાશથી પશ્ચાતાપ કરે છે.
12.301.9
ततो दानेन संपन्नो रक्षन्नात्मपराजयम् ।
करोति येन भोनी स्यामिति तस्माद्विनश्यति ॥ १२.३०१.९ ॥
પછી દાનથી સંપન્ન હોવા છતાં, આત્માના પરાજયને બચાવતાં, 'હું ભોગી બનું' એમ કરે છે; તેથી તે નાશ પામે છે.
12.301.10
तद्यदि वुद्धियुक्तानां शाश्वतं ब्रह्मवादिनाम् ।
अभिच्छतां शुभं कर्म नराणां त्यजतां सुखम् ॥ १२.३०१.१० ॥
તેથી જો બુદ્ધિયુક્ત, શાશ્વત બ્રહ્મવાદી, શુભ કર્મની ઇચ્છા કરનારા અને સુખ ત્યજનારા માણસો માટે (આ લાગુ પડે તો)...
12.301.11
लोकायतननाशाच्च धननाशाच्च पार्थिव ।
आधिव्याधिप्रतापाच्च निर्वेदमुपगच्छति ॥ १२.३०१.११ ॥
હે રાજા, લોકાશ્રયના નાશથી, ધનના નાશથી, અને માનસિક તથા શારીરિક પીડાના તાપથી તે વૈરાગ્ય પામે છે.
12.301.12
निर्वेदादात्मसंबोधः संबोधादात्मदर्शनम् ।
शास्त्रार्थदर्शनाद्राजसंस्तप एवानुपश्यति ॥ १२.३०१.१२ ॥
વૈરાગ્યથી આત્મબોધ, બોધથી આત્મદર્શન; શાસ્ત્રાર્થના દર્શનથી, હે રાજા, તે તપને જ જુએ છે.
12.301.13
दुर्लभो हि मनुष्येन्द्र नरः प्रत्यवमर्शवान् ।
यो वै प्रियसुखे क्षीणे तपः कर्तुं व्यवस्यति ॥ १२.३०१.१३ ॥
હે મનુષ્યેન્દ્ર, વિવેકી મનુષ્ય દુર્લભ છે; પ્રિય સુખ ક્ષીણ થાય ત્યારે તપ કરવાનો નિશ્ચય કરનાર તો વધુ દુર્લભ છે.
12.301.14
तपः सर्वगतं तात हीनस्यापि विधीयते ।
जितेन्द्रियस्य दान्तस्य स्वर्गमार्गप्रवर्तकम् ॥ १२.३०१.१४ ॥
હે તાત, તપ સર્વવ્યાપી છે; હીનને પણ તે વિહિત છે; જિતેન્દ્રિય અને દાંત માટે તે સ્વર્ગમાર્ગ ખોલનારું છે.
12.301.15
प्रजापतिः प्रजाः पूर्वमसृजत्तपसा विभुः ।
क्वचित्क्वचिद्ब्रतपरो व्रतान्यास्थाय पार्थिव ॥ १२.३०१.१५ ॥
પૂર્વે વિભુ પ્રજાપતિએ તપ વડે પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું; હે પાર્થિવ, ક્યારેક અહીં ક્યારેક ત્યાં, વ્રતપરાયણ થઈ વ્રતો ધારણ કરીને.
12.301.16
आदित्या वसवो रुद्रास्तथैवाग्न्यश्विमारुताः ।
विश्वेदेवास्तथा साध्याः पितरोऽथ मरुद्गणाः ॥ १२.३०१.१६ ॥
આદિત્યો, વસુઓ અને રુદ્રો, તેવી જ રીતે અગ્નિ, અશ્વિનીકુમારો અને મરુતો, વિશ્વેદેવો, સાધ્યો, પિતરો અને મરુદ્ગણો.
12.301.17
यक्षराक्षसगन्धर्वाः सिद्धाश्चान्ये दिवौकसः ।
संसिद्धास्तपसा तात ये चान्ये स्वर्गवासिनः ॥ १२.३०१.१७ ॥
યક્ષો, રાક્ષસો, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને અન્ય સ્વર્ગવાસી દેવો; હે તાત, તેઓ તપ વડે સંસિદ્ધ થયા; જે અન્ય સ્વર્ગવાસીઓ છે તેઓ પણ.
12.301.18
ये चादौ ब्राह्मणाः सृष्टा ब्रह्मणा तपसा पुरा ।
ते भावयन्तः पृथिवीं विचरन्ति दिवं तथा ॥ १२.३०१.१८ ॥
પૂર્વે આરંભમાં બ્રહ્માએ તપ વડે સર્જેલા જે બ્રાહ્મણો છે, તેઓ પૃથ્વીનું પોષણ કરતા પૃથ્વી પર અને સ્વર્ગમાં પણ વિચરે છે.
12.301.19
मर्त्यलोके च राजानो ये चान्ये गृहमेधिनः ।
महाकुलेषु दृश्यन्ते तत्सर्वं तपसः फलम् ॥ १२.३०१.१९ ॥
મર્ત્યલોકમાં જે રાજાઓ અને જે અન્ય ગૃહસ્થો મહાન કુળોમાં દેખાય છે, તે બધું તપનું ફળ છે.
12.301.20
कौशेयानि च वस्त्राणि शुभान्याभरणानि च ।
वाहनासनपानानि तत्सर्वं तपसः फलम् ॥ १२.३०१.२० ॥
રેશમી વસ્ત્રો, શુભ આભૂષણો, વાહનો, આસનો અને પેયો — તે બધું તપનું ફળ છે.
12.301.21
मनोनुकूलाः प्रमदा रूपवत्यः सहस्रशः ।
वासः प्रासादपृष्ठे च तत्सर्वं तपसः फलम् ॥ १२.३०१.२१ ॥
મનને અનુકૂળ, રૂપવતી હજારો સ્ત્રીઓ અને મહેલના ધાબા પર નિવાસ — તે બધું તપનું ફળ છે.
12.301.22
शयनानि च मुख्यानि भोज्यानि विविधानि च ।
अभिप्रेतानि सर्वाणि भवन्ति शुभकर्मिणाम् ॥ १२.३०१.२२ ॥
ઉત્તમ શય્યાઓ અને વિવિધ ભોજ્ય પદાર્થો — શુભ કર્મ કરનારાઓ માટે બધું ઇચ્છિત થાય છે.
12.301.23
नाप्राप्यं तपसः किंचिन्त्रैलोक्येऽपि परंतप ।
उपभोगपरित्यागः फलान्यकृतकर्मणाम् ॥ १२.३०१.२३ ॥
હે પરંતપ, ત્રણેય લોકમાં તપથી ન મળે એવું કંઈ નથી; જેમણે તપ કર્યું નથી તેમને ભોગત્યાગ જ ફળ છે.
12.301.24
सुखितो दुःखितो वाऽपि नरो लोभं परित्यजेत् ।
अवेक्ष्य मनसा शास्त्रं बुद्ध्या च नृपसत्तम ॥ १२.३०१.२४ ॥
સુખી હોય કે દુઃખી, માણસે લોભનો ત્યાગ કરવો; હે નૃપશ્રેષ્ઠ, મનથી અને બુદ્ધિથી શાસ્ત્રનો વિચાર કરીને.
12.301.25
असंतोषोऽसुखथायेति लोभादिन्द्रियविभ्रमः ।
ततोऽस्य नश्यति प्रज्ञा विद्येवाभ्यासवर्जिता ॥ १२.३०१.२५ ॥
અસંતોષ દુઃખ તરફ લઈ જાય છે; લોભથી ઇન્દ્રિયોમાં ભ્રમ થાય છે. ત્યારે તેની પ્રજ્ઞા નાશ પામે છે, અભ્યાસ વિનાની વિદ્યાની જેમ.
12.301.26
नष्टप्रज्ञो यदा तु स्यात्तदा न्यायं न पश्यति ।
तस्मात्सुखक्षये प्राप्ते पुमानुग्रतपश्चरेत् ॥ १२.३०१.२६ ॥
પ્રજ્ઞા નષ્ટ થાય ત્યારે માણસને ન્યાય દેખાતો નથી. તેથી સુખનો ક્ષય થાય ત્યારે માણસે ઉગ્ર તપ કરવું.
12.301.27
यदिष्टं तत्सुखं प्राहुर्द्वेष्यं दुःखमिहेष्यते ।
कृताकृतस्य तपसः फलं पश्यस्व यादृशम् ॥ १२.३०१.२७ ॥
જે ઇષ્ટ છે તેને સુખ કહે છે; જે દ્વેષ્ય છે તે દુઃખ. અહીં તે જ ઇચ્છાય છે. કરેલા અને ન કરેલા તપનું ફળ કેવું છે તે જો.
12.301.28
नित्यं भद्राणि पश्यन्ति विषयांश्चोपभुञ्जते ।
प्राकाश्यं चैवं गच्छन्ति कृत्वा निष्कल्मषं तपः ॥ १२.३०१.२८ ॥
તેઓ સદા શુભ જુએ છે, વિષયોનો ઉપભોગ કરે છે; નિષ્કલંક તપ કરીને આ રીતે તેજ પામે છે.
12.301.29
अप्रियाण्यवमानाश्च दुःखं बहुविधात्मकम् ।
फलार्थी सत्पथं त्यक्त्वा प्राप्नोति विषयात्मकम् ॥ १२.३०१.२९ ॥
અપ્રિય વસ્તુઓ, અપમાન અને અનેક પ્રકારનાં દુઃખ — ફળની ઇચ્છાવાળો સત્પથ છોડીને વિષયાત્મક ફળ મેળવે છે.
12.301.30
धर्मे तपसि दाने च विचिकित्साऽस्य जायते ।
स कृत्वा पापकान्येव निरयं प्रतिपद्यते ॥ १२.३०१.३० ॥
ધર્મ, તપ અને દાનમાં તેને સંશય જન્મે છે. તે પાપકર્મો કરીને નરકને પામે છે.
12.301.31
सुखे तु वर्तमानो वै दुःखे वाऽपि नरोत्तम् ।
सुवृत्ताद्यो न चलते शास्त्रचक्षुः स मानवः ॥ १२.३०१.३१ ॥
હે નરોત્તમ, સુખમાં હોય કે દુઃખમાં, સદાચારમાં શ્રેષ્ઠ અને શાસ્ત્રને જ આંખ માનનાર તે મનુષ્ય ચલિત થતો નથી.
12.301.32
इषुप्रपातमात्रं हि स्पर्शयोगे रतिः स्मृता ।
रसने दर्शने घ्राणे श्रवणे च विशांपते ॥ १२.३०१.३२ ॥
હે વિશાંપતિ, સ્પર્શના સંયોગમાં આનંદ બાણ છોડવાના અંતર જેટલો જ ટકે છે એવું કહેવાયું છે; રસના, દર્શન, ઘ્રાણ અને શ્રવણમાં પણ એમ જ.
12.301.33
ततोऽस्य जायते तीव्रा वेदना तत्क्षयात्पुनः ।
बुधा ये न प्रशंसन्ति मोक्षं सुखमनुत्तमम् ॥ १२.३०१.३३ ॥
પછી તેનામાં તીવ્ર વેદના ઉત્પન્ન થાય છે; તેના ક્ષય પછી ફરી (એ જ ચક્ર ચાલે છે). જે જ્ઞાનીઓ મોક્ષને સર્વોત્તમ સુખ કહીને વખાણતા નથી.
12.301.34
ततः फलार्थं सर्वस्य भवन्ति ज्यायसे गुणाः ।
धर्मवृद्ध्या च सततं कामार्थाभ्यां न हीयते ॥ १२.३०१.३४ ॥
તેથી સૌના ફળ માટે આ ગુણો શ્રેષ્ઠ માટે હોય છે; ધર્મની વૃદ્ધિથી અને સતત કામ તથા અર્થથી તે ઘટતો નથી.
12.301.35
अप्रयत्नागताः सेव्या गृहस्थैर्विषयाः सदा ।
प्रयत्नेनोपगम्यश्च स्वधर्म इति मे मतिः ॥ १२.३०१.३५ ॥
ગૃહસ્થોએ સદા અપ્રયત્નથી પ્રાપ્ત થતા વિષયોનું સેવન કરવું; અને પ્રયત્નથી પ્રાપ્ત થતા વિષયોની પાસે જવું—એ મારો મત છે, એ જ સ્વધર્મ છે.
12.301.36
मानिनां कुलजातानां नित्यं शास्त्रार्थचक्षुषाम् ।
क्रियाधर्मविमुक्तानामशक्त्या संवृतात्मनाम् ॥ १२.३०१.३६ ॥
માની, ઉચ્ચ કુળમાં જન્મેલા, જેમની આંખ સદા શાસ્ત્રાર્થ છે, જેઓ ક્રિયાધર્મથી મુક્ત થયા છે, અને અસમર્થતાથી પોતાને સંયમિત રાખેલા છે—…
12.301.37
क्रियमाणं यदा कर्म नाशं गच्छति मानुषम् ।
तेषां नान्यदृते लोके तपसः कर्म विद्यते ॥ १२.३०१.३७ ॥
મનુષ્ય દ્વારા કરાતું કર્મ નાશ પામે ત્યારે જગતમાં તેમના માટે તપ સિવાય બીજું કોઈ કર્મ નથી.
12.301.38
सर्वात्मनाऽनुकुर्वीत गृहस्थः कर्मनिश्चयम् ।
दाक्ष्येण हव्यकव्यार्थं स्वधर्मे विचरन्नृप ॥ १२.३०१.३८ ॥
હે રાજન, ગૃહસ્થે સર્વાત્માથી કર્મનિશ્ચયનું અનુસરણ કરવું; દેવો અને પિતૃઓના હવ્યકવ્ય માટે કુશળતાથી સ્વધર્મમાં વર્તતા.
12.301.39
यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम् ।
एवमाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम् ॥ १२.३०१.३९ ॥
જેમ બધી નદીઓ અને ઉપનદીઓ સમુદ્રમાં જઈને સ્થિતિ પામે છે, તેમ બધા આશ્રમીઓ ગૃહસ્થમાં સ્થિતિ પામે છે.