महाभारत · अध्याय 12.301
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.301.1
एष धर्मविधिस्तात गृहस्थस्य प्रकीर्तितः ।
तपोविधिं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ १२.३०१.१ ॥
हे वत्सा, हा गृहस्थाचा धर्मविधी सांगितला गेला. आता तपोविधी सांगतो, माझ्याकडून ऐक.
12.301.2
प्रायेण च गृहस्थस्य ममत्वं नाम जायते ।
सङ्गागतं नरश्रेष्ठ भावै राजसतामसैः ॥ १२.३०१.२ ॥
हे नरश्रेष्ठा, सामान्यतः गृहस्थाच्या ठायी 'माझे' ही ममता उत्पन्न होते; ती आसक्तीतून येते आणि राजस-तामस भावांनी जन्मते.
12.301.3
गृहाण्याश्रित्य गावश्च क्षेत्राणि च धनानि च ।
दाराः पुत्राश्च भृत्याश्च भवन्तीह नरस्य वै ॥ १२.३०१.३ ॥
घरे, गायी, शेते, धन, पत्नी, पुत्र आणि सेवक — हे सर्व माणसाच्या आश्रयाने येथे निर्माण होतात.
12.301.4
एवं तस्य प्रवृत्तस्य नित्यमेवानुपश्यतः ।
रागद्वेषौ विवर्धेते ह्यनित्यत्वमपश्यतः ॥ १२.३०१.४ ॥
अशा प्रकारे संसारात गुंतलेल्या आणि सतत पाहणाऱ्या त्याच्यात, अनित्यता न पाहिल्यामुळे राग-द्वेष वाढतात.
12.301.5
रागद्वेषाभिभूतं च नरं द्रव्यवशानुगम् ।
मोहजस्तारतिर्नाम समुपैति नराधिप ॥ १२.३०१.५ ॥
हे नराधिपा, राग-द्वेषांनी अभिभूत झालेल्या आणि द्रव्याच्या वशात चालणाऱ्या माणसाला, मोहापासून जन्मलेली 'तारारती' नावाची आसक्ती प्राप्त होते.
12.301.6
कृतार्थ भोगिनं मत्वा सर्वो रतिपरायणः ।
लाभं प्रात्यसुखादन्यं रतितो नानुपश्यति ॥ १२.३०१.६ ॥
स्वतःला कृतार्थ व भोगी समजून, रतीत मग्न असलेले सर्वजण सुखाशिवाय दुसरा लाभ पाहत नाहीत.
12.301.7
ततो लोभाभिभूतात्मा सङ्गाद्वधर्यते जनम् ।
दुष्टार्थं चैव तस्येह जनस्यार्थं चिकीर्षति ॥ १२.३०१.७ ॥
तेव्हा लोभाने अभिभूत मनाचा माणूस आसक्तीमुळे लोकांना बांधतो, आणि येथे इतरांचे धन दुष्ट हेतूने मिळवू इच्छितो.
12.301.8
स जानत्रपि चाकार्यमर्थार्थं सेवते नरः ।
बालस्नेहपरीतात्मा तत्क्षयाच्चानुतप्यते ॥ १२.३०१.८ ॥
अकर्तव्य हे जाणूनही तो धनासाठी ते करतो; मुलांच्या स्नेहाने वेढलेल्या मनाचा माणूस त्यांच्या हानीने पश्चात्ताप करतो.
12.301.9
ततो दानेन संपन्नो रक्षन्नात्मपराजयम् ।
करोति येन भोनी स्यामिति तस्माद्विनश्यति ॥ १२.३०१.९ ॥
तेव्हा दानाने संपन्न असूनही, आत्मपराजय टाळत, 'मी भोगी व्हावे' असे करतो; म्हणून तो नष्ट होतो.
12.301.10
तद्यदि वुद्धियुक्तानां शाश्वतं ब्रह्मवादिनाम् ।
अभिच्छतां शुभं कर्म नराणां त्यजतां सुखम् ॥ १२.३०१.१० ॥
म्हणून जर बुद्धियुक्त, शाश्वत ब्रह्मवादी, शुभ कर्माची इच्छा करणारे आणि सुखाचा त्याग करणारे लोक यांच्यासाठी (हे लागू असेल तर)...
12.301.11
लोकायतननाशाच्च धननाशाच्च पार्थिव ।
आधिव्याधिप्रतापाच्च निर्वेदमुपगच्छति ॥ १२.३०१.११ ॥
हे राजा, लोकाश्रयाच्या नाशाने, धनाच्या नाशाने आणि मानसिक-शारीरिक पीडेच्या तापाने तो वैराग्य पावतो.
12.301.12
निर्वेदादात्मसंबोधः संबोधादात्मदर्शनम् ।
शास्त्रार्थदर्शनाद्राजसंस्तप एवानुपश्यति ॥ १२.३०१.१२ ॥
वैराग्यातून आत्मबोध, बोधातून आत्मदर्शन; शास्त्रार्थदर्शनाने, हे राजा, तो तपच पाहतो.
12.301.13
दुर्लभो हि मनुष्येन्द्र नरः प्रत्यवमर्शवान् ।
यो वै प्रियसुखे क्षीणे तपः कर्तुं व्यवस्यति ॥ १२.३०१.१३ ॥
हे मनुष्येन्द्रा, विवेकी माणूस दुर्लभ आहे; प्रिय सुख क्षीण झाल्यावर तप करण्याचा निश्चय करणारा तर त्याहूनही दुर्लभ.
12.301.14
तपः सर्वगतं तात हीनस्यापि विधीयते ।
जितेन्द्रियस्य दान्तस्य स्वर्गमार्गप्रवर्तकम् ॥ १२.३०१.१४ ॥
हे तात, तप सर्वव्यापी आहे; हीनालाही ते विहित आहे; जितेंद्रिय आणि दांत पुरुषासाठी ते स्वर्गमार्ग उघडणारे आहे.
12.301.15
प्रजापतिः प्रजाः पूर्वमसृजत्तपसा विभुः ।
क्वचित्क्वचिद्ब्रतपरो व्रतान्यास्थाय पार्थिव ॥ १२.३०१.१५ ॥
पूर्वी विभू प्रजापतीने तपाने प्रजा निर्माण केली; हे पार्थिवा, कधी इथे कधी तिथे, व्रतनिष्ठ राहून आणि व्रते धारण करून.
12.301.16
आदित्या वसवो रुद्रास्तथैवाग्न्यश्विमारुताः ।
विश्वेदेवास्तथा साध्याः पितरोऽथ मरुद्गणाः ॥ १२.३०१.१६ ॥
आदित्य, वसू आणि रुद्र, तसेच अग्नी, अश्विनीकुमार आणि मरुत, विश्वेदेव, साध्य, पितर आणि मरुद्गण.
12.301.17
यक्षराक्षसगन्धर्वाः सिद्धाश्चान्ये दिवौकसः ।
संसिद्धास्तपसा तात ये चान्ये स्वर्गवासिनः ॥ १२.३०१.१७ ॥
यक्ष, राक्षस, गंधर्व, सिद्ध आणि इतर स्वर्गवासी देव; हे तात, ते तपाने संसिद्ध झाले; जे इतर स्वर्गवासी आहेत तेही.
12.301.18
ये चादौ ब्राह्मणाः सृष्टा ब्रह्मणा तपसा पुरा ।
ते भावयन्तः पृथिवीं विचरन्ति दिवं तथा ॥ १२.३०१.१८ ॥
पूर्वी ब्रह्मदेवाने तपाने प्रथम निर्माण केलेले जे ब्राह्मण, ते पृथ्वीचे पालन करीत पृथ्वीवर आणि स्वर्गातही संचार करतात.
12.301.19
मर्त्यलोके च राजानो ये चान्ये गृहमेधिनः ।
महाकुलेषु दृश्यन्ते तत्सर्वं तपसः फलम् ॥ १२.३०१.१९ ॥
मर्त्यलोकात जे राजे आणि जे इतर गृहस्थ महान कुलांत दिसतात, ते सर्व तपाचे फळ आहे.
12.301.20
कौशेयानि च वस्त्राणि शुभान्याभरणानि च ।
वाहनासनपानानि तत्सर्वं तपसः फलम् ॥ १२.३०१.२० ॥
रेशमी वस्त्रे, शुभ अलंकार, वाहने, आसने आणि पेये — हे सर्व तपाचे फळ आहे.
12.301.21
मनोनुकूलाः प्रमदा रूपवत्यः सहस्रशः ।
वासः प्रासादपृष्ठे च तत्सर्वं तपसः फलम् ॥ १२.३०१.२१ ॥
मनाला अनुकूल, रूपवती हजारो स्त्रिया आणि प्रासादाच्या गच्चीवर वास — हे सर्व तपाचे फळ आहे.
12.301.22
शयनानि च मुख्यानि भोज्यानि विविधानि च ।
अभिप्रेतानि सर्वाणि भवन्ति शुभकर्मिणाम् ॥ १२.३०१.२२ ॥
उत्तम शय्या आणि विविध भोज्ये — शुभ कर्म करणाऱ्यांना सर्वकाही इच्छेनुसार प्राप्त होते.
12.301.23
नाप्राप्यं तपसः किंचिन्त्रैलोक्येऽपि परंतप ।
उपभोगपरित्यागः फलान्यकृतकर्मणाम् ॥ १२.३०१.२३ ॥
हे परंतप, त्रैलोक्यात तपाने न मिळणारे काहीच नाही; ज्यांनी तप केले नाही त्यांना उपभोगत्याग हेच फळ आहे.
12.301.24
सुखितो दुःखितो वाऽपि नरो लोभं परित्यजेत् ।
अवेक्ष्य मनसा शास्त्रं बुद्ध्या च नृपसत्तम ॥ १२.३०१.२४ ॥
सुखी असो वा दुःखी, माणसाने लोभाचा त्याग करावा; हे नृपश्रेष्ठा, मनाने आणि बुद्धीने शास्त्राचे परीक्षण करून.
12.301.25
असंतोषोऽसुखथायेति लोभादिन्द्रियविभ्रमः ।
ततोऽस्य नश्यति प्रज्ञा विद्येवाभ्यासवर्जिता ॥ १२.३०१.२५ ॥
असंतोष दुःखाकडे नेतो; लोभामुळे इंद्रियांचा भ्रम होतो. मग त्याची प्रज्ञा नष्ट होते, अभ्यास नसलेल्या विद्येप्रमाणे.
12.301.26
नष्टप्रज्ञो यदा तु स्यात्तदा न्यायं न पश्यति ।
तस्मात्सुखक्षये प्राप्ते पुमानुग्रतपश्चरेत् ॥ १२.३०१.२६ ॥
प्रज्ञा नष्ट झाल्यावर माणसाला न्याय दिसत नाही. म्हणून सुख नष्ट झाल्यावर माणसाने कठोर तप करावे.
12.301.27
यदिष्टं तत्सुखं प्राहुर्द्वेष्यं दुःखमिहेष्यते ।
कृताकृतस्य तपसः फलं पश्यस्व यादृशम् ॥ १२.३०१.२७ ॥
जे इष्ट ते सुख म्हणतात; जे द्वेष्य ते दुःख. येथे तेच इच्छिले जाते. केलेल्या व न केलेल्या तपाचे फळ कसे असते ते पाहा.
12.301.28
नित्यं भद्राणि पश्यन्ति विषयांश्चोपभुञ्जते ।
प्राकाश्यं चैवं गच्छन्ति कृत्वा निष्कल्मषं तपः ॥ १२.३०१.२८ ॥
ते नेहमी शुभ पाहतात, विषयांचा उपभोग घेतात; निष्कलंक तप करून असे तेज प्राप्त करतात.
12.301.29
अप्रियाण्यवमानाश्च दुःखं बहुविधात्मकम् ।
फलार्थी सत्पथं त्यक्त्वा प्राप्नोति विषयात्मकम् ॥ १२.३०१.२९ ॥
अप्रिय गोष्टी, अपमान व अनेक प्रकारचे दुःख — फळाची इच्छा करणारा सन्मार्ग सोडून विषयाधारित फळ मिळवतो.
12.301.30
धर्मे तपसि दाने च विचिकित्साऽस्य जायते ।
स कृत्वा पापकान्येव निरयं प्रतिपद्यते ॥ १२.३०१.३० ॥
धर्म, तप आणि दान यांबाबत त्याच्या मनात संशय निर्माण होतो. तो पापकर्मे करून नरकाला जातो.
12.301.31
सुखे तु वर्तमानो वै दुःखे वाऽपि नरोत्तम् ।
सुवृत्ताद्यो न चलते शास्त्रचक्षुः स मानवः ॥ १२.३०१.३१ ॥
हे नरोत्तमा, सुखात असो वा दुःखात, सदाचारात श्रेष्ठ आणि शास्त्र हेच ज्याचे नेत्र आहे, असा मनुष्य विचलित होत नाही.
12.301.32
इषुप्रपातमात्रं हि स्पर्शयोगे रतिः स्मृता ।
रसने दर्शने घ्राणे श्रवणे च विशांपते ॥ १२.३०१.३२ ॥
हे विशांपते, स्पर्शाच्या संयोगात आनंद केवळ बाण सोडण्याच्या अंतरापुरता टिकतो असे सांगितले आहे; रसना, दर्शन, घ्राण आणि श्रवण यांतही तसेच.
12.301.33
ततोऽस्य जायते तीव्रा वेदना तत्क्षयात्पुनः ।
बुधा ये न प्रशंसन्ति मोक्षं सुखमनुत्तमम् ॥ १२.३०१.३३ ॥
मग यांच्यात तीव्र वेदना उत्पन्न होते; तिचा क्षय झाल्यावर पुन्हा (तेच चालते). जे ज्ञानी लोक मोक्षाला सर्वोत्तम सुख म्हणून गौरवत नाहीत.
12.301.34
ततः फलार्थं सर्वस्य भवन्ति ज्यायसे गुणाः ।
धर्मवृद्ध्या च सततं कामार्थाभ्यां न हीयते ॥ १२.३०१.३४ ॥
म्हणून सर्वांच्या फलासाठी हे गुण श्रेष्ठासाठी असतात; धर्माच्या वृद्धीने आणि सतत काम व अर्थाने तो कमी होत नाही.
12.301.35
अप्रयत्नागताः सेव्या गृहस्थैर्विषयाः सदा ।
प्रयत्नेनोपगम्यश्च स्वधर्म इति मे मतिः ॥ १२.३०१.३५ ॥
गृहस्थांनी नेहमी अप्रयत्नाने मिळणारे विषय उपभोगावेत; आणि प्रयत्नाने मिळणाऱ्यांकडे जावे—हेच माझे मत आहे, हाच स्वधर्म.
12.301.36
मानिनां कुलजातानां नित्यं शास्त्रार्थचक्षुषाम् ।
क्रियाधर्मविमुक्तानामशक्त्या संवृतात्मनाम् ॥ १२.३०१.३६ ॥
मानी, उच्च कुलात जन्मलेले, ज्यांचे नेत्र नेहमी शास्त्रार्थ आहे, जे क्रियाधर्मातून मुक्त झाले आहेत, आणि असमर्थतेमुळे आत्म्याला संयमित ठेवलेले आहे—…
12.301.37
क्रियमाणं यदा कर्म नाशं गच्छति मानुषम् ।
तेषां नान्यदृते लोके तपसः कर्म विद्यते ॥ १२.३०१.३७ ॥
मनुष्याकडून केले जाणारे कर्म नष्ट होते तेव्हा जगात त्यांच्यासाठी तपश्चर्येशिवाय दुसरे कर्म नसते.
12.301.38
सर्वात्मनाऽनुकुर्वीत गृहस्थः कर्मनिश्चयम् ।
दाक्ष्येण हव्यकव्यार्थं स्वधर्मे विचरन्नृप ॥ १२.३०१.३८ ॥
हे राजा, गृहस्थाने पूर्ण मनाने कर्मनिश्चयाचे अनुसरण करावे; देव आणि पितरांच्या हव्यकव्यासाठी कौशल्याने स्वधर्मात वागत.
12.301.39
यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम् ।
एवमाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम् ॥ १२.३०१.३९ ॥
जसे सर्व नद्या आणि उपनद्या समुद्रात जाऊन स्थिरता पावतात, तसेच सर्व आश्रमी गृहस्थात येऊन स्थिती प्राप्त करतात.