મહાભારત · અધ્યાય 12.304
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.304.1
पुनरेव तु पप्रच्छ जनको मिथिलाधिपः ।
पराशरं महात्मानं धर्मे परमनिश्चयम् ॥ १२.३०४.१ ॥
મિથિલાના અધિપતિ જનકે ફરીથી મહાત્મા પરાશરને ધર્મમાં પરમ નિશ્ચય વિશે પૂછ્યું.
12.304.2
किं श्रेयः का गतिर्ब्रह्मन्किं कृतं न विनश्यति ।
क्व गतो न निवर्तेत तन्मे ब्रूहि महामते ॥ १२.३०४.२ ॥
હે બ્રહ્મન્, શ્રેય શું છે, ગતિ શું છે, કયું કર્મ નાશ પામતું નથી, ક્યાં ગયા પછી પાછા ફરાતું નથી? હે મહામતિ, તે મને કહો.
12.304.3
असङ्गः श्रेयसो मूलं ज्ञानं ज्ञानगतिः परा ।
चीर्णं तपो न प्रणश्येद्वापः क्षेत्रे न नश्यति ॥ १२.३०४.३ ॥
અનાસક્તિ એ શ્રેયનું મૂળ છે; જ્ઞાન અને જ્ઞાનની પરમ ગતિ. કરેલું તપ નાશ પામતું નથી, ખેતરમાં વાવેલું બીજ નાશ પામતું નથી તેમ.
12.304.4
छित्त्वाऽधर्ममयं पाशं यदा धर्मेऽभिरज्यते ।
दत्त्वाऽभयकृतं दानं तदा सिद्धिमवाप्नुते ॥ १२.३०४.४ ॥
અધર્મમય પાશ કાપીને જ્યારે ધર્મમાં આનંદ પામે છે, અને અભય આપનારું દાન આપે છે, ત્યારે તે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.
12.304.5
यो ददाति सहस्राणि गवामश्वशतानि च ।
अभयं सर्वभूतेभ्यः सदा तमभिवर्तते ॥ १२.३०४.५ ॥
જે હજારો ગાયો અને સેંકડો ઘોડા દાનમાં આપે છે, પરંતુ સર્વ પ્રાણીઓને અભય આપે છે, તેને જ તે સદા પ્રાપ્ત થાય છે.
12.304.6
वसन्विषयमध्येऽपि न वसत्येव बुद्धिमान् ।
संवसत्येव दुर्बुद्धिरसत्सु विषयेष्वपि ॥ १२.३०४.६ ॥
બુદ્ધિમાન વિષયોની વચ્ચે રહેવા છતાં ખરેખર તેમાં રહેતો નથી; પરંતુ દુર્બુદ્ધિ અસત્ય વિષયોમાં પણ રહે છે.
12.304.7
नाधर्मः श्लिष्यते प्राज्ञं पयः पुष्करपर्णवत् ।
अप्राज्ञमधिकं पापं श्लिष्यते जतुकाष्ठवत् ॥ १२.३०४.७ ॥
કમળના પાન પર પાણીની જેમ અધર્મ પ્રાજ્ઞને વળગતો નથી; પણ અપ્રાજ્ઞને લાખ લગાડેલા લાકડાની જેમ વધુ પાપ વળગે છે.
12.304.8
नाधर्मः कारणापेक्षी कर्तारमभिमुञ्चति ।
कर्ता खलु यथाकालं ततः समभिपद्यते ॥ १२.३०४.८ ॥
અધર્મ કારણની અપેક્ષા રાખે છે, તેથી તે કર્તાને છોડતો નથી; યોગ્ય સમયે કર્તા જ તે પામે છે.
12.304.9
न भिद्यन्ते कृतात्मान आत्मप्रत्ययदर्शिनः ।
बुद्धिकर्मेन्द्रियाणां हि प्रमत्तो यो न बुध्यते।
शुभाशुभे प्रसक्तात्मा प्राप्नोति सुमहद्भयम् ॥ १२.३०४.९ ॥
આત્મસંયમી અને આત્મજ્ઞાનમાં જોનારા ભેદાતા નથી. જ્ઞાન અને કર્મેન્દ્રિયોને ન સમજનાર પ્રમત્ત, શુભાશુભમાં આસક્ત મનવાળો અત્યંત ભય પામે છે.
12.304.10
वीतरागो जितक्रोधः सम्यग्भवति यः सदा ।
विषये वर्तमानोऽपि न स पापेन युज्यते ॥ १२.३०४.१० ॥
જે વીતરાગ અને ક્રોધજિત થઈને સદા સારી રીતે રહે છે, તે વિષયોમાં વર્તવા છતાં પાપ સાથે જોડાતો નથી.
12.304.11
मर्यादायां वर्तमानोऽपि नावसीदति ।
पुष्टस्रोत इवासक्तः स्फीतो भवति संचयः ॥ १२.३०४.११ ॥
મર્યાદામાં રહેતો પણ ક્ષીણ થતો નથી; અનાસક્તનો સંચય પુષ્ટ પ્રવાહની જેમ ફૂલે છે.
12.304.12
यथा भानुगतं तेजो मणिः शुद्धः समाधिना ।
आदत्ते राजशार्दूल तथा योगः प्रवर्तते ॥ १२.३०४.१२ ॥
હે રાજશાર્દૂલ! શુદ્ધ મણિ જેમ સમાધિથી સૂર્યનું તેજ ગ્રહણ કરે છે, તેમ યોગ પ્રવર્તે છે.
12.304.13
यथा तिलानामिह पुण्यसंश्रया ।
त्पृथक्पृथग्याति गुणोऽतिसाम्यताम्।
तथा नराणां भुवि भावितात्मनां ।
यथाश्रयं सत्वगुणः प्रवर्तते ॥ १२.३०४.१३ ॥
જેમ અહીં પુણ્યનો આશ્રય લેનારા તલના ગુણો અલગ અલગ હોવા છતાં અત્યંત સમાનતા પામે છે, તેમ પૃથ્વી પર ભાવિતાત્મા માણસોમાં તેમના આશ્રય અનુસાર સત્ત્વગુણ પ્રવર્તે છે.
12.304.14
जहाति दारान्विविधाश्च संपदः ।
पदं च यानं विविधाश्च सत्क्रियाः।
त्रिविष्टपे जातमतिर्यदा नर ।
स्तदाऽस्य बुद्धिर्विषयेषु भिद्यते ॥ १२.३०४.१४ ॥
જ્યારે માણસની બુદ્ધિ ત્રિલોકમાં (મોક્ષ તરફ) જાગે છે, ત્યારે તે પત્નીઓ, વિવિધ સંપત્તિઓ, પદ, વાહનો અને વિવિધ સત્કર્મોનો ત્યાગ કરે છે; ત્યારે તેની બુદ્ધિ વિષયોથી ભિન્ન થઈ જાય છે.
12.304.15
प्रसक्तबुद्धिर्विषयेषु यो नरो ।
न बुध्यते ह्यात्महितं कथंचन।
स सर्वभावानुगतेन चेतसा ।
नृपाऽऽमिषेणेव झषो विकृष्यते ॥ १२.३०४.१५ ॥
જેની બુદ્ધિ વિષયોમાં આસક્ત છે, તે માણસ કોઈ પણ રીતે પોતાનું હિત સમજતો નથી; હે રાજન, સર્વ ભાવોને અનુસરતા મનથી તે, માછલીને આમિષથી ખેંચાય તેમ, ખેંચાય છે.
12.304.16
संघातवन्मर्त्यलोकः परस्परमपाश्रितः ।
कदलीगर्भनिःसारो नौरिवाप्सु निमज्जति ॥ १२.३०४.१६ ॥
આ મર્ત્યલોક સંઘાત જેવો પરસ્પર આશ્રિત છે; કેળના ગાભા જેવો સારહીન છે; પાણીમાં નાવ ડૂબે તેમ ડૂબે છે.
12.304.17
न धर्मकालः पुरुषस्य निश्चितो ।
न चापि मृत्युः पुरुषं प्रतीक्षते।
सदा हि धर्मस्य क्रियैव शोभना ।
तदा नरो मृत्युमुखान्निवर्तते ॥ १२.३०४.१७ ॥
માણસ માટે ધર્મનો સમય નિશ્ચિત નથી, અને મૃત્યુ પણ માણસની રાહ જોતું નથી; તેથી સદા ધર્મનું આચરણ જ શોભે છે; ત્યારે જ માણસ મૃત્યુના મુખમાંથી પાછો ફરે છે.
12.304.18
यथाऽन्धः स्वगृहे युक्तो ह्यभ्यासादेव गच्छति ।
तथा युक्तेन मनसा प्राज्ञो गच्छति तां गतिम् ॥ १२.३०४.१८ ॥
આંધળો માણસ પોતાના ઘરમાં અભ્યાસથી જ ચાલે છે, તેમ સંયમિત મનથી પ્રાજ્ઞ પુરુષ તે ગતિ પામે છે.
12.304.19
मरणं जन्मनि प्रोक्तं जन्म वै मरणाश्रितम् ।
अविद्वान्मोक्षधर्मेषु बद्धो भ्रमति चक्रवत् ॥ १२.३०४.१९ ॥
જન્મમાં મરણ કહેવાયું છે, અને જન્મ ખરેખર મરણ પર આધારિત છે. મોક્ષધર્મ ન જાણનાર અવિદ્વાન બંધાયેલો ચક્રની જેમ ફરતો રહે છે.
12.304.20
बुद्धिमार्गप्रयातस्य सुखं त्विह परत्र च ।
विस्तराः क्लेशसंयुक्ताः संक्षेपास्तु सुखावहाः।
परार्थं विस्तराः सर्वे त्यागमांत्महितं विदुः ॥ १२.३०४.२० ॥
બુદ્ધિમાર્ગે ચાલનારને આ લોકમાં અને પરલોકમાં સુખ છે. વિસ્તારો ક્લેશયુક્ત હોય છે; સંક્ષેપો સુખ આપે છે. બધા વિસ્તારો પરાર્થ માટે છે; ત્યાગને જ આત્મહિત જાણે છે.
12.304.21
यथा मृणालानुगतमाशु मुञ्चति कर्दमम् ।
तथाऽऽत्मा पुरुषस्येह मनसा परिमुच्यते ॥ १२.३०४.२१ ॥
કમળના દાંડલાને વળગેલો માણસ ઝડપથી કાદવમાંથી છૂટે છે, તેમ અહીં પુરુષનો આત્મા મનથી સંપૂર્ણ મુક્ત થાય છે.
12.304.22
मनः प्रणयतेऽऽत्मानं स एनमभियुञ्जति ।
युक्तो यदा स भवति तदा तं पश्यते परम् ॥ १२.३०४.२२ ॥
મન આત્માને દોરે છે; તે તેને યોગમાં જોડે છે. તે યુક્ત થાય ત્યારે તે પરમને જુએ છે.
12.304.23
परार्थे वर्तमानस्तु स्वं कार्यं योऽभिमन्यते ।
इन्द्रियार्थेषु सक्तः स स्वकार्यात्परिहीयते ॥ १२.३०४.२३ ॥
બીજાના હિતમાં પ્રવૃત્ત હોવા છતાં જે પોતાનું કાર્ય માને છે, પણ ઇન્દ્રિયવિષયોમાં આસક્ત છે, તે પોતાના કાર્યથી ભ્રષ્ટ થાય છે.
12.304.24
अधस्तिर्यग्गतिं चैव स्वर्गे चैव परां गतिम् ।
प्राप्नोति सुकृतैरात्मा प्राज्ञस्येहेतरस्य च ॥ १२.३०४.२४ ॥
નીચી ગતિ અને તિર્યક ગતિ, તથા સ્વર્ગમાં પરમ ગતિ — આત્મા પોતાના સુકૃતોથી પામે છે; અહીં પ્રાજ્ઞને અને બીજાને પણ.
12.304.25
मृन्मये भाजने पक्वे यथा वै नश्यति द्रवः ।
तथा शरीरं तपसा तप्तं विषयमश्नुते ॥ १२.३०४.२५ ॥
પાકા માટીના વાસણમાં પ્રવાહી જેમ નાશ પામે છે, તેમ તપથી તપ્ત શરીર વિષયોને ભોગવે છે.
12.304.26
विषयानश्नुते यस्तु न स भोक्ष्यत्यसंशयम् ।
यस्तु भोगांस्त्यजेदात्मा स वै भोक्तुं व्यवस्यति ॥ १२.३०४.२६ ॥
જે વિષયોને ભોગવે છે તે નિઃસંશય ભોગવી શકશે નહીં; અને જે આત્મા ભોગોનો ત્યાગ કરે છે, તે જ ખરેખર ભોગવવાનો નિશ્ચય કરે છે.
12.304.27
नीहारेण हि संवीतः शिश्नोदरपरायणः ।
जात्यन्ध इव पन्थानमावृतात्मा न बुध्यते ॥ १२.३०४.२७ ॥
ધુમ્મસથી ઢંકાયેલો, જનનેન્દ્રિય અને પેટમાં લીન, જન્માંધની જેમ આવૃત આત્મા માર્ગને સમજતો નથી.
12.304.28
वणिग्यथा समुद्राद्वै यथार्थं लभते धनम् ।
तथा मर्त्यार्णवाज्जन्तोः कर्मविज्ञानतो गतिः ॥ १२.३०४.२८ ॥
વેપારી સમુદ્રમાંથી સાચું ધન પામે છે, તેમ મર્ત્યસાગરમાંથી જીવની ગતિ કર્મજ્ઞાનથી મળે છે.
12.304.29
अहोरात्रमये लोके जरारूपेण संचरन् ।
मृत्युर्ग्रसति भूतानि पवनं पन्नगो यथा ॥ १२.३०४.२९ ॥
દિવસ-રાતથી બનેલા આ લોકમાં, જરાના રૂપે વિચરતો મૃત્યુ પ્રાણીઓને ગળી જાય છે, જેમ સર્પ પવનને ગળી જાય.
12.304.30
स्वयं कृतानि कर्माणि जातो जन्तुः प्रपद्यते ।
नाकृतं लभते कश्चित्किंचिदत्र प्रियाप्रियम् ॥ १२.३०४.३० ॥
જન્મેલો જીવ પોતે કરેલાં કર્મોનું ફળ ભોગવે છે. અહીં કોઈ પણ, જે તેણે કર્યું ન હોય તે, કંઈ પણ પ્રિય કે અપ્રિય પામતું નથી.
12.304.31
सयानं यान्तमासीनं प्रवृत्तं विषयेषु च ।
शुभाशुभानि कर्माणि प्रपद्यन्ते नरं सदा ॥ १२.३०४.३१ ॥
ચાલતા, જતા, બેઠેલા, વિષયોમાં પ્રવૃત્ત મનુષ્યને શુભ અને અશુભ કર્મો સદા વળગે છે.
12.304.32
न ह्यन्यत्तीरमासाद्य पुनस्तर्तुं व्यवस्यति ।
दुर्लभो दृश्यते ह्यस्य विनिपातो महार्णवे ॥ १२.३०४.३२ ॥
બીજે કિનારે પહોંચેલો ફરી પાર કરવાનો પ્રયત્ન કરતો નથી. મહાસાગરમાં તેનું ડૂબવું દુર્લભ જ દેખાય છે.
12.304.33
यथा भावावसन्ना हि नौर्महाम्भसि तन्तुना ।
यथा मनोभियोगाद्वै शरीरं प्रचिकीर्षति ॥ १२.३०४.३३ ॥
મહાસાગરમાં હોડી પોતાની સ્થિતિને કારણે દોરાથી બંધાઈને ડૂબે છે, તેમ મનના પ્રયાસથી શરીરને ચલાવવાની ઇચ્છા થાય છે.
12.304.34
यथा समुद्रमभितः संश्रिताः सरितोऽपराः ।
तथाऽन्याप्रकृतिर्योगादभिसंश्रियते सदा ॥ १२.३०४.३४ ॥
જેમ બીજી નદીઓ ચારે બાજુથી સમુદ્રનો આશ્રય લે છે, તેમ ભિન્ન પ્રકૃતિ (આત્મા) યોગને કારણે સદા તેનો આશ્રય લે છે.
12.304.35
स्नेहपाशैर्बहुविधैरासक्तमनसो नराः ।
प्रकृतिस्था विषीदन्ति जले सैकतवेश्मवत् ॥ १२.३०४.३५ ॥
અનેક પ્રકારના સ્નેહપાશોથી મન આસક્ત થયેલા, પ્રકૃતિમાં સ્થિત મનુષ્યો પાણીમાં રેતીના ઘરની જેમ દુઃખી થઈ ડૂબે છે.
12.304.36
शरीरगृहसंस्थस्य शौचतीर्थस्य देहिनः ।
बुद्धिमार्गप्रयातस्य सुखं त्विह परत्र च ॥ १२.३०४.३६ ॥
શરીર રૂપી ઘરમાં રહેનાર, શૌચને તીર્થ માનનાર, બુદ્ધિના માર્ગે ચાલનાર દેહધારીને આ લોકમાં અને પરલોકમાં સુખ મળે છે.
12.304.37
विस्तराः क्लेशसंयुक्ताः संक्षेपास्तु सुखावहाः ।
परार्थं विस्तराः सर्वे त्यागमात्महितं विदुः ॥ १२.३०४.३७ ॥
વિસ્તારો ક્લેશથી યુક્ત હોય છે, સંક્ષેપો સુખ આપનારા છે. બધા વિસ્તારો પરાર્થ માટે છે; ત્યાગને જ જ્ઞાનીઓ આત્મહિત જાણે છે.
12.304.38
संकल्पजो मित्रवर्गो ज्ञातयः कारणात्मकाः ।
भार्या पुत्रश्च दासश्च स्वमर्थमनुयुञ्जते ॥ १२.३०४.३८ ॥
સંકલ્પથી જન્મેલો મિત્રવર્ગ અને સગાં સ્વાર્થના કારણરૂપ છે. પત્ની, પુત્ર અને દાસ પણ પોતાનો સ્વાર્થ જ સાધે છે.
12.304.39
न माता न पिता किंचित्कस्यचित्प्रतिपद्यते ।
दानपथ्यौदनो जन्तु स्वकर्मफलमश्नुते ॥ १२.३०४.३९ ॥
માતા કે પિતા કોઈના માટે કંઈ પણ ઉપાડતા નથી. દાન જ જેનું પથ્ય અન્ન છે એવો જીવ પોતાના કર્મનું ફળ પોતે ભોગવે છે.
12.304.40
माता पुत्रः पिता भ्राता भार्या मित्रजनस्तथा ।
अष्टापदपदस्थाने लाक्षामुद्रेव लक्ष्यते ॥ १२.३०४.४० ॥
માતા, પુત્ર, પિતા, ભાઈ, પત્ની અને મિત્રજન પણ અષ્ટાપદના પગલાંની જગ્યાએ લાખની મુદ્રા જેવા દેખાય છે.
12.304.41
सर्वाणि कर्माणि पुराकृतानि ।
शुभाशुभान्यात्मनो यान्ति जन्तोः।
उपस्थितं कर्मफलं विदित्वा ।
बुद्धिं तथा चोदयतेऽन्तरात्मा ॥ १२.३०४.४१ ॥
પૂર્વે કરેલાં બધાં કર્મો — શુભ અને અશુભ — જીવના પોતાના બનીને તેની સાથે જાય છે. ઉપસ્થિત કર્મફળ જાણીને અંતરાત્મા જ બુદ્ધિને તે દિશામાં પ્રેરે છે.
12.304.42
व्यवसायं समाश्रित्य सहायान्योऽधिगच्छति ।
न तस्य कश्चिदारम्भः कदाचिदवसीदति ॥ १२.३०४.४२ ॥
જે પ્રયત્નનો આશ્રય લઈ સહાયકો મેળવે છે, તેનો કોઈ પણ આરંભ ક્યારેય નિષ્ફળ જતો નથી.
12.304.43
अद्वैधमनसं युक्तं शूरं धीरं विपश्चितम् ।
न श्रीः संत्यजते नित्यमादित्यमिव रश्मयः ॥ १२.३०४.४३ ॥
અવિચલ મનવાળા, સંયમી, શૂર, ધીર અને વિદ્વાનને શ્રી કદી તજતી નથી, જેમ સૂર્યને તેનાં કિરણો તજતાં નથી.
12.304.44
आस्तिक्यव्यवसायाभ्यामुपायान्वितया धिया ।
य आरभत्यनिन्द्यात्मा न सोऽर्थात्परिसीदति ॥ १२.३०४.४४ ॥
આસ્તિક્ય અને દૃઢ પ્રયત્ન, ઉપાયયુક્ત બુદ્ધિ સાથે જે નિર્દોષ આત્માથી આરંભ કરે છે, તે પોતાના હેતુથી ડગતો નથી.
12.304.45
सर्वःस्वानि शुभाशुभानि नियतं कर्माणि जन्तुःस्वयं ।
गर्भात्संप्रतिपद्यते तदुभयं यत्तेन पूर्वं कृतम्।
मृत्युश्चापरिहारवान्समगतिः कालेन विच्छेदिना ।
दारोश्चूर्णमिवाश्मसारविहितं कर्मान्तिकं प्रापयेत् ॥ १२.३०४.४५ ॥
દરેક જીવ ગર્ભથી જ પોતે પૂર્વે કરેલાં શુભ-અશુભ કર્મો પ્રાપ્ત કરે છે. મૃત્યુ ટળતું નથી; કાળ સૌને સમાન રીતે કાપે છે, લોખંડનું સાધન લાકડાને ભૂકો કરે તેમ કર્મનો અંત લાવે છે.
12.304.46
स्वरूपतामात्मकृतं च विस्तरं ।
कुलान्वयं द्रव्यसमृद्धिसंचयम्।
नरो हि सर्वो भलते यथाकृतं ।
शुभाशुभेनात्मकृतेन कर्मणा ॥ १२.३०४.४६ ॥
મનુષ્ય પોતે કરેલા કર્મ અનુસાર રૂપ, વિસ્તાર, કુળપરંપરા અને ધનસમૃદ્ધિનો સંચય પામે છે; દરેક મનુષ્ય પોતાના શુભ-અશુભ કર્મથી જેવું કર્યું તેવું જ પામે છે.
12.304.47
इत्युक्तो जनको राजन्याथातथ्यं मनीषिणा ।
श्रुत्वा धर्मविदां श्रेष्ठः परां मुदमवाप ह ॥ १२.३०४.४७ ॥
રાજન્, મનીષીએ આ રીતે યથાર્થ સત્ય કહ્યું ત્યારે તે સાંભળીને ધર્મજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ જનકે પરમ આનંદ પ્રાપ્ત કર્યો.