महाभारत · अध्याय 12.304
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.304.1
पुनरेव तु पप्रच्छ जनको मिथिलाधिपः ।
पराशरं महात्मानं धर्मे परमनिश्चयम् ॥ १२.३०४.१ ॥
मिथिलेचा राजा जनक पुन्हा महात्मा पराशरांना धर्मातील परम निश्चयाविषयी विचारू लागला.
12.304.2
किं श्रेयः का गतिर्ब्रह्मन्किं कृतं न विनश्यति ।
क्व गतो न निवर्तेत तन्मे ब्रूहि महामते ॥ १२.३०४.२ ॥
हे ब्रह्मन्, श्रेय काय, गती काय, कोणते कर्म नष्ट होत नाही, कुठे गेल्यावर परत येत नाही? हे महामते, ते मला सांगा.
12.304.3
असङ्गः श्रेयसो मूलं ज्ञानं ज्ञानगतिः परा ।
चीर्णं तपो न प्रणश्येद्वापः क्षेत्रे न नश्यति ॥ १२.३०४.३ ॥
अनासक्ती हेच श्रेयाचे मूळ आहे; ज्ञान आणि ज्ञानाची परम गती. केलेले तप नष्ट होत नाही, शेतात पेरलेले बीज नष्ट होत नाही तसे.
12.304.4
छित्त्वाऽधर्ममयं पाशं यदा धर्मेऽभिरज्यते ।
दत्त्वाऽभयकृतं दानं तदा सिद्धिमवाप्नुते ॥ १२.३०४.४ ॥
अधर्ममय पाश तोडून जेव्हा धर्मात रमतो आणि अभय देणारे दान देतो, तेव्हा तो सिद्धी प्राप्त करतो.
12.304.5
यो ददाति सहस्राणि गवामश्वशतानि च ।
अभयं सर्वभूतेभ्यः सदा तमभिवर्तते ॥ १२.३०४.५ ॥
जो हजारो गायी आणि शेकडो घोडे दान करतो, पण सर्व प्राण्यांना अभय देतो, त्यालाच ते सदा प्राप्त होते.
12.304.6
वसन्विषयमध्येऽपि न वसत्येव बुद्धिमान् ।
संवसत्येव दुर्बुद्धिरसत्सु विषयेष्वपि ॥ १२.३०४.६ ॥
बुद्धिमान विषयांच्या मध्ये राहूनही खऱ्या अर्थाने त्यात राहत नाही; पण दुर्बुद्धी असत्य विषयांमध्येही राहतो.
12.304.7
नाधर्मः श्लिष्यते प्राज्ञं पयः पुष्करपर्णवत् ।
अप्राज्ञमधिकं पापं श्लिष्यते जतुकाष्ठवत् ॥ १२.३०४.७ ॥
कमळाच्या पानावरील पाण्याप्रमाणे अधर्म ज्ञानी माणसाला चिकटत नाही; पण अज्ञानी माणसाला लाख लावलेल्या लाकडाप्रमाणे मोठे पाप चिकटते.
12.304.8
नाधर्मः कारणापेक्षी कर्तारमभिमुञ्चति ।
कर्ता खलु यथाकालं ततः समभिपद्यते ॥ १२.३०४.८ ॥
अधर्म कारणावर अवलंबून असतो, म्हणून तो कर्त्याला सोडत नाही; योग्य वेळी कर्ताच त्याला प्राप्त होतो.
12.304.9
न भिद्यन्ते कृतात्मान आत्मप्रत्ययदर्शिनः ।
बुद्धिकर्मेन्द्रियाणां हि प्रमत्तो यो न बुध्यते।
शुभाशुभे प्रसक्तात्मा प्राप्नोति सुमहद्भयम् ॥ १२.३०४.९ ॥
आत्मसंयमी आणि आत्मज्ञानाने पाहणारे विचलित होत नाहीत. बुद्धी आणि कर्मेंद्रियांना न ओळखणारा प्रमत्त, शुभाशुभात आसक्त मनाचा माणूस मोठ्या भयाला प्राप्त होतो.
12.304.10
वीतरागो जितक्रोधः सम्यग्भवति यः सदा ।
विषये वर्तमानोऽपि न स पापेन युज्यते ॥ १२.३०४.१० ॥
जो वीतराग आणि क्रोधावर विजय मिळवलेला सदैव नीट राहतो, तो विषयांमध्ये वावरत असूनही पापाशी जोडला जात नाही.
12.304.11
मर्यादायां वर्तमानोऽपि नावसीदति ।
पुष्टस्रोत इवासक्तः स्फीतो भवति संचयः ॥ १२.३०४.११ ॥
मर्यादेत राहणारा माणूसही खचत नाही; अनासक्त माणसाचा संचय पुष्ट झऱ्याप्रमाणे फुगत जातो.
12.304.12
यथा भानुगतं तेजो मणिः शुद्धः समाधिना ।
आदत्ते राजशार्दूल तथा योगः प्रवर्तते ॥ १२.३०४.१२ ॥
हे राजशार्दूला! शुद्ध मणी जसा समाधीने सूर्याचे तेज घेतो, तसा योग प्रवृत्त होतो.
12.304.13
यथा तिलानामिह पुण्यसंश्रया ।
त्पृथक्पृथग्याति गुणोऽतिसाम्यताम्।
तथा नराणां भुवि भावितात्मनां ।
यथाश्रयं सत्वगुणः प्रवर्तते ॥ १२.३०४.१३ ॥
जसे येथे पुण्याचा आश्रय घेतलेल्या तिळांचे गुण वेगवेगळे असूनही अत्यंत समानता पावतात, तसेच पृथ्वीवर भावितात्मा माणसांमध्ये त्यांच्या आश्रयानुसार सत्त्वगुण प्रवृत्त होतो.
12.304.14
जहाति दारान्विविधाश्च संपदः ।
पदं च यानं विविधाश्च सत्क्रियाः।
त्रिविष्टपे जातमतिर्यदा नर ।
स्तदाऽस्य बुद्धिर्विषयेषु भिद्यते ॥ १२.३०४.१४ ॥
माणसाची बुद्धी त्रिलोकात (मोक्षाकडे) जागृत होते तेव्हा तो पत्नी, नाना प्रकारची संपत्ती, पद, वाहने आणि विविध सत्कर्मे सोडतो; तेव्हा त्याची बुद्धी विषयांपासून भिन्न होते.
12.304.15
प्रसक्तबुद्धिर्विषयेषु यो नरो ।
न बुध्यते ह्यात्महितं कथंचन।
स सर्वभावानुगतेन चेतसा ।
नृपाऽऽमिषेणेव झषो विकृष्यते ॥ १२.३०४.१५ ॥
ज्याची बुद्धी विषयांमध्ये आसक्त आहे असा माणूस कोणत्याही प्रकारे स्वतःचे हित जाणत नाही; हे राजा, सर्व भावांच्या मागे लागलेल्या मनाने तो, आमिषाने माशाला ओढले जाते तसा, ओढला जातो.
12.304.16
संघातवन्मर्त्यलोकः परस्परमपाश्रितः ।
कदलीगर्भनिःसारो नौरिवाप्सु निमज्जति ॥ १२.३०४.१६ ॥
हा मर्त्यलोक संघातासारखा परस्परावलंबी आहे; केळीच्या गाभ्यासारखा सारहीन आहे; पाण्यात नाव बुडते तसा तो बुडतो.
12.304.17
न धर्मकालः पुरुषस्य निश्चितो ।
न चापि मृत्युः पुरुषं प्रतीक्षते।
सदा हि धर्मस्य क्रियैव शोभना ।
तदा नरो मृत्युमुखान्निवर्तते ॥ १२.३०४.१७ ॥
माणसासाठी धर्माचा काळ निश्चित नाही, आणि मृत्यूही माणसाची वाट पाहत नाही; म्हणून सदैव धर्माचरणच शोभनीय आहे; तेव्हाच माणूस मृत्यूच्या मुखातून परत येतो.
12.304.18
यथाऽन्धः स्वगृहे युक्तो ह्यभ्यासादेव गच्छति ।
तथा युक्तेन मनसा प्राज्ञो गच्छति तां गतिम् ॥ १२.३०४.१८ ॥
आंधळा माणूस आपल्या घरात सरावानेच चालतो, तसेच संयमित मनाने प्राज्ञ पुरुष त्या गतीला जातो.
12.304.19
मरणं जन्मनि प्रोक्तं जन्म वै मरणाश्रितम् ।
अविद्वान्मोक्षधर्मेषु बद्धो भ्रमति चक्रवत् ॥ १२.३०४.१९ ॥
जन्मात मरण सांगितले आहे, आणि जन्म हे मरणावर अवलंबून आहे. मोक्षधर्म न जाणणारा अज्ञ बद्ध होऊन चाकाप्रमाणे फिरत राहतो.
12.304.20
बुद्धिमार्गप्रयातस्य सुखं त्विह परत्र च ।
विस्तराः क्लेशसंयुक्ताः संक्षेपास्तु सुखावहाः।
परार्थं विस्तराः सर्वे त्यागमांत्महितं विदुः ॥ १२.३०४.२० ॥
बुद्धिमार्गाने चालणाऱ्याला इहलोकी आणि परलोकी सुख आहे. विस्तार क्लेशयुक्त असतात; संक्षेप सुखदायक असतात. सर्व विस्तार परार्थासाठी आहेत; त्यागालाच आत्महित मानतात.
12.304.21
यथा मृणालानुगतमाशु मुञ्चति कर्दमम् ।
तथाऽऽत्मा पुरुषस्येह मनसा परिमुच्यते ॥ १२.३०४.२१ ॥
कमळाचा देठ धरलेला माणूस लवकर चिखलातून सुटतो, तसेच इथे पुरुषाचा आत्मा मनाने पूर्णपणे मुक्त होतो.
12.304.22
मनः प्रणयतेऽऽत्मानं स एनमभियुञ्जति ।
युक्तो यदा स भवति तदा तं पश्यते परम् ॥ १२.३०४.२२ ॥
मन आत्म्याला नेते; तो त्याला योगात जोडतो. तो युक्त होतो तेव्हा त्या परमाला पाहतो.
12.304.23
परार्थे वर्तमानस्तु स्वं कार्यं योऽभिमन्यते ।
इन्द्रियार्थेषु सक्तः स स्वकार्यात्परिहीयते ॥ १२.३०४.२३ ॥
परहितात गुंतलेला असूनही जो स्वतःचे कार्य मानतो, पण इंद्रियविषयांत आसक्त आहे, तो आपल्या कर्तव्यातून ढळतो.
12.304.24
अधस्तिर्यग्गतिं चैव स्वर्गे चैव परां गतिम् ।
प्राप्नोति सुकृतैरात्मा प्राज्ञस्येहेतरस्य च ॥ १२.३०४.२४ ॥
खालची गती, तिर्यक् गती आणि स्वर्गातील परम गती — आत्मा आपल्या सुकृतांनी प्राप्त करतो; येथे प्राज्ञाला आणि इतरालाही.
12.304.25
मृन्मये भाजने पक्वे यथा वै नश्यति द्रवः ।
तथा शरीरं तपसा तप्तं विषयमश्नुते ॥ १२.३०४.२५ ॥
भाजलेल्या मातीच्या भांड्यात द्रव जसा नष्ट होतो, तसे तपाने तापलेले शरीर विषयांचा उपभोग घेते.
12.304.26
विषयानश्नुते यस्तु न स भोक्ष्यत्यसंशयम् ।
यस्तु भोगांस्त्यजेदात्मा स वै भोक्तुं व्यवस्यति ॥ १२.३०४.२६ ॥
जो विषयांचा उपभोग घेतो, तो निःसंशय भोग घेऊ शकणार नाही; आणि जो आत्मा भोगांचा त्याग करतो, तोच खरोखर भोगण्याचा निश्चय करतो.
12.304.27
नीहारेण हि संवीतः शिश्नोदरपरायणः ।
जात्यन्ध इव पन्थानमावृतात्मा न बुध्यते ॥ १२.३०४.२७ ॥
धुक्याने वेढलेला, उपस्थ आणि उदरात मग्न, जन्मांधाप्रमाणे आच्छादित आत्मा मार्ग जाणत नाही.
12.304.28
वणिग्यथा समुद्राद्वै यथार्थं लभते धनम् ।
तथा मर्त्यार्णवाज्जन्तोः कर्मविज्ञानतो गतिः ॥ १२.३०४.२८ ॥
व्यापारी समुद्रातून खरे धन मिळवतो, तसेच मर्त्यसागरातून जीवाची गती कर्मज्ञानाने प्राप्त होते.
12.304.29
अहोरात्रमये लोके जरारूपेण संचरन् ।
मृत्युर्ग्रसति भूतानि पवनं पन्नगो यथा ॥ १२.३०४.२९ ॥
दिवस-रात्रींनी बनलेल्या या लोकात, जरेच्या रूपाने संचार करणारा मृत्यू प्राण्यांना गिळतो, जसा साप वाऱ्याला गिळतो.
12.304.30
स्वयं कृतानि कर्माणि जातो जन्तुः प्रपद्यते ।
नाकृतं लभते कश्चित्किंचिदत्र प्रियाप्रियम् ॥ १२.३०४.३० ॥
जन्मलेला जीव स्वतः केलेल्या कर्मांचे फळ भोगतो. येथे कोणीही न केलेले काहीही, प्रिय किंवा अप्रिय, मिळवत नाही.
12.304.31
सयानं यान्तमासीनं प्रवृत्तं विषयेषु च ।
शुभाशुभानि कर्माणि प्रपद्यन्ते नरं सदा ॥ १२.३०४.३१ ॥
चालणाऱ्या, जाणाऱ्या, बसलेल्या, विषयांमध्ये गुंतलेल्या माणसाला शुभ व अशुभ कर्मे सदैव गाठतात.
12.304.32
न ह्यन्यत्तीरमासाद्य पुनस्तर्तुं व्यवस्यति ।
दुर्लभो दृश्यते ह्यस्य विनिपातो महार्णवे ॥ १२.३०४.३२ ॥
दुसऱ्या किनाऱ्यावर पोहोचलेला पुन्हा पार जाण्याचा प्रयत्न करीत नाही. महासागरात याचे बुडणे दुर्मिळच दिसते.
12.304.33
यथा भावावसन्ना हि नौर्महाम्भसि तन्तुना ।
यथा मनोभियोगाद्वै शरीरं प्रचिकीर्षति ॥ १२.३०४.३३ ॥
महासागरात नाव आपल्या स्थितीमुळे धाग्याने बांधलेली बुडते, तसेच मनाच्या प्रयत्नाने शरीर चालविण्याची इच्छा केली जाते.
12.304.34
यथा समुद्रमभितः संश्रिताः सरितोऽपराः ।
तथाऽन्याप्रकृतिर्योगादभिसंश्रियते सदा ॥ १२.३०४.३४ ॥
जसे इतर नद्या सर्व बाजूंनी समुद्राचा आश्रय घेतात, तसेच भिन्न प्रकृती (आत्मा) योगामुळे सदैव त्याचा आश्रय घेते.
12.304.35
स्नेहपाशैर्बहुविधैरासक्तमनसो नराः ।
प्रकृतिस्था विषीदन्ति जले सैकतवेश्मवत् ॥ १२.३०४.३५ ॥
अनेक प्रकारच्या स्नेहपाशांनी मन आसक्त झालेले, प्रकृतीत स्थित असलेले माणसे पाण्यातील वाळूच्या घराप्रमाणे खिन्न होऊन बुडतात.
12.304.36
शरीरगृहसंस्थस्य शौचतीर्थस्य देहिनः ।
बुद्धिमार्गप्रयातस्य सुखं त्विह परत्र च ॥ १२.३०४.३६ ॥
शरीर नावाच्या घरात राहणाऱ्या, शौच हेच तीर्थ मानणाऱ्या, बुद्धीच्या मार्गाने चालणाऱ्या देहधारीला इहलोकी आणि परलोकी सुख लाभते.
12.304.37
विस्तराः क्लेशसंयुक्ताः संक्षेपास्तु सुखावहाः ।
परार्थं विस्तराः सर्वे त्यागमात्महितं विदुः ॥ १२.३०४.३७ ॥
विस्तार क्लेशयुक्त असतात; संक्षेप सुखदायी असतात. सर्व विस्तार परार्थासाठी असतात; त्यागालाच ज्ञानी आत्महित मानतात.
12.304.38
संकल्पजो मित्रवर्गो ज्ञातयः कारणात्मकाः ।
भार्या पुत्रश्च दासश्च स्वमर्थमनुयुञ्जते ॥ १२.३०४.३८ ॥
संकल्पातून जन्मलेला मित्रवर्ग आणि नातेवाईक स्वार्थावर आधारलेले असतात. पत्नी, पुत्र आणि दासही स्वतःचाच स्वार्थ साधतात.
12.304.39
न माता न पिता किंचित्कस्यचित्प्रतिपद्यते ।
दानपथ्यौदनो जन्तु स्वकर्मफलमश्नुते ॥ १२.३०४.३९ ॥
आई किंवा वडील कोणासाठीही काहीही स्वीकारत नाहीत. दान हेच ज्याचे पथ्य अन्न आहे असा जीव स्वतःच्या कर्माचे फळ भोगतो.
12.304.40
माता पुत्रः पिता भ्राता भार्या मित्रजनस्तथा ।
अष्टापदपदस्थाने लाक्षामुद्रेव लक्ष्यते ॥ १२.३०४.४० ॥
आई, पुत्र, वडील, भाऊ, पत्नी आणि मित्रजन हेसुद्धा अष्टापदाच्या पायाच्या ठशाच्या जागी लाखेच्या मुद्रेसारखे दिसतात.
12.304.41
सर्वाणि कर्माणि पुराकृतानि ।
शुभाशुभान्यात्मनो यान्ति जन्तोः।
उपस्थितं कर्मफलं विदित्वा ।
बुद्धिं तथा चोदयतेऽन्तरात्मा ॥ १२.३०४.४१ ॥
पूर्वी केलेली सर्व कर्मे — शुभ आणि अशुभ — जीवाची स्वतःची होऊन त्याच्याबरोबर जातात. समोर आलेले कर्मफळ जाणून अंतरात्माच बुद्धीला त्या दिशेने प्रेरित करतो.
12.304.42
व्यवसायं समाश्रित्य सहायान्योऽधिगच्छति ।
न तस्य कश्चिदारम्भः कदाचिदवसीदति ॥ १२.३०४.४२ ॥
जो प्रयत्नाचा आश्रय घेऊन सहाय्यक मिळवतो, त्याचा कोणताही आरंभ कधीही खचत नाही.
12.304.43
अद्वैधमनसं युक्तं शूरं धीरं विपश्चितम् ।
न श्रीः संत्यजते नित्यमादित्यमिव रश्मयः ॥ १२.३०४.४३ ॥
अविचल मन असलेला, संयमी, शूर, धीर आणि विद्वान पुरुषाला लक्ष्मी कधीही सोडत नाही, जसे सूर्याला त्याची किरणे सोडत नाहीत.
12.304.44
आस्तिक्यव्यवसायाभ्यामुपायान्वितया धिया ।
य आरभत्यनिन्द्यात्मा न सोऽर्थात्परिसीदति ॥ १२.३०४.४४ ॥
आस्तिकता आणि दृढ प्रयत्न, उपायांनी युक्त बुद्धी यांनी जो निर्दोष मनाने आरंभ करतो, तो आपल्या हेतूपासून ढळत नाही.
12.304.45
सर्वःस्वानि शुभाशुभानि नियतं कर्माणि जन्तुःस्वयं ।
गर्भात्संप्रतिपद्यते तदुभयं यत्तेन पूर्वं कृतम्।
मृत्युश्चापरिहारवान्समगतिः कालेन विच्छेदिना ।
दारोश्चूर्णमिवाश्मसारविहितं कर्मान्तिकं प्रापयेत् ॥ १२.३०४.४५ ॥
प्रत्येक जीव गर्भापासूनच आपण पूर्वी केलेली शुभ-अशुभ कर्मे स्वतः प्राप्त करतो. मृत्यू टळत नाही; काल सर्वांना समानपणे छेदतो, लोखंडी अवजार लाकडाची भुकटी करावी तसा कर्मांचा शेवट घडवतो.
12.304.46
स्वरूपतामात्मकृतं च विस्तरं ।
कुलान्वयं द्रव्यसमृद्धिसंचयम्।
नरो हि सर्वो भलते यथाकृतं ।
शुभाशुभेनात्मकृतेन कर्मणा ॥ १२.३०४.४६ ॥
मनुष्य आपण केलेल्या कर्मानुसार रूप, विस्तार, कुलपरंपरा आणि धनसमृद्धीचा संचय मिळवतो; प्रत्येक मनुष्य आपल्या शुभ-अशुभ कर्माने जसे केले तसे प्राप्त करतो.
12.304.47
इत्युक्तो जनको राजन्याथातथ्यं मनीषिणा ।
श्रुत्वा धर्मविदां श्रेष्ठः परां मुदमवाप ह ॥ १२.३०४.४७ ॥
राजा, मनीषींनी अशा प्रकारे यथार्थ सत्य सांगितले असता, ते ऐकून धर्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या जनकाला परम आनंद झाला.