మహాభారతం · అధ్యాయం 12.304
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.304.1
पुनरेव तु पप्रच्छ जनको मिथिलाधिपः ।
पराशरं महात्मानं धर्मे परमनिश्चयम् ॥ १२.३०४.१ ॥
మిథిలాధిపతి జనకుడు మళ్ళీ మహాత్ముడైన పరాశరుని వద్ద ధర్మంలో పరమ నిశ్చయం గురించి అడిగాడు.
12.304.2
किं श्रेयः का गतिर्ब्रह्मन्किं कृतं न विनश्यति ।
क्व गतो न निवर्तेत तन्मे ब्रूहि महामते ॥ १२.३०४.२ ॥
బ్రహ్మన్, శ్రేయస్సు ఏది, గమ్యం ఏది, నశించని కర్మ ఏది, ఎక్కడికి వెళ్తే తిరిగిరాము? మహామతీ, అది నాకు చెప్పండి.
12.304.3
असङ्गः श्रेयसो मूलं ज्ञानं ज्ञानगतिः परा ।
चीर्णं तपो न प्रणश्येद्वापः क्षेत्रे न नश्यति ॥ १२.३०४.३ ॥
అనాసక్తి శ్రేయస్సుకు మూలం; జ్ఞానం, జ్ఞానానికి పరమ గతి. చేసిన తపస్సు నశించదు, పొలంలో వేసిన విత్తనం నశించనట్లే.
12.304.4
छित्त्वाऽधर्ममयं पाशं यदा धर्मेऽभिरज्यते ।
दत्त्वाऽभयकृतं दानं तदा सिद्धिमवाप्नुते ॥ १२.३०४.४ ॥
అధర్మమయమైన పాశాన్ని ఛేదించి, ధర్మంలో ఆనందించినప్పుడు, అభయాన్నిచ్చే దానాన్ని ఇచ్చినప్పుడు, అప్పుడు సిద్ధిని పొందుతాడు.
12.304.5
यो ददाति सहस्राणि गवामश्वशतानि च ।
अभयं सर्वभूतेभ्यः सदा तमभिवर्तते ॥ १२.३०४.५ ॥
వేల ఆవులను, వందల గుర్రాలను దానం చేసేవాడు, అయితే సమస్త ప్రాణులకు అభయాన్నిచ్చేవాడు, అతనినే అది ఎల్లప్పుడూ చేరుతుంది.
12.304.6
वसन्विषयमध्येऽपि न वसत्येव बुद्धिमान् ।
संवसत्येव दुर्बुद्धिरसत्सु विषयेष्वपि ॥ १२.३०४.६ ॥
బుద్ధిమంతుడు విషయాల మధ్య ఉన్నా వాటిలో నివసించడు; కానీ దుర్బుద్ధి అసత్యమైన విషయాలలోనే నివసిస్తాడు.
12.304.7
नाधर्मः श्लिष्यते प्राज्ञं पयः पुष्करपर्णवत् ।
अप्राज्ञमधिकं पापं श्लिष्यते जतुकाष्ठवत् ॥ १२.३०४.७ ॥
తామర ఆకుపై నీరు అంటనట్లు జ్ఞానిని అధర్మం అంటదు; అజ్ఞానికి మాత్రం లక్క పూసిన కర్రకు అంటినట్లు ఎక్కువ పాపం అంటుకుంటుంది.
12.304.8
नाधर्मः कारणापेक्षी कर्तारमभिमुञ्चति ।
कर्ता खलु यथाकालं ततः समभिपद्यते ॥ १२.३०४.८ ॥
అధర్మం కారణాన్ని అపేక్షిస్తుంది; కర్తను వదలదు. కర్తే తగిన కాలంలో దానిని పొందుతాడు.
12.304.9
न भिद्यन्ते कृतात्मान आत्मप्रत्ययदर्शिनः ।
बुद्धिकर्मेन्द्रियाणां हि प्रमत्तो यो न बुध्यते।
शुभाशुभे प्रसक्तात्मा प्राप्नोति सुमहद्भयम् ॥ १२.३०४.९ ॥
ఆత్మ నియంత్రణ కలిగినవారు, ఆత్మజ్ఞానంలో చూసేవారు చలించరు. జ్ఞాన, కర్మేంద్రియాలను గ్రహించని ప్రమాదిగా ఉండేవాడు, శుభాశుభాలకు ఆసక్తుడైనవాడు, అతి గొప్ప భయాన్ని పొందుతాడు.
12.304.10
वीतरागो जितक्रोधः सम्यग्भवति यः सदा ।
विषये वर्तमानोऽपि न स पापेन युज्यते ॥ १२.३०४.१० ॥
రాగరహితుడై, క్రోధాన్ని జయించి, ఎల్లప్పుడూ సక్రమంగా ఉండేవాడు, విషయాలలో వర్తిస్తున్నా పాపంతో కలవడు.
12.304.11
मर्यादायां वर्तमानोऽपि नावसीदति ।
पुष्टस्रोत इवासक्तः स्फीतो भवति संचयः ॥ १२.३०४.११ ॥
మర్యాదలో వర్తిస్తున్నవాడు కూడా క్షీణించడు; ఆసక్తి లేకుండా ఉండేవాడి సంచయం, బలమైన ఊటలా పెరుగుతుంది.
12.304.12
यथा भानुगतं तेजो मणिः शुद्धः समाधिना ।
आदत्ते राजशार्दूल तथा योगः प्रवर्तते ॥ १२.३०४.१२ ॥
ఓ రాజశార్దూలా! శుద్ధమైన మణి సమాధి ద్వారా సూర్యతేజస్సును గ్రహించినట్లు, యోగం ప్రవర్తిస్తుంది.
12.304.13
यथा तिलानामिह पुण्यसंश्रया ।
त्पृथक्पृथग्याति गुणोऽतिसाम्यताम्।
तथा नराणां भुवि भावितात्मनां ।
यथाश्रयं सत्वगुणः प्रवर्तते ॥ १२.३०४.१३ ॥
ఇక్కడ పుణ్యాన్ని ఆశ్రయంగా చేసుకున్న నువ్వుల గుణాలు విడివిడిగా ఉన్నా గొప్ప సమానత్వాన్ని పొందినట్లే, భూమిపై భావితాత్ములైన మనుషులలో వారి ఆశ్రయానికి అనుగుణంగా సత్త్వగుణం ప్రవర్తిస్తుంది.
12.304.14
जहाति दारान्विविधाश्च संपदः ।
पदं च यानं विविधाश्च सत्क्रियाः।
त्रिविष्टपे जातमतिर्यदा नर ।
स्तदाऽस्य बुद्धिर्विषयेषु भिद्यते ॥ १२.३०४.१४ ॥
మనిషి బుద్ధి త్రిలోకాలలో (మోక్షం వైపు) మేల్కొన్నప్పుడు, అతడు భార్యలను, నానా రకాల సంపదలను, స్థానాన్ని, వాహనాలను, వివిధ సత్కార్యాలను విడిచిపెడతాడు; అప్పుడు అతని బుద్ధి విషయాల నుండి వేరుపడుతుంది.
12.304.15
प्रसक्तबुद्धिर्विषयेषु यो नरो ।
न बुध्यते ह्यात्महितं कथंचन।
स सर्वभावानुगतेन चेतसा ।
नृपाऽऽमिषेणेव झषो विकृष्यते ॥ १२.३०४.१५ ॥
విషయాలపై ఆసక్తి కలిగిన బుద్ధి గల మనిషి ఏ విధంగానూ తన హితాన్ని గ్రహించడు; ఓ రాజా, అన్ని భావాలను అనుసరించే మనసుతో అతడు, ఎరతో చేపను లాగినట్లు, లాగబడతాడు.
12.304.16
संघातवन्मर्त्यलोकः परस्परमपाश्रितः ।
कदलीगर्भनिःसारो नौरिवाप्सु निमज्जति ॥ १२.३०४.१६ ॥
ఈ మర్త్యలోకం సంఘాతంలా ఒకదానిపై మరొకటి ఆధారపడి ఉంటుంది; అరటి కాండం లోపలిలా సారం లేనిది; నీటిలో పడవ మునిగినట్లు మునిగిపోతుంది.
12.304.17
न धर्मकालः पुरुषस्य निश्चितो ।
न चापि मृत्युः पुरुषं प्रतीक्षते।
सदा हि धर्मस्य क्रियैव शोभना ।
तदा नरो मृत्युमुखान्निवर्तते ॥ १२.३०४.१७ ॥
మనిషికి ధర్మానికి కాలం నిర్ణయించబడలేదు, మృత్యువూ మనిషి కోసం వేచి ఉండదు; కాబట్టి ఎల్లప్పుడూ ధర్మాచరణమే శ్రేష్ఠం; అప్పుడే మనిషి మృత్యువు నోటి నుండి తిరిగి వస్తాడు.
12.304.18
यथाऽन्धः स्वगृहे युक्तो ह्यभ्यासादेव गच्छति ।
तथा युक्तेन मनसा प्राज्ञो गच्छति तां गतिम् ॥ १२.३०४.१८ ॥
గ్రుడ్డివాడు తన ఇంట్లో అభ్యాసం వల్లనే నడిచినట్లు, నియమిత మనస్సుతో ప్రాజ్ఞుడు ఆ గతిని పొందుతాడు.
12.304.19
मरणं जन्मनि प्रोक्तं जन्म वै मरणाश्रितम् ।
अविद्वान्मोक्षधर्मेषु बद्धो भ्रमति चक्रवत् ॥ १२.३०४.१९ ॥
జన్మలో మరణం చెప్పబడింది; జన్మ నిజంగా మరణాన్ని ఆధారంగా కలిగి ఉంది. మోక్షధర్మాలను తెలియని అవిద్వాంసుడు బంధితుడై చక్రంలా తిరుగుతాడు.
12.304.20
बुद्धिमार्गप्रयातस्य सुखं त्विह परत्र च ।
विस्तराः क्लेशसंयुक्ताः संक्षेपास्तु सुखावहाः।
परार्थं विस्तराः सर्वे त्यागमांत्महितं विदुः ॥ १२.३०४.२० ॥
బుద్ధిమార్గంలో నడిచేవానికి ఇహంలోనూ పరంలోనూ సుఖం ఉంటుంది. విస్తారాలు క్లేశంతో కూడినవి; సంక్షేపాలు సుఖాన్ని ఇస్తాయి. విస్తారాలన్నీ పరార్థం కోసమే; త్యాగమే ఆత్మహితమని వారు తెలుసుకుంటారు.
12.304.21
यथा मृणालानुगतमाशु मुञ्चति कर्दमम् ।
तथाऽऽत्मा पुरुषस्येह मनसा परिमुच्यते ॥ १२.३०४.२१ ॥
తామరతూడును పట్టుకున్నవాడు త్వరగా బురద నుండి విడివడినట్లు, ఇక్కడ పురుషుని ఆత్మ మనస్సుతో పూర్తిగా విడుదలవుతుంది.
12.304.22
मनः प्रणयतेऽऽत्मानं स एनमभियुञ्जति ।
युक्तो यदा स भवति तदा तं पश्यते परम् ॥ १२.३०४.२२ ॥
మనస్సు ఆత్మను నడిపిస్తుంది; అతడు దానిని యోగంతో కలుపుతాడు. అతడు యుక్తుడైనప్పుడు ఆ పరమాత్మను చూస్తాడు.
12.304.23
परार्थे वर्तमानस्तु स्वं कार्यं योऽभिमन्यते ।
इन्द्रियार्थेषु सक्तः स स्वकार्यात्परिहीयते ॥ १२.३०४.२३ ॥
ఇతరుల హితంలో నిమగ్నమై ఉండి కూడా తన కార్యంగా భావించేవాడు, ఇంద్రియ విషయాలలో ఆసక్తుడైతే తన కార్యం నుండి జారిపోతాడు.
12.304.24
अधस्तिर्यग्गतिं चैव स्वर्गे चैव परां गतिम् ।
प्राप्नोति सुकृतैरात्मा प्राज्ञस्येहेतरस्य च ॥ १२.३०४.२४ ॥
కిందిస్థితులు, తిర్యక్ గతి, స్వర్గంలో పరమ గతి — ఆత్మ తన సుకృతాల వల్ల పొందుతుంది; ఇక్కడ జ్ఞానికీ ఇతరునికీ.
12.304.25
मृन्मये भाजने पक्वे यथा वै नश्यति द्रवः ।
तथा शरीरं तपसा तप्तं विषयमश्नुते ॥ १२.३०४.२५ ॥
కాల్చిన మట్టి పాత్రలో ద్రవం నశించినట్లే, తపస్సుతో తపించిన శరీరం విషయాలను అనుభవిస్తుంది.
12.304.26
विषयानश्नुते यस्तु न स भोक्ष्यत्यसंशयम् ।
यस्तु भोगांस्त्यजेदात्मा स वै भोक्तुं व्यवस्यति ॥ १२.३०४.२६ ॥
విషయాలను అనుభవించేవాడు నిశ్చయంగా అనుభవించలేడు; భోగాలను త్యజించే ఆత్మ మాత్రమే అనుభవించాలని నిశ్చయిస్తుంది.
12.304.27
नीहारेण हि संवीतः शिश्नोदरपरायणः ।
जात्यन्ध इव पन्थानमावृतात्मा न बुध्यते ॥ १२.३०४.२७ ॥
మంచుతో కప్పబడి, జననేంద్రియ-ఉదరాలలో మునిగి, పుట్టుగుడ్డివానిలా, ఆవృతమైన ఆత్మ మార్గాన్ని గ్రహించదు.
12.304.28
वणिग्यथा समुद्राद्वै यथार्थं लभते धनम् ।
तथा मर्त्यार्णवाज्जन्तोः कर्मविज्ञानतो गतिः ॥ १२.३०४.२८ ॥
వ్యాపారి సముద్రం నుండి నిజమైన ధనం పొందినట్లే, మర్త్య-సముద్రం నుండి జీవుని గతి కర్మ-విజ్ఞానంతో లభిస్తుంది.
12.304.29
अहोरात्रमये लोके जरारूपेण संचरन् ।
मृत्युर्ग्रसति भूतानि पवनं पन्नगो यथा ॥ १२.३०४.२९ ॥
పగలు-రాత్రులతో కూడిన ఈ లోకంలో, జరా రూపంలో సంచరించే మృత్యువు ప్రాణులను మింగుతుంది, పాము గాలిని మింగినట్లు.
12.304.30
स्वयं कृतानि कर्माणि जातो जन्तुः प्रपद्यते ।
नाकृतं लभते कश्चित्किंचिदत्र प्रियाप्रियम् ॥ १२.३०४.३० ॥
పుట్టిన జీవి తానే చేసిన కర్మలను అనుభవిస్తుంది. ఇక్కడ తాను చేయని దేనినీ ఎవరూ పొందరు, ప్రియమైనదైనా అప్రియమైనదైనా.
12.304.31
सयानं यान्तमासीनं प्रवृत्तं विषयेषु च ।
शुभाशुभानि कर्माणि प्रपद्यन्ते नरं सदा ॥ १२.३०४.३१ ॥
నడిచే వాడిని, వెళ్ళేవాడిని, కూర్చున్నవాడిని, విషయాలలో నిమగ్నమైనవాడిని, మనిషిని శుభ అశుభ కర్మలు ఎల్లప్పుడూ చేరుకుంటాయి.
12.304.32
न ह्यन्यत्तीरमासाद्य पुनस्तर्तुं व्यवस्यति ।
दुर्लभो दृश्यते ह्यस्य विनिपातो महार्णवे ॥ १२.३०४.३२ ॥
మరొక తీరాన్ని చేరినవాడు మళ్ళీ దాటడానికి ప్రయత్నించడు. మహాసముద్రంలో ఇతని పతనం అరుదుగానే కనిపిస్తుంది.
12.304.33
यथा भावावसन्ना हि नौर्महाम्भसि तन्तुना ।
यथा मनोभियोगाद्वै शरीरं प्रचिकीर्षति ॥ १२.३०४.३३ ॥
మహాసముద్రంలో పడవ తన స్థితి వల్ల దారంతో బంధించబడి మునిగిపోయినట్లే, మనస్సు యొక్క ప్రయత్నంతో శరీరాన్ని నడిపించాలని కోరుతారు.
12.304.34
यथा समुद्रमभितः संश्रिताः सरितोऽपराः ।
तथाऽन्याप्रकृतिर्योगादभिसंश्रियते सदा ॥ १२.३०४.३४ ॥
ఇతర నదులు అన్ని వైపుల నుండి సముద్రాన్ని ఆశ్రయించినట్లే, భిన్న స్వభావం (ఆత్మ) యోగం వల్ల ఎల్లప్పుడూ దానినే ఆశ్రయిస్తుంది.
12.304.35
स्नेहपाशैर्बहुविधैरासक्तमनसो नराः ।
प्रकृतिस्था विषीदन्ति जले सैकतवेश्मवत् ॥ १२.३०४.३५ ॥
అనేక రకాల స్నేహపాశాలతో మనసు ఆసక్తమై, ప్రకృతిలో స్థితులైన మనుషులు నీటిలోని ఇసుక ఇంటిలా దుఃఖించి మునిగిపోతారు.
12.304.36
शरीरगृहसंस्थस्य शौचतीर्थस्य देहिनः ।
बुद्धिमार्गप्रयातस्य सुखं त्विह परत्र च ॥ १२.३०४.३६ ॥
శరీరమనే గృహంలో నివసించేవాడికి, శౌచమే తీర్థంగా కలవాడికి, బుద్ధిమార్గంలో నడిచేవాడికి ఇహంలోనూ పరలోకంలోనూ సుఖం కలుగుతుంది.
12.304.37
विस्तराः क्लेशसंयुक्ताः संक्षेपास्तु सुखावहाः ।
परार्थं विस्तराः सर्वे त्यागमात्महितं विदुः ॥ १२.३०४.३७ ॥
విస్తారాలు క్లేశంతో కూడినవి; సంక్షేపాలు సుఖాన్నిస్తాయి. అన్ని విస్తారాలూ పరార్థం కోసమే; త్యాగమే ఆత్మహితమని జ్ఞానులు తెలుసుకుంటారు.
12.304.38
संकल्पजो मित्रवर्गो ज्ञातयः कारणात्मकाः ।
भार्या पुत्रश्च दासश्च स्वमर्थमनुयुञ्जते ॥ १२.३०४.३८ ॥
సంకల్పం నుంచి పుట్టిన మిత్రవర్గం, బంధువులు స్వార్థ కారణంతో ఉంటారు. భార్య, పుత్రుడు, దాసుడు కూడా తమ స్వార్థాన్నే అనుసరిస్తారు.
12.304.39
न माता न पिता किंचित्कस्यचित्प्रतिपद्यते ।
दानपथ्यौदनो जन्तु स्वकर्मफलमश्नुते ॥ १२.३०४.३९ ॥
తల్లి గానీ, తండ్రి గానీ ఎవరికోసమూ ఏదీ భరించరు. దానమనే పథ్యాన్నం తినే జీవుడు తన కర్మఫలాన్ని తానే అనుభవిస్తాడు.
12.304.40
माता पुत्रः पिता भ्राता भार्या मित्रजनस्तथा ।
अष्टापदपदस्थाने लाक्षामुद्रेव लक्ष्यते ॥ १२.३०४.४० ॥
తల్లి, కుమారుడు, తండ్రి, సోదరుడు, భార్య, మిత్రజనులు కూడా — అష్టాపద పాదముద్ర స్థానంలో లక్క ముద్రలా కనిపిస్తారు.
12.304.41
सर्वाणि कर्माणि पुराकृतानि ।
शुभाशुभान्यात्मनो यान्ति जन्तोः।
उपस्थितं कर्मफलं विदित्वा ।
बुद्धिं तथा चोदयतेऽन्तरात्मा ॥ १२.३०४.४१ ॥
పూర్వం చేసిన కర్మలన్నీ — శుభమైనవీ అశుభమైనవీ — జీవుడి స్వంతమై అతనితోనే వెళ్తాయి. ఉపస్థితమైన కర్మఫలాన్ని తెలుసుకుని, అంతరాత్మ బుద్ధిని ఆ దిశగా ప్రేరేపిస్తుంది.
12.304.42
व्यवसायं समाश्रित्य सहायान्योऽधिगच्छति ।
न तस्य कश्चिदारम्भः कदाचिदवसीदति ॥ १२.३०४.४२ ॥
ప్రయత్నాన్ని ఆశ్రయించి సహాయకులను పొందేవాడి ఏ ఆరంభమూ ఎప్పుడూ కుంటుపడదు.
12.304.43
अद्वैधमनसं युक्तं शूरं धीरं विपश्चितम् ।
न श्रीः संत्यजते नित्यमादित्यमिव रश्मयः ॥ १२.३०४.४३ ॥
ద్విధాభావం లేని మనసు, సంయమం, శౌర్యం, ధైర్యం, విజ్ఞత కలవానిని శ్రీ ఎప్పుడూ విడువదు; కిరణాలు సూర్యుడిని విడవనట్లు.
12.304.44
आस्तिक्यव्यवसायाभ्यामुपायान्वितया धिया ।
य आरभत्यनिन्द्यात्मा न सोऽर्थात्परिसीदति ॥ १२.३०४.४४ ॥
ఆస్తిక్యం, దృఢ ప్రయత్నం, ఉపాయయుక్త బుద్ధితో నిర్మల మనస్కుడై ఆరంభించేవాడు తన ప్రయోజనం నుండి కుంగిపోడు.
12.304.45
सर्वःस्वानि शुभाशुभानि नियतं कर्माणि जन्तुःस्वयं ।
गर्भात्संप्रतिपद्यते तदुभयं यत्तेन पूर्वं कृतम्।
मृत्युश्चापरिहारवान्समगतिः कालेन विच्छेदिना ।
दारोश्चूर्णमिवाश्मसारविहितं कर्मान्तिकं प्रापयेत् ॥ १२.३०४.४५ ॥
ప్రతి జీవుడూ గర్భం నుండే తాను పూర్వం చేసిన శుభాశుభ కర్మలను స్వయంగా పొందుతాడు. మరణం తప్పించుకోలేనిది; కాలం అందరినీ సమంగా ఖండిస్తుంది, ఇనుప పనిముట్టు కలపను పొడి చేసినట్లు కర్మాంతాన్ని తెస్తుంది.
12.304.46
स्वरूपतामात्मकृतं च विस्तरं ।
कुलान्वयं द्रव्यसमृद्धिसंचयम्।
नरो हि सर्वो भलते यथाकृतं ।
शुभाशुभेनात्मकृतेन कर्मणा ॥ १२.३०४.४६ ॥
మనిషి తాను చేసిన కర్మానుసారంగానే రూపాన్ని, విస్తారాన్ని, కుల సంతతిని, ధన సమృద్ధిని పొందుతాడు; ప్రతి మనిషీ తన శుభాశుభ కర్మలచేత చేసినదానికి తగినదే పొందుతాడు.
12.304.47
इत्युक्तो जनको राजन्याथातथ्यं मनीषिणा ।
श्रुत्वा धर्मविदां श्रेष्ठः परां मुदमवाप ह ॥ १२.३०४.४७ ॥
రాజా, మనీషి ఈ విధంగా యథార్థ సత్యాన్ని బోధించగా విని, ధర్మజ్ఞులలో శ్రేష్ఠుడైన జనకుడు పరమానందాన్ని పొందాడు.