ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.304
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.304.1
पुनरेव तु पप्रच्छ जनको मिथिलाधिपः ।
पराशरं महात्मानं धर्मे परमनिश्चयम् ॥ १२.३०४.१ ॥
ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਜਨਕ ਨੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੂੰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਚੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
12.304.2
किं श्रेयः का गतिर्ब्रह्मन्किं कृतं न विनश्यति ।
क्व गतो न निवर्तेत तन्मे ब्रूहि महामते ॥ १२.३०४.२ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਸ਼੍ਰੇਯ ਕੀ ਹੈ, ਗਤੀ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਮੁੜਨਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ? ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.304.3
असङ्गः श्रेयसो मूलं ज्ञानं ज्ञानगतिः परा ।
चीर्णं तपो न प्रणश्येद्वापः क्षेत्रे न नश्यति ॥ १२.३०४.३ ॥
ਅਨਾਸਕਤੀ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ। ਕੀਤਾ ਤਪ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬੀਜਿਆ ਬੀਜ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.304.4
छित्त्वाऽधर्ममयं पाशं यदा धर्मेऽभिरज्यते ।
दत्त्वाऽभयकृतं दानं तदा सिद्धिमवाप्नुते ॥ १२.३०४.४ ॥
ਅਧਰਮ ਦੇ ਪਾਸ਼ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਭੈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.304.5
यो ददाति सहस्राणि गवामश्वशतानि च ।
अभयं सर्वभूतेभ्यः सदा तमभिवर्तते ॥ १२.३०४.५ ॥
ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਘੋੜੇ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਭੈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਕੋਲ ਉਹ ਸਦਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
12.304.6
वसन्विषयमध्येऽपि न वसत्येव बुद्धिमान् ।
संवसत्येव दुर्बुद्धिरसत्सु विषयेष्वपि ॥ १२.३०४.६ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਪਰ ਦੁਰਬੁੱਧੀ ਅਸਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.304.7
नाधर्मः श्लिष्यते प्राज्ञं पयः पुष्करपर्णवत् ।
अप्राज्ञमधिकं पापं श्लिष्यते जतुकाष्ठवत् ॥ १२.३०४.७ ॥
ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਅਧਰਮ ਪ੍ਰਾਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਿੰਬੜਦਾ; ਪਰ ਅਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਲਾਖ ਲੱਗੀ ਲੱਕੜੀ ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਚਿੰਬੜਦਾ ਹੈ।
12.304.8
नाधर्मः कारणापेक्षी कर्तारमभिमुञ्चति ।
कर्ता खलु यथाकालं ततः समभिपद्यते ॥ १२.३०४.८ ॥
ਅਧਰਮ ਕਾਰਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ; ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਕਰਤਾ ਹੀ ਉਹ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.304.9
न भिद्यन्ते कृतात्मान आत्मप्रत्ययदर्शिनः ।
बुद्धिकर्मेन्द्रियाणां हि प्रमत्तो यो न बुध्यते।
शुभाशुभे प्रसक्तात्मा प्राप्नोति सुमहद्भयम् ॥ १२.३०४.९ ॥
ਸੰਜਮੀ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦੇ। ਜਿਹੜਾ ਲਾਪਰਵਾਹ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਭੈ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.304.10
वीतरागो जितक्रोधः सम्यग्भवति यः सदा ।
विषये वर्तमानोऽपि न स पापेन युज्यते ॥ १२.३०४.१० ॥
ਜਿਹੜਾ ਰਾਗ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਭਲੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਪਾਪ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ।
12.304.11
मर्यादायां वर्तमानोऽपि नावसीदति ।
पुष्टस्रोत इवासक्तः स्फीतो भवति संचयः ॥ १२.३०४.११ ॥
ਮਰਿਆਦਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਢਹਿੰਦਾ; ਅਨਾਸਕਤ ਦਾ ਸੰਚਯ ਪੁਸ਼ਟ ਸੋਤੇ ਵਾਂਗ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
12.304.12
यथा भानुगतं तेजो मणिः शुद्धः समाधिना ।
आदत्ते राजशार्दूल तथा योगः प्रवर्तते ॥ १२.३०४.१२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਮਣੀ ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦਾ ਤੇਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਯੋਗ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।
12.304.13
यथा तिलानामिह पुण्यसंश्रया ।
त्पृथक्पृथग्याति गुणोऽतिसाम्यताम्।
तथा नराणां भुवि भावितात्मनां ।
यथाश्रयं सत्वगुणः प्रवर्तते ॥ १२.३०४.१३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਤਿਲਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਮਾਨਤਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਾਵਿਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤ੍ਵਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.304.14
जहाति दारान्विविधाश्च संपदः ।
पदं च यानं विविधाश्च सत्क्रियाः।
त्रिविष्टपे जातमतिर्यदा नर ।
स्तदाऽस्य बुद्धिर्विषयेषु भिद्यते ॥ १२.३०४.१४ ॥
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ (ਮੋਖ਼ ਵੱਲ) ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਤਨੀਆਂ, ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਪਦਾ, ਪਦਵੀ, ਸਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸਤਕਰਮ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.304.15
प्रसक्तबुद्धिर्विषयेषु यो नरो ।
न बुध्यते ह्यात्महितं कथंचन।
स सर्वभावानुगतेन चेतसा ।
नृपाऽऽमिषेणेव झषो विकृष्यते ॥ १२.३०४.१५ ॥
ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਹਿਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਰੇ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੇ ਮਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮੱਛੀ ਵਾਂਗ, ਚਾਰੇ ਨਾਲ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.304.16
संघातवन्मर्त्यलोकः परस्परमपाश्रितः ।
कदलीगर्भनिःसारो नौरिवाप्सु निमज्जति ॥ १२.३०४.१६ ॥
ਇਹ ਮਰਤਲੋਕ ਇਕੱਠ ਵਾਂਗ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਆਸ਼ਰਿਤ ਹੈ; ਕੇਲੇ ਦੇ ਗਾਭੇ ਵਾਂਗ ਸਾਰਹੀਣ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੇੜੀ ਵਾਂਗ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ।
12.304.17
न धर्मकालः पुरुषस्य निश्चितो ।
न चापि मृत्युः पुरुषं प्रतीक्षते।
सदा हि धर्मस्य क्रियैव शोभना ।
तदा नरो मृत्युमुखान्निवर्तते ॥ १२.३०४.१७ ॥
ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਧਰਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਮੌਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਹੈ; ਤਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
12.304.18
यथाऽन्धः स्वगृहे युक्तो ह्यभ्यासादेव गच्छति ।
तथा युक्तेन मनसा प्राज्ञो गच्छति तां गतिम् ॥ १२.३०४.१८ ॥
ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸੰਜਮੀ ਮਨ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਉਸ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.304.19
मरणं जन्मनि प्रोक्तं जन्म वै मरणाश्रितम् ।
अविद्वान्मोक्षधर्मेषु बद्धो भ्रमति चक्रवत् ॥ १२.३०४.१९ ॥
ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਉੱਤੇ ਆਸ਼ਰਿਤ ਹੈ। ਮੋਕਸ਼ਧਰਮ ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਗਿਆਨੀ ਬੱਝਿਆ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
12.304.20
बुद्धिमार्गप्रयातस्य सुखं त्विह परत्र च ।
विस्तराः क्लेशसंयुक्ताः संक्षेपास्तु सुखावहाः।
परार्थं विस्तराः सर्वे त्यागमांत्महितं विदुः ॥ १२.३०४.२० ॥
ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਹੈ। ਵਿਸਤਾਰ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ; ਸੰਖੇਪ ਸੁਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਪਰਾਰਥ ਲਈ ਹਨ; ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਹੀ ਆਤਮਹਿਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
12.304.21
यथा मृणालानुगतमाशु मुञ्चति कर्दमम् ।
तथाऽऽत्मा पुरुषस्येह मनसा परिमुच्यते ॥ १२.३०४.२१ ॥
ਕੰਵਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਮਨੁੱਖ ਜਿਵੇਂ ਛੇਤੀ ਚਿੱਕੜ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਪੁਰਖ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.304.22
मनः प्रणयतेऽऽत्मानं स एनमभियुञ्जति ।
युक्तो यदा स भवति तदा तं पश्यते परम् ॥ १२.३०४.२२ ॥
ਮਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਦ ਉਸ ਪਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.304.23
परार्थे वर्तमानस्तु स्वं कार्यं योऽभिमन्यते ।
इन्द्रियार्थेषु सक्तः स स्वकार्यात्परिहीयते ॥ १२.३०४.२३ ॥
ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਜੋ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.304.24
अधस्तिर्यग्गतिं चैव स्वर्गे चैव परां गतिम् ।
प्राप्नोति सुकृतैरात्मा प्राज्ञस्येहेतरस्य च ॥ १२.३०४.२४ ॥
ਹੇਠਲੀ ਅਤੇ ਤਿਰਛੀ ਗਤੀ, ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਗਤੀ — ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਸੁਕ੍ਰਿਤਾਂ ਨਾਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਵੀ।
12.304.25
मृन्मये भाजने पक्वे यथा वै नश्यति द्रवः ।
तथा शरीरं तपसा तप्तं विषयमश्नुते ॥ १२.३०४.२५ ॥
ਪੱਕੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਤਰਲ ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤਪ ਨਾਲ ਤਪਿਆ ਸਰੀਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
12.304.26
विषयानश्नुते यस्तु न स भोक्ष्यत्यसंशयम् ।
यस्तु भोगांस्त्यजेदात्मा स वै भोक्तुं व्यवस्यति ॥ १२.३०४.२६ ॥
ਜੋ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਭੋਗ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ; ਪਰ ਜੋ ਆਤਮਾ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਭੋਗਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.304.27
नीहारेण हि संवीतः शिश्नोदरपरायणः ।
जात्यन्ध इव पन्थानमावृतात्मा न बुध्यते ॥ १२.३०४.२७ ॥
ਧੁੰਦ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਜਨਮ ਦੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਾਂਗ, ਢਕੀ ਆਤਮਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ।
12.304.28
वणिग्यथा समुद्राद्वै यथार्थं लभते धनम् ।
तथा मर्त्यार्णवाज्जन्तोः कर्मविज्ञानतो गतिः ॥ १२.३०४.२८ ॥
ਵਪਾਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਅਸਲ ਧਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਰਤ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਜੀਵ ਦੀ ਗਤੀ ਕਰਮ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.304.29
अहोरात्रमये लोके जरारूपेण संचरन् ।
मृत्युर्ग्रसति भूतानि पवनं पन्नगो यथा ॥ १२.३०४.२९ ॥
ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਬਣੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਮੌਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਹਵਾ ਨੂੰ ਨਿਗਲਦਾ ਹੈ।
12.304.30
स्वयं कृतानि कर्माणि जातो जन्तुः प्रपद्यते ।
नाकृतं लभते कश्चित्किंचिदत्र प्रियाप्रियम् ॥ १२.३०४.३० ॥
ਜੰਮਿਆ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ ਜੋ ਉਸਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਪ੍ਰਿਯ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਿਯ ਕੁਝ ਵੀ।
12.304.31
सयानं यान्तमासीनं प्रवृत्तं विषयेषु च ।
शुभाशुभानि कर्माणि प्रपद्यन्ते नरं सदा ॥ १२.३०४.३१ ॥
ਤੁਰਦੇ, ਜਾਂਦੇ, ਬੈਠੇ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਸਦਾ ਆ ਘੇਰਦੇ ਹਨ।
12.304.32
न ह्यन्यत्तीरमासाद्य पुनस्तर्तुं व्यवस्यति ।
दुर्लभो दृश्यते ह्यस्य विनिपातो महार्णवे ॥ १२.३०४.३२ ॥
ਦੂਜੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਮੁੜ ਪਾਰ ਜਾਣ ਦਾ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਡੁੱਬਣਾ ਦੁਰਲੱਭ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
12.304.33
यथा भावावसन्ना हि नौर्महाम्भसि तन्तुना ।
यथा मनोभियोगाद्वै शरीरं प्रचिकीर्षति ॥ १२.३०४.३३ ॥
ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬੇੜੀ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਕਾਰਨ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਡੁੱਬਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.304.34
यथा समुद्रमभितः संश्रिताः सरितोऽपराः ।
तथाऽन्याप्रकृतिर्योगादभिसंश्रियते सदा ॥ १२.३०४.३४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ (ਆਤਮਾ) ਯੋਗ ਕਾਰਨ ਸਦਾ ਉਸੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
12.304.35
स्नेहपाशैर्बहुविधैरासक्तमनसो नराः ।
प्रकृतिस्था विषीदन्ति जले सैकतवेश्मवत् ॥ १२.३०४.३५ ॥
ਅਨੇਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਨੇਹ-ਫੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਮਨ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰੇਤ ਦੇ ਘਰ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.304.36
शरीरगृहसंस्थस्य शौचतीर्थस्य देहिनः ।
बुद्धिमार्गप्रयातस्य सुखं त्विह परत्र च ॥ १२.३०४.३६ ॥
ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ, ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.304.37
विस्तराः क्लेशसंयुक्ताः संक्षेपास्तु सुखावहाः ।
परार्थं विस्तराः सर्वे त्यागमात्महितं विदुः ॥ १२.३०४.३७ ॥
ਵਿਸਤਾਰ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸੰਖੇਪ ਸੁਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਹਨ; ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਆਪਣਾ ਹਿੱਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
12.304.38
संकल्पजो मित्रवर्गो ज्ञातयः कारणात्मकाः ।
भार्या पुत्रश्च दासश्च स्वमर्थमनुयुञ्जते ॥ १२.३०४.३८ ॥
ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਮਿੱਤਰ-ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੁਆਰਥ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਨੌਕਰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸੁਆਰਥ ਲੱਭਦੇ ਹਨ।
12.304.39
न माता न पिता किंचित्कस्यचित्प्रतिपद्यते ।
दानपथ्यौदनो जन्तु स्वकर्मफलमश्नुते ॥ १२.३०४.३९ ॥
ਮਾਂ ਜਾਂ ਪਿਓ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦੇ। ਦਾਨ ਹੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪਥ-ਅੰਨ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਆਪ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
12.304.40
माता पुत्रः पिता भ्राता भार्या मित्रजनस्तथा ।
अष्टापदपदस्थाने लाक्षामुद्रेव लक्ष्यते ॥ १२.३०४.४० ॥
ਮਾਂ, ਪੁੱਤਰ, ਪਿਓ, ਭਰਾ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਜਨ ਵੀ ਅਸ਼ਟਾਪਦ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੀ ਥਾਂ ਲਾਖ ਦੀ ਮੁਹਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
12.304.41
सर्वाणि कर्माणि पुराकृतानि ।
शुभाशुभान्यात्मनो यान्ति जन्तोः।
उपस्थितं कर्मफलं विदित्वा ।
बुद्धिं तथा चोदयतेऽन्तरात्मा ॥ १२.३०४.४१ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ — ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ — ਜੀਵ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਕਰਮ-ਫਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਉਸ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ।
12.304.42
व्यवसायं समाश्रित्य सहायान्योऽधिगच्छति ।
न तस्य कश्चिदारम्भः कदाचिदवसीदति ॥ १२.३०४.४२ ॥
ਜੋ ਉੱਦਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਆਰੰਭ ਕਦੇ ਵੀ ਢਿੱਲਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
12.304.43
अद्वैधमनसं युक्तं शूरं धीरं विपश्चितम् ।
न श्रीः संत्यजते नित्यमादित्यमिव रश्मयः ॥ १२.३०४.४३ ॥
ਇਕਾਗਰ ਮਨ, ਸੰਜਮੀ, ਸੂਰਮੇ, ਧੀਰਜਵਾਨ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀਆਂ।
12.304.44
आस्तिक्यव्यवसायाभ्यामुपायान्वितया धिया ।
य आरभत्यनिन्द्यात्मा न सोऽर्थात्परिसीदति ॥ १२.३०४.४४ ॥
ਆਸਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਉੱਦਮ, ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ।
12.304.45
सर्वःस्वानि शुभाशुभानि नियतं कर्माणि जन्तुःस्वयं ।
गर्भात्संप्रतिपद्यते तदुभयं यत्तेन पूर्वं कृतम्।
मृत्युश्चापरिहारवान्समगतिः कालेन विच्छेदिना ।
दारोश्चूर्णमिवाश्मसारविहितं कर्मान्तिकं प्रापयेत् ॥ १२.३०४.४५ ॥
ਹਰ ਜੀਵ ਗਰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਆਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਟਲਦੀ ਨਹੀਂ; ਕਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਕੱਟਦਾ ਹੈ, ਲੋਹੇ ਦਾ ਸੰਦ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਚੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਂਗ ਕਰਮ ਦਾ ਅੰਤ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
12.304.46
स्वरूपतामात्मकृतं च विस्तरं ।
कुलान्वयं द्रव्यसमृद्धिसंचयम्।
नरो हि सर्वो भलते यथाकृतं ।
शुभाशुभेनात्मकृतेन कर्मणा ॥ १२.३०४.४६ ॥
ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ, ਵਿਸਤਾਰ, ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਸੰਚਯ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.304.47
इत्युक्तो जनको राजन्याथातथ्यं मनीषिणा ।
श्रुत्वा धर्मविदां श्रेष्ठः परां मुदमवाप ह ॥ १२.३०४.४७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਨੀਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਥਾਰਥ ਸੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਨਕ ਨੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।