મહાભારત · અધ્યાય 12.305
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.305.1
सत्यं दमं क्षमां प्रज्ञां प्रशंसन्ति पितामह ।
विद्वांसो मनुजा लोके कथमेतन्मतं तव ॥ १२.३०५.१ ॥
હે પિતામહ, જગતમાં વિદ્વાન માણસો સત્ય, દમ, ક્ષમા અને પ્રજ્ઞાની પ્રશંસા કરે છે; તમારો આ મત કેવો છે?
12.305.2
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।
साध्यानामिह संवादं हंसस्य च युधिष्ठिर ॥ १२.३०५.२ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, આ વિશે હું તને સાધ્યો અને એક હંસ વચ્ચેનો પ્રાચીન સંવાદનો ઇતિહાસ કહીશ.
12.305.3
हंसो भूत्वाऽथ सौवर्णस्त्वजो नित्यः प्रजापतिः ।
स वै पर्येति लोकांस्त्रीनथ साध्यानुपागमत् ॥ १२.३०५.३ ॥
સુવર્ણવર્ણો એ અજન્મા, નિત્ય પ્રજાપતિ હંસ બનીને ત્રણે લોકમાં ફરતાં સાધ્યો પાસે આવ્યા.
12.305.4
शकुने वयं स्म देवा वै साध्यास्त्वामनुयुङ्क्ष्महे ।
पृच्छामस्त्वां मोक्षधर्मं भवांश्च किल मोक्षवित् ॥ १२.३०५.४ ॥
હે પક્ષી, અમે સાધ્ય દેવતાઓ છીએ; તને મોક્ષધર્મ વિશે પૂછીએ છીએ, કારણ કે તું મોક્ષનો જ્ઞાતા છે.
12.305.5
श्रुतोसि नः पण्डितो धीरवादी ।
साधुः शब्दश्चरते ते पतत्रिन्।
किं मन्यसे श्रेष्ठतमं द्विज त्वं ।
कस्मिन्मनस्ते रमते महात्मन् ॥ १२.३०५.५ ॥
તું પંડિત અને ધીર વચન બોલનાર છે એવું અમે સાંભળ્યું છે; તારી વાણી સુંદર છે. હે દ્વિજ, કઈ વસ્તુને તું શ્રેષ્ઠતમ માને છે, અને હે મહાત્મા, તારું મન કશામાં રમે છે?
12.305.6
तन्नः कार्यं पक्षिवर प्रशाधि ।
यत्कार्याणां मन्यसे श्रेष्ठमेकम्।
यत्कृत्वा वै पुरुषः सर्वबन्धै ।
र्विमुच्यते विहगेन्द्रेह शीघ्रम् ॥ १२.३०५.६ ॥
હે પક્ષીઓમાં શ્રેષ્ઠ, સર્વ કાર્યોમાં તું જે એક કાર્યને શ્રેષ્ઠ માને છે તે અમને શીખવ; જેને કરીને માણસ અહીં જ ઝડપથી સર્વ બંધનોથી મુક્ત થાય છે, હે વિહગેન્દ્ર.
12.305.7
इदं कार्यममृताशाः शृणुध्वं ।
तपो दमः सत्यमात्माभिगुप्तिः।
ग्रन्थीन्विमुच्य हृदयस्य सर्वा ।
न्प्रियाप्रिये स्वं वशमानयीत ॥ १२.३०५.७ ॥
હે અમૃતાશી જનો, સાંભળો: આ કર્તવ્ય છે — તપ, દમ, સત્ય, આત્મરક્ષણ. હૃદયની બધી ગાંઠો ખોલીને પ્રિય અને અપ્રિયને પોતાના વશમાં લાવવા જોઈએ.
12.305.8
नारुतुदः स्यान्न नृशंसवादी ।
न हीनतः परमभ्याददीत।
ययाऽस्य वाचा पर उद्विजेत ।
न तां वदेदुशतिं पापलोक्याम् ॥ १२.३०५.८ ॥
વાણીથી કોઈને ઘા ન કરવો, ક્રૂર વચનો ન બોલવાં. નીચ પાસેથી કંઈ ન લેવું. જે વાણીથી બીજો ઉદ્વેગ પામે, પાપલોકમાં લઈ જતી એવી કઠોર વાત ન બોલવી.
12.305.9
वाक्सायका वदनान्निष्यतन्ति ।
यैराहतः शोचति रात्र्यहानि।
परस्य नामर्मसु ते पतन्ति ।
तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु ॥ १२.३०५.९ ॥
વાણીના બાણો મુખમાંથી છૂટે છે; તેનાથી ઘાયલ થયેલો માણસ રાતદિવસ શોક કરે છે. તે બીજાના મર્મસ્થાનો પર પડે છે. પંડિતે તેમને બીજા પર ન છોડવા.
12.305.10
परश्चेदेनमतिवादवाणै ।
र्भृशं विध्येच्छम एवेह कार्यः।
संरोष्यमाणः प्रतिहृष्यते यः ।
स आदत्ते सुकृतं वै परस्य ॥ १२.३०५.१० ॥
બીજો કઠોર વચનબાણોથી આને અત્યંત વીંધે, તો અહીં શાંતિ જ રાખવી. જે ક્રોધે ભરાઈ પ્રતિકારમાં હરખાય છે, તે બીજાનું પુણ્ય લઈ લે છે.
12.305.11
क्षेपायमाणमभिषङ्गव्यलीकं ।
निगृह्णाति ज्वलितं यश्च मन्युम्।
अदुष्टचेता मुदितोऽनसूयुः ।
स आदत्ते सुकृतं वै परेषाम् ॥ १२.३०५.११ ॥
નિંદા, આક્ષેપ અને ખોટા આરોપ સહન કરીને જે સળગતા ક્રોધને રોકે છે, જેનું મન નિર્મળ છે, જે પ્રસન્ન અને ઈર્ષ્યારહિત છે — તે જ બીજાનું પુણ્ય લઈ લે છે.
12.305.12
आक्रुश्यमानो न वदामि किंचि ।
त्क्षमाम्यहं ताड्यमानश्च नित्यम्।
श्रेष्ठं ह्येतद्यत्क्षमामाहुरार्याः ।
सत्यं तथैवार्जवमानृशंस्यम् ॥ १२.३०५.१२ ॥
નિંદા થાય તોપણ હું કંઈ કહેતો નથી, અને માર પડે તોપણ હું સદા ક્ષમા કરું છું. આર્યો આ ક્ષમાને શ્રેષ્ઠ કહે છે; સત્ય, સરળતા અને દયા પણ એવાં જ.
12.305.13
वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः ।
दमस्योपनिषन्मोक्ष एतत्सर्वानुशासनम् ॥ १२.३०५.१३ ॥
વેદનો સાર સત્ય છે, સત્યનો સાર દમ છે, દમનો સાર મોક્ષ છે; આ જ સર્વ ઉપદેશ છે.
12.305.14
वाचो वेगं मनसः क्रोधवेगं ।
विधित्सावेगमुदरोपस्थवेगम्।
एतान्वेगान्यो विषहेदुदीर्णां ।
स्तं मन्येऽहं ब्राह्मणं वै मुनिं च ॥ १२.३०५.१४ ॥
વાણીનો વેગ, મનનો વેગ, ક્રોધનો વેગ, બદલો લેવાની ઇચ્છાનો વેગ, પેટ અને ઉપસ્થનો વેગ — ઊછળેલા આ વેગોને જે સહન કરે છે, તેને જ હું બ્રાહ્મણ અને મુનિ માનું છું.
12.305.15
अक्रोधनः क्रुध्यतां वै विशिष्ट ।
स्तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टः।
अमानुषान्मानुषो वै विशिष्ट ।
स्तथाऽज्ञानाज्ज्ञानवान्वै विशिष्टः ॥ १२.३०५.१५ ॥
ક્રોધ ન કરનાર ક્રોધ કરનારાઓથી શ્રેષ્ઠ છે; એ જ રીતે સહનશીલ અસહનશીલથી શ્રેષ્ઠ છે; મનુષ્ય અમાનુષોથી શ્રેષ્ઠ છે; જ્ઞાની અજ્ઞાનીથી શ્રેષ્ઠ છે.
12.305.16
आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेवं तितिक्षतः ।
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥ १२.३०५.१६ ॥
નિંદા થાય છતાં જે સામી નિંદા ન કરે — સહનશીલનો ક્રોધ નિંદા કરનારને જ બાળે છે; અને તેનું પુણ્ય તેને મળે છે.
12.305.17
यो नायुक्तः प्राह रूक्षं प्रियं वा ।
यो वा हतो न प्रतिहन्ति धैर्यात्।
पापं च यो नेच्छति तस्य हन्तु ।
स्तस्येह देवाः स्पृहयन्ति नित्यम् ॥ १२.३०५.१७ ॥
જે અયોગ્ય રીતે કઠોર કે પ્રિય વચન બોલતો નથી, માર ખાધા છતાં ધીરજથી પ્રતિઘાત કરતો નથી, અને પાપની ઇચ્છા કરતો નથી — દેવતાઓ તેની અહીં સદા ઇચ્છા કરે છે.
12.305.18
पापीयसः क्षमेतैव श्रेयसः सदृशस्य च ।
विमानितो हतोक्रुष्ट एवं सिद्धिं गमिष्यति ॥ १२.३०५.१८ ॥
નીચ પાસેથી, શ્રેષ્ઠ પાસેથી અને સમાન પાસેથી પણ ક્ષમા જ કરવી; અપમાનિત, માર ખાધેલો, નિંદિત થયેલો એ રીતે સિદ્ધિ પામશે.
12.305.19
सदाऽहमार्यान्निभृतोप्युपासे ।
न मे विधित्सोत्सहते न रोषः।
न चाप्यहं लिप्समानः परैमि ।
न चैव किंचिद्विषमेण यामि ॥ १२.३०५.१९ ॥
હું હંમેશા આર્યોની નમ્રતાથી સેવા કરું છું; મારામાં નુકસાન કરવાની ઇચ્છા ઊઠતી નથી, ગુસ્સો પણ નથી; લાભની લાલસાથી હું બીજાની પાસે જતો નથી, કે અયોગ્ય માર્ગે કંઈ મેળવવા જતો નથી.
12.305.20
नाहं शप्तः प्रतिशपामि कंचि ।
द्दमं द्वारं ह्यमृतस्येह वेद्मि।
गुह्यं ब्रह्म तदिदं ब्रवीमि ।
न मानुषाच्छ्रेष्ठतरं हि किंचित् ॥ १२.३०५.२० ॥
શાપ પામ્યા છતાં હું કોઈને પ્રતિશાપ આપતો નથી; સંયમ જ અમૃતનું દ્વાર છે એમ હું અહીં જાણું છું. આ ગુહ્ય બ્રહ્મજ્ઞાન હું કહું છું — મનુષ્યથી શ્રેષ્ઠ કંઈ નથી.
12.305.21
निर्मुच्यमानः पापेभ्यो घनेभ्य इव चन्द्रमाः ।
विरजाः कालमाकाङ्क्षन्धीरो धैर्येण सिध्यति ॥ १२.३०५.२१ ॥
મેઘોમાંથી મુક્ત થતા ચંદ્રની જેમ, પાપોથી મુક્ત થઈ, નિર્મળ બનીને, સમયની રાહ જોતો ધીર પુરુષ ધીરજથી સિદ્ધિ પામે છે.
12.305.22
यः सर्वेषां भवति ह्यर्चनीय ।
उत्सेचने स्तम्भ इवाभिजातः।
यस्मै वाचं सुप्रसन्नां वदन्ति ।
स वै देवान्गच्छति संयतात्मा ॥ १२.३०५.२२ ॥
જે સૌને પૂજનીય બને છે, ઝૂલાના ઉત્તમ થાંભલા જેવો સદ્કુલીન; જેની સાથે સૌ અતિ પ્રસન્ન વાણી બોલે છે, તે સંયતાત્મા દેવોને પામે છે.
12.305.23
न तथा वक्तुमिच्छन्ति कल्याणान्पुरुषे गुणान् ।
यथैषां वक्तुमिच्छन्ति नैर्गुण्यमनुयुञ्जकाः ॥ १२.३०५.२३ ॥
માણસના કલ્યાણકારી ગુણો લોકો એટલા ઉત્સાહથી કહેવા ઇચ્છતા નથી, જેટલા દોષ શોધનારા તેની ગુણહીનતા કહેવા ઇચ્છે છે.
12.305.24
यस्य वाङ्भनसी गुप्ते सम्यक्प्रणिहिते सदा ।
वेदास्तपश्च त्यागश्च स इदं सर्वमाप्नुयात् ॥ १२.३०५.२४ ॥
જેની વાણી અને મન હંમેશાં સારી રીતે સંયમિત અને એકાગ્ર રહે છે, તેને વેદ, તપ અને ત્યાગ — આ બધું પ્રાપ્ત થાય.
12.305.25
आक्रोशनविमानाभ्यां नाबुधान्बोधयेद्बुधः ।
तस्मान्न वर्धयेदन्यं न चात्मानं विहिंसयेंत् ॥ १२.३०५.२५ ॥
બુદ્ધિમાને નિંદા અને અપમાનથી અજ્ઞાનીઓને સમજાવવા ન જોઈએ. તેથી બીજાને વધારવો ન જોઈએ, અને પોતાને પણ ઘાયલ ન કરવો જોઈએ.
12.305.26
अमृतस्येव संतृप्येदवमानस्य पण्डितः ।
सुखं ह्यवमतः शेते योऽवमन्ता स नश्यति ॥ १२.३०५.२६ ॥
પંડિતે અપમાનને અમૃતની જેમ પીને તૃપ્ત થવું જોઈએ. અપમાનિત માણસ સુખે સૂએ છે, પણ જે અપમાન કરે છે તે નાશ પામે છે.
12.305.27
यत्क्रोधनो यजति यद्ददाति ।
यद्वा तपस्तप्यति यज्जुहोति।
वैवस्वतस्तद्धरतेऽस्य सर्वं ।
मोघः श्रमो भवति हि क्रोधनस्य ॥ १२.३०५.२७ ॥
ક્રોધી માણસ જે યજ્ઞ કરે, જે દાન આપે, જે તપ કરે, જે હોમ કરે — વૈવસ્વત તે બધું તેની પાસેથી હરી લે છે; ક્રોધીનો શ્રમ ખરેખર નિષ્ફળ જાય છે.
12.305.28
चत्वारि यस्य द्वाराणि सुगुप्तान्यमरोत्तमाः ।
उपस्थमुदरं हस्तौ वाक्चतुर्थी स धर्मवित् ॥ १२.३०५.२८ ॥
હે અમરોમાં શ્રેષ્ઠ, જેના ચાર દ્વાર — ઉપસ્થ, ઉદર, બે હાથ અને ચોથી વાણી — સુરક્ષિત છે, તે ધર્મજ્ઞ છે.
12.305.29
सत्यं दमं ह्यार्जवमानृशंस्यं ।
धृतिं तितिक्षामभिसेवमानः।
स्वाध्यायनित्योऽस्पृहयन्यरेषा ।
मेकान्तशील्यूर्ध्वगतिर्भवेत्सः ॥ १२.३०५.२९ ॥
સત્ય, દમ, સરળતા, દયા, ધૈર્ય અને સહનશીલતાનું સેવન કરતો, નિત્ય સ્વાધ્યાયમાં લીન, બીજાની વસ્તુની ઇચ્છા ન રાખતો, એકાંતપ્રિય સ્વભાવનો તે ઊર્ધ્વગતિ પામે.
12.305.30
सर्वान्देदाननुचरन्वत्सवच्चतुरः स्तनान् ।
न पावनतमं किंचित्सत्याद्गध्यगमं क्वचित् ॥ १२.३०५.३० ॥
સર્વ દેવોનું અનુસરણ કરતાં, વાછરડાની જેમ ચાર સ્તનો (વેદો)નું સેવન કરતાં — સત્યથી વધુ પવિત્ર કરનારું કંઈ નથી, અને ક્યાંય પ્રાપ્ત કરવા યોગ્ય પણ નથી.
12.305.31
आचक्षेऽहं मनुष्येभ्यो देवेभ्यः प्रतिसंचरन् ।
सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव ॥ १२.३०५.३१ ॥
મનુષ્યો અને દેવોમાં વિચરતાં હું કહું છું — સત્ય સ્વર્ગની સીડી છે, સાગર પાર કરાવતી નાવની જેમ.
12.305.32
यादृशैः संविवदते यादृशांश्चोपसेवते ।
यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग्भवति पूरुषः ॥ १२.३०५.३२ ॥
જેવા લોકો સાથે તે વાત કરે, જેવાની સેવા કરે, જેવું બનવાની ઇચ્છા રાખે — માણસ તેવો જ થાય છે.
12.305.33
यदि सन्तं सेवति यद्यसन्तं ।
तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव।
वासो यथा रागवशं प्रयाति ।
तथा स तेषां वशमभ्युपैति ॥ १२.३०५.३३ ॥
સજ્જનની સેવા કરે, દુર્જનની, તપસ્વીની કે ચોરની — જેમ વસ્ત્ર રંગને વશ થાય, તેમ તે તેમને વશ થાય છે.
12.305.34
सदा देवाः साधुभिः संवदन्ते ।
न मानुषं विषयं यान्ति द्रष्टुम्।
नेन्दुः समः स्यादसमो हि वायु ।
रुच्चावचं विषयं यः स वेद ॥ १२.३०५.३४ ॥
દેવો સદા સાધુઓ સાથે સંવાદ કરે છે; મનુષ્યોનું ક્ષેત્ર જોવા તેઓ જતા નથી. ચંદ્ર સમાન હોઈ શકે નહીં, કારણ કે વાયુ અસમાન છે; ઊંચા અને નીચા વિષયને જે જાણે છે તે જ એ જાણે છે.
12.305.35
अदुष्टं वर्तमाने तु हृदयान्तरपूरुषे ।
तेनैव देवाः प्रीयन्ते सतां मार्गस्थितेन वै ॥ १२.३०५.३५ ॥
હૃદયના અંતરના પુરુષ નિર્દોષ રહે ત્યારે, સજ્જનોના માર્ગે સ્થિત રહેનાર દ્વારા જ દેવો પ્રસન્ન થાય છે.
12.305.36
विश्नोदरे ये निरताः सदैव ।
स्तेना नरा वाक्यरुषाश्च नित्यम्।
अपेतधर्मानिति तान्विदित्वा ।
दूराद्देवः संपरिवर्जयन्ति ॥ १२.३०५.३६ ॥
જેઓ સદા પેટભરામાં જ રત રહે છે, જેઓ ચોર છે, જેઓ વાણીથી સદા ક્રોધી છે — તેમને અધર્મી જાણીને દેવો દૂરથી જ ત્યજી દે છે.
12.305.37
न वै देवा हीनसत्वेन तोष्याः ।
सर्वाशिना दुष्कृतकर्मणा वा।
सत्यव्रता ये तु नराः कृतज्ञा ।
धर्मे रतास्तैः सह संभजन्ते ॥ १२.३०५.३७ ॥
દેવો હીન સત્ત્વવાળાથી, સર્વભક્ષી કે દુષ્કર્મીથી પ્રસન્ન થતા નથી. જે સત્યવ્રતી, કૃતજ્ઞ અને ધર્મમાં રત મનુષ્યો છે, તેમની સાથે જ તેઓ સંગ કરે છે.
12.305.38
अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः ।
सत्यं वदेद्व्याहृतं तद्द्वितीयम्।
धर्म्यं वदेद्व्याहृतं तत्तृतीयं ।
प्रियं वदेद्व्याहृतं तच्चतुर्थम् ॥ १२.३०५.३८ ॥
બોલવા કરતાં ન બોલવું શ્રેષ્ઠ છે એમ કહે છે. સત્ય બોલવું — તે બીજું; ધર્મ્ય બોલવું — તે ત્રીજું; પ્રિય બોલવું — તે ચોથું.
12.305.39
केनायमावृतो लोकः केन वा न प्रकाशते ।
केन त्यजति मित्राणि केन स्वर्गं न गच्छति ॥ १२.३०५.३९ ॥
શાથી આ લોક આવરાયેલો છે, અથવા શાથી તે પ્રકાશિત થતો નથી? શાથી માણસ મિત્રોને ત્યજે છે, અને શાથી સ્વર્ગે જતો નથી?
12.305.40
अज्ञानेनावृतो लोको मात्सर्यान्न प्रकाशते ।
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति ॥ १२.३०५.४० ॥
અજ્ઞાનથી આ લોક આવરાયેલો છે; મત્સરથી તે પ્રકાશિત થતો નથી. લોભથી માણસ મિત્રોને ત્યજે છે; આસક્તિથી સ્વર્ગે જતો નથી.
12.305.41
कः स्विदेको रमते ब्राह्मणानां ।
कः स्विदेको बहुभिर्जोषमास्ते।
कः स्विदेको बलवान्दुर्बलोपि ।
कः स्विदेषां कलहं नान्ववैति ॥ १२.३०५.४१ ॥
બ્રાહ્મણોમાં એકલો કોણ આનંદ માણે છે? ઘણાની સાથે હોવા છતાં એકલો મૌન બેસે છે કોણ? બળવાન હોવા છતાં એકલો દુર્બળ કોણ? એમનો કલહ કોણ જાણતો નથી?
12.305.42
प्राज्ञ एको रमते ब्राह्मणानां ।
प्राज्ञश्चैको बहुभिर्जोषमास्ते
प्राज्ञ एको बलवान्दुर्बलोऽपि ।
प्राज्ञ एषां कलहं नान्वबैति ॥ १२.३०५.४२ ॥
પ્રાજ્ઞ એકલો બ્રાહ્મણોમાં આનંદ માણે છે. પ્રાજ્ઞ એકલો ઘણાની સાથે મૌન બેસે છે. પ્રાજ્ઞ એકલો બળવાન હોવા છતાં દુર્બળ છે. પ્રાજ્ઞ તેમના કલહને જાણતો નથી.
12.305.43
किं ब्राह्मणानां देवत्वं किंच साधुत्वमुच्यते ।
असाधुत्वे च किं तेषां किमेषां मानुषं मतम् ॥ १२.३०५.४३ ॥
બ્રાહ્મણોનું દેવત્વ શું છે, અને તેમની સાધુતા શું કહેવાય છે? તેમની અસાધુતામાં શું છે, અને તેમનું માનુષત્વ શું ગણાય છે?
12.305.44
स्वाध्याय एषां देवत्वं व्रतं साधुत्वमुच्यते ।
असाधुत्वं परीवादो मृत्युर्मानुष्यमुच्यते ॥ १२.३०५.४४ ॥
તેમનું દેવત્વ સ્વાધ્યાય છે; વ્રત જ સાધુતા કહેવાય છે. અસાધુતા નિંદા છે; મૃત્યુ જ માનુષત્વ કહેવાય છે.
12.305.45
इत्युक्त्वा परमो देवो भगवान्नित्य अव्ययः ।
साध्यैर्देवगणैः सार्धं दिवमेवारुरोह सः ॥ १२.३०५.४५ ॥
આમ કહીને પરમ દેવ, ભગવાન, નિત્ય અને અવ્યય તે સાધ્યો અને દેવગણો સાથે સ્વર્ગે જ ચડ્યા.
12.305.46
एतद्यशस्यमायुष्यं पुण्यं स्वर्गाय च ध्रुवम् ।
दर्शितं देवदेवेन परमेणाव्ययेन च ॥ १२.३०५.४६ ॥
આ યશ આપનાર, આયુષ્ય આપનાર, પુણ્યકારી અને નિશ્ચિત રીતે સ્વર્ગ માટે છે; દેવદેવ, પરમ અને અવ્યયે તે બતાવ્યું છે.
12.305.47
संवाद इत्ययं श्रेष्ठः साध्यानां परिकीर्तितः ।
क्षेत्रं वै कर्मणां योनिः सद्भावः सत्यमुच्यते ॥ १२.३०५.४७ ॥
આ સંવાદ સાધ્યો દ્વારા શ્રેષ્ઠ કહેવાયો છે; તે કર્મોનું ક્ષેત્ર અને મૂળ છે; સદ્ભાવને સત્ય કહેવાય છે.