महाभारत · अध्याय 12.305
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.305.1
सत्यं दमं क्षमां प्रज्ञां प्रशंसन्ति पितामह ।
विद्वांसो मनुजा लोके कथमेतन्मतं तव ॥ १२.३०५.१ ॥
हे पितामहा, जगात विद्वान माणसे सत्य, दम, क्षमा आणि प्रज्ञा यांची प्रशंसा करतात; तुमचे हे मत कसे आहे?
12.305.2
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।
साध्यानामिह संवादं हंसस्य च युधिष्ठिर ॥ १२.३०५.२ ॥
हे युधिष्ठिरा, याविषयी मी तुला साध्य आणि एक हंस यांच्यातील पुरातन संवादाचा इतिहास सांगतो.
12.305.3
हंसो भूत्वाऽथ सौवर्णस्त्वजो नित्यः प्रजापतिः ।
स वै पर्येति लोकांस्त्रीनथ साध्यानुपागमत् ॥ १२.३०५.३ ॥
सुवर्णवर्ण, अजन्मा, नित्य असा प्रजापती हंस होऊन तिन्ही लोकांत फिरत साध्यांजवळ आला.
12.305.4
शकुने वयं स्म देवा वै साध्यास्त्वामनुयुङ्क्ष्महे ।
पृच्छामस्त्वां मोक्षधर्मं भवांश्च किल मोक्षवित् ॥ १२.३०५.४ ॥
हे पक्ष्या, आम्ही साध्य देव आहोत; तुला मोक्षधर्माविषयी विचारतो, कारण तू मोक्ष जाणणारा आहेस.
12.305.5
श्रुतोसि नः पण्डितो धीरवादी ।
साधुः शब्दश्चरते ते पतत्रिन्।
किं मन्यसे श्रेष्ठतमं द्विज त्वं ।
कस्मिन्मनस्ते रमते महात्मन् ॥ १२.३०५.५ ॥
तू पंडित आणि धीर बोलणारा आहेस असे आम्ही ऐकले आहे; तुझे शब्द चांगले आहेत. हे द्विजा, कोणत्या गोष्टीला तू सर्वश्रेष्ठ मानतोस आणि हे महात्म्या, तुझे मन कशात रमते?
12.305.6
तन्नः कार्यं पक्षिवर प्रशाधि ।
यत्कार्याणां मन्यसे श्रेष्ठमेकम्।
यत्कृत्वा वै पुरुषः सर्वबन्धै ।
र्विमुच्यते विहगेन्द्रेह शीघ्रम् ॥ १२.३०५.६ ॥
हे पक्ष्यांत श्रेष्ठा, सर्व कार्यांत तू जे एक श्रेष्ठ मानतोस ते आम्हाला सांग; जे केल्याने माणूस येथेच लवकर सर्व बंधनांतून मुक्त होतो, हे विहगेंद्रा.
12.305.7
इदं कार्यममृताशाः शृणुध्वं ।
तपो दमः सत्यमात्माभिगुप्तिः।
ग्रन्थीन्विमुच्य हृदयस्य सर्वा ।
न्प्रियाप्रिये स्वं वशमानयीत ॥ १२.३०५.७ ॥
हे अमृताशींनो, ऐका: हेच कर्तव्य आहे — तप, दम, सत्य, आत्मरक्षण. हृदयाच्या सर्व गाठी सोडून प्रिय-अप्रिय स्वतःच्या वशात आणावे.
12.305.8
नारुतुदः स्यान्न नृशंसवादी ।
न हीनतः परमभ्याददीत।
ययाऽस्य वाचा पर उद्विजेत ।
न तां वदेदुशतिं पापलोक्याम् ॥ १२.३०५.८ ॥
शब्दांनी कोणाला दुखवू नये, क्रूर बोलू नये. नीचांकडून काहीही घेऊ नये. ज्या शब्दाने दुसरा उद्विग्न होईल, असे पापलोकाकडे नेणारे कठोर बोलू नये.
12.305.9
वाक्सायका वदनान्निष्यतन्ति ।
यैराहतः शोचति रात्र्यहानि।
परस्य नामर्मसु ते पतन्ति ।
तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु ॥ १२.३०५.९ ॥
शब्दांचे बाण मुखातून सुटतात; त्यांनी जखमी झालेला माणूस रात्रंदिवस शोक करतो. ते दुसऱ्याच्या मर्मस्थानी जाऊन पडतात. शहाण्याने ते दुसऱ्यांवर सोडू नयेत.
12.305.10
परश्चेदेनमतिवादवाणै ।
र्भृशं विध्येच्छम एवेह कार्यः।
संरोष्यमाणः प्रतिहृष्यते यः ।
स आदत्ते सुकृतं वै परस्य ॥ १२.३०५.१० ॥
दुसरा कठोर शब्दबाणांनी याला फार वेध करील तर इथे शांतीच पाळावी. जो रागावून प्रत्युत्तरात आनंदी होतो, तो दुसऱ्याचे पुण्य घेतो.
12.305.11
क्षेपायमाणमभिषङ्गव्यलीकं ।
निगृह्णाति ज्वलितं यश्च मन्युम्।
अदुष्टचेता मुदितोऽनसूयुः ।
स आदत्ते सुकृतं वै परेषाम् ॥ १२.३०५.११ ॥
निंदा, आक्रमण आणि खोटे आरोप सहन करून जळता क्रोध जो आवरतो, ज्याचे मन निर्मळ, आनंदी आणि मत्सररहित आहे — तोच दुसऱ्यांचे पुण्य घेतो.
12.305.12
आक्रुश्यमानो न वदामि किंचि ।
त्क्षमाम्यहं ताड्यमानश्च नित्यम्।
श्रेष्ठं ह्येतद्यत्क्षमामाहुरार्याः ।
सत्यं तथैवार्जवमानृशंस्यम् ॥ १२.३०५.१२ ॥
निंदिला गेलो तरी मी काही बोलत नाही, आणि मारले गेलो तरी सदैव क्षमा करतो. आर्य या क्षमेलाच श्रेष्ठ म्हणतात; सत्य, सरलता आणि दयाळूपणाही तसेच.
12.305.13
वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः ।
दमस्योपनिषन्मोक्ष एतत्सर्वानुशासनम् ॥ १२.३०५.१३ ॥
वेदाचे सार सत्य आहे, सत्याचे सार दम आहे, दमाचे सार मोक्ष आहे; हेच सर्व उपदेश आहे.
12.305.14
वाचो वेगं मनसः क्रोधवेगं ।
विधित्सावेगमुदरोपस्थवेगम्।
एतान्वेगान्यो विषहेदुदीर्णां ।
स्तं मन्येऽहं ब्राह्मणं वै मुनिं च ॥ १२.३०५.१४ ॥
वाणीचा वेग, मनाचा वेग, क्रोधाचा वेग, सूडाच्या इच्छेचा वेग, पोट व उपस्थ यांचे वेग — उसळून आलेल्या या वेगांना जो सहन करतो, त्यालाच मी ब्राह्मण व मुनी मानतो.
12.305.15
अक्रोधनः क्रुध्यतां वै विशिष्ट ।
स्तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टः।
अमानुषान्मानुषो वै विशिष्ट ।
स्तथाऽज्ञानाज्ज्ञानवान्वै विशिष्टः ॥ १२.३०५.१५ ॥
क्रोध न करणारा क्रोध करणाऱ्यांपेक्षा श्रेष्ठ; तसेच सहनशील असहनशीलापेक्षा श्रेष्ठ; माणूस अमानुषांपेक्षा श्रेष्ठ; ज्ञानी अज्ञानीपेक्षा श्रेष्ठ.
12.305.16
आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेवं तितिक्षतः ।
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥ १२.३०५.१६ ॥
निंदिला गेला तरी प्रतिनिंदा न करणाऱ्याचा — सहनशीलाचा क्रोध निंदकालाच जाळतो; आणि त्याचे पुण्य त्याला मिळते.
12.305.17
यो नायुक्तः प्राह रूक्षं प्रियं वा ।
यो वा हतो न प्रतिहन्ति धैर्यात्।
पापं च यो नेच्छति तस्य हन्तु ।
स्तस्येह देवाः स्पृहयन्ति नित्यम् ॥ १२.३०५.१७ ॥
जो अयोग्यपणे कठोर वा प्रिय वचन बोलत नाही, मारला गेला तरी धैर्याने प्रतिघात करत नाही, आणि पापाची इच्छा करत नाही — देव त्याची येथे सदैव इच्छा करतात.
12.305.18
पापीयसः क्षमेतैव श्रेयसः सदृशस्य च ।
विमानितो हतोक्रुष्ट एवं सिद्धिं गमिष्यति ॥ १२.३०५.१८ ॥
नीचाकडून, श्रेष्ठाकडून आणि समानाकडूनही क्षमाच करावी; अपमानित, मारला गेलेला, शिवीगाळ ऐकलेला असा तो अशा प्रकारे सिद्धी प्राप्त करील.
12.305.19
सदाऽहमार्यान्निभृतोप्युपासे ।
न मे विधित्सोत्सहते न रोषः।
न चाप्यहं लिप्समानः परैमि ।
न चैव किंचिद्विषमेण यामि ॥ १२.३०५.१९ ॥
मी नेहमी आर्यांची विनयाने सेवा करतो; माझ्यात हानी करण्याची इच्छा उठत नाही, आणि रागही नाही; लाभाच्या इच्छेने मी दुसऱ्यांकडे जात नाही, किंवा अयोग्य मार्गाने काही मिळवायला जात नाही.
12.305.20
नाहं शप्तः प्रतिशपामि कंचि ।
द्दमं द्वारं ह्यमृतस्येह वेद्मि।
गुह्यं ब्रह्म तदिदं ब्रवीमि ।
न मानुषाच्छ्रेष्ठतरं हि किंचित् ॥ १२.३०५.२० ॥
शापिला गेलो तरी मी कोणालाही प्रतिशाप देत नाही; संयम हेच अमृताचे द्वार आहे हे मी येथे जाणतो. हे गुह्य ब्रह्मज्ञान मी सांगतो — मनुष्यापेक्षा श्रेष्ठ असे काहीच नाही.
12.305.21
निर्मुच्यमानः पापेभ्यो घनेभ्य इव चन्द्रमाः ।
विरजाः कालमाकाङ्क्षन्धीरो धैर्येण सिध्यति ॥ १२.३०५.२१ ॥
ढगांमधून मुक्त होणाऱ्या चंद्राप्रमाणे, पापांपासून मुक्त होऊन, निर्मळ होऊन, काळाची प्रतीक्षा करणारा धीर पुरुष धैर्याने सिद्धी प्राप्त करतो.
12.305.22
यः सर्वेषां भवति ह्यर्चनीय ।
उत्सेचने स्तम्भ इवाभिजातः।
यस्मै वाचं सुप्रसन्नां वदन्ति ।
स वै देवान्गच्छति संयतात्मा ॥ १२.३०५.२२ ॥
जो सर्वांना आदरणीय ठरतो, झोक्याच्या उत्तम खांबासारखा सत्कुलीन; ज्याच्याशी सर्वजण अत्यंत प्रसन्न वाणी बोलतात, तो संयतात्मा देवांना प्राप्त होतो.
12.305.23
न तथा वक्तुमिच्छन्ति कल्याणान्पुरुषे गुणान् ।
यथैषां वक्तुमिच्छन्ति नैर्गुण्यमनुयुञ्जकाः ॥ १२.३०५.२३ ॥
माणसातील कल्याणकारी गुण लोक तितक्या उत्साहाने सांगू इच्छित नाहीत, जितक्या उत्साहाने दोष शोधणारे त्याच्या गुणहीनतेबद्दल सांगू इच्छितात.
12.305.24
यस्य वाङ्भनसी गुप्ते सम्यक्प्रणिहिते सदा ।
वेदास्तपश्च त्यागश्च स इदं सर्वमाप्नुयात् ॥ १२.३०५.२४ ॥
ज्याची वाणी आणि मन नेहमी नीट संरक्षित आणि योग्यरीत्या एकाग्र असते, त्याला वेद, तप आणि त्याग हे सर्व प्राप्त होते.
12.305.25
आक्रोशनविमानाभ्यां नाबुधान्बोधयेद्बुधः ।
तस्मान्न वर्धयेदन्यं न चात्मानं विहिंसयेंत् ॥ १२.३०५.२५ ॥
शहाणाने निंदा आणि अपमानाने अज्ञानी लोकांना समजावू नये. म्हणून दुसऱ्याला वाढवू नये आणि स्वतःलाही इजा करू नये.
12.305.26
अमृतस्येव संतृप्येदवमानस्य पण्डितः ।
सुखं ह्यवमतः शेते योऽवमन्ता स नश्यति ॥ १२.३०५.२६ ॥
पंडिताने अपमानाला अमृतासारखे पिऊन तृप्त व्हावे. अपमानित माणूस सुखाने झोपतो, पण जो अपमान करतो तो नष्ट होतो.
12.305.27
यत्क्रोधनो यजति यद्ददाति ।
यद्वा तपस्तप्यति यज्जुहोति।
वैवस्वतस्तद्धरतेऽस्य सर्वं ।
मोघः श्रमो भवति हि क्रोधनस्य ॥ १२.३०५.२७ ॥
क्रोधी माणूस जो यज्ञ करतो, जे दान देतो, जे तप करतो, जे होम करतो — वैवस्वत ते सर्व त्याच्याकडून हरण करतो; क्रोधी माणसाचे श्रम खरोखर व्यर्थ होतात.
12.305.28
चत्वारि यस्य द्वाराणि सुगुप्तान्यमरोत्तमाः ।
उपस्थमुदरं हस्तौ वाक्चतुर्थी स धर्मवित् ॥ १२.३०५.२८ ॥
हे देवश्रेष्ठांनो, ज्याची चार द्वारे — उपस्थ, उदर, दोन्ही हात आणि चौथी वाणी — सुरक्षित आहेत, तोच धर्मज्ञ आहे.
12.305.29
सत्यं दमं ह्यार्जवमानृशंस्यं ।
धृतिं तितिक्षामभिसेवमानः।
स्वाध्यायनित्योऽस्पृहयन्यरेषा ।
मेकान्तशील्यूर्ध्वगतिर्भवेत्सः ॥ १२.३०५.२९ ॥
सत्य, दम, आर्जव, दयाळूपणा, धैर्य, सहिष्णुता यांचे सेवन करणारा, नित्य स्वाध्यायात रत, दुसऱ्याची इच्छा न करणारा, एकांतप्रिय स्वभावाचा तो ऊर्ध्वगती प्राप्त करेल.
12.305.30
सर्वान्देदाननुचरन्वत्सवच्चतुरः स्तनान् ।
न पावनतमं किंचित्सत्याद्गध्यगमं क्वचित् ॥ १२.३०५.३० ॥
सर्व देवतांचे अनुसरण करत, वासराप्रमाणे चार स्तनांचे (वेदांचे) सेवन करत — सत्यापेक्षा अधिक पावन करणारे काही नाही आणि कुठेही मिळवण्यासारखेही नाही.
12.305.31
आचक्षेऽहं मनुष्येभ्यो देवेभ्यः प्रतिसंचरन् ।
सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव ॥ १२.३०५.३१ ॥
माणसांमध्ये आणि देवांमध्ये संचार करत मी सांगतो — सत्य हा स्वर्गाचा सोपान आहे, समुद्र पार करवणाऱ्या नावेप्रमाणे.
12.305.32
यादृशैः संविवदते यादृशांश्चोपसेवते ।
यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग्भवति पूरुषः ॥ १२.३०५.३२ ॥
ज्या प्रकारच्या लोकांशी तो बोलतो, ज्यांची सेवा करतो, जसे होण्याची इच्छा करतो — माणूस तसाच होतो.
12.305.33
यदि सन्तं सेवति यद्यसन्तं ।
तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव।
वासो यथा रागवशं प्रयाति ।
तथा स तेषां वशमभ्युपैति ॥ १२.३०५.३३ ॥
सज्जनाची सेवा केली तरी, असज्जनाची सेवा केली तरी, तपस्व्याची किंवा चोराची — वस्त्र रंगाच्या वशात जाते तसे तो त्यांच्या वशात जातो.
12.305.34
सदा देवाः साधुभिः संवदन्ते ।
न मानुषं विषयं यान्ति द्रष्टुम्।
नेन्दुः समः स्यादसमो हि वायु ।
रुच्चावचं विषयं यः स वेद ॥ १२.३०५.३४ ॥
देव सदैव साधूंशी संवाद करतात; मानवांचे क्षेत्र पाहण्यास ते जात नाहीत. चंद्र समान असू शकत नाही, कारण वायू असमान आहे; उच्च आणि नीच विषय जाणणारालाच ते कळते.
12.305.35
अदुष्टं वर्तमाने तु हृदयान्तरपूरुषे ।
तेनैव देवाः प्रीयन्ते सतां मार्गस्थितेन वै ॥ १२.३०५.३५ ॥
हृदयातील अंतरपुरुष निर्दोष असताना, सज्जनांच्या मार्गावर स्थिर राहणाऱ्या मनुष्यावरच देव प्रसन्न होतात.
12.305.36
विश्नोदरे ये निरताः सदैव ।
स्तेना नरा वाक्यरुषाश्च नित्यम्।
अपेतधर्मानिति तान्विदित्वा ।
दूराद्देवः संपरिवर्जयन्ति ॥ १२.३०५.३६ ॥
जे सदैव पोटासाठीच रत असतात, जे चोर आहेत, जे वाणीने नेहमी रागीट असतात — त्यांना अधर्मी जाणून देव दुरूनच त्यांना टाळतात.
12.305.37
न वै देवा हीनसत्वेन तोष्याः ।
सर्वाशिना दुष्कृतकर्मणा वा।
सत्यव्रता ये तु नराः कृतज्ञा ।
धर्मे रतास्तैः सह संभजन्ते ॥ १२.३०५.३७ ॥
देव हीनसत्त्व, सर्वभक्षक किंवा दुष्कर्मी माणसाने प्रसन्न होत नाहीत. जे सत्यव्रती, कृतज्ञ आणि धर्मात रमणारे मनुष्य आहेत, त्यांच्याशीच ते संगत करतात.
12.305.38
अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः ।
सत्यं वदेद्व्याहृतं तद्द्वितीयम्।
धर्म्यं वदेद्व्याहृतं तत्तृतीयं ।
प्रियं वदेद्व्याहृतं तच्चतुर्थम् ॥ १२.३०५.३८ ॥
न बोलणे बोलण्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे असे म्हणतात. सत्य बोलावे — हे दुसरे; धर्म्य बोलावे — हे तिसरे; प्रिय बोलावे — हे चौथे.
12.305.39
केनायमावृतो लोकः केन वा न प्रकाशते ।
केन त्यजति मित्राणि केन स्वर्गं न गच्छति ॥ १२.३०५.३९ ॥
कशामुळे हे जग आच्छादलेले आहे, किंवा कशामुळे ते प्रकाशित होत नाही? कशामुळे माणूस मित्रांचा त्याग करतो, आणि कशामुळे स्वर्गाला जात नाही?
12.305.40
अज्ञानेनावृतो लोको मात्सर्यान्न प्रकाशते ।
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति ॥ १२.३०५.४० ॥
अज्ञानामुळे हे जग आच्छादलेले आहे; मत्सरामुळे ते प्रकाशित होत नाही. लोभामुळे माणूस मित्रांचा त्याग करतो; आसक्तीमुळे स्वर्गाला जात नाही.
12.305.41
कः स्विदेको रमते ब्राह्मणानां ।
कः स्विदेको बहुभिर्जोषमास्ते।
कः स्विदेको बलवान्दुर्बलोपि ।
कः स्विदेषां कलहं नान्ववैति ॥ १२.३०५.४१ ॥
ब्राह्मणांमध्ये एकटा कोण आनंद घेतो? अनेकांसोबत असूनही एकटा मौन धरून कोण बसतो? बलवान असूनही एकटा दुर्बल कोण? यांचा कलह कोण जाणत नाही?
12.305.42
प्राज्ञ एको रमते ब्राह्मणानां ।
प्राज्ञश्चैको बहुभिर्जोषमास्ते
प्राज्ञ एको बलवान्दुर्बलोऽपि ।
प्राज्ञ एषां कलहं नान्वबैति ॥ १२.३०५.४२ ॥
प्राज्ञ एकटाच ब्राह्मणांमध्ये आनंद घेतो. प्राज्ञ एकटाच अनेकांसोबत मौन धरून बसतो. प्राज्ञ एकटाच बलवान असूनही दुर्बल आहे. प्राज्ञ यांच्या कलहात सहभागी होत नाही.
12.305.43
किं ब्राह्मणानां देवत्वं किंच साधुत्वमुच्यते ।
असाधुत्वे च किं तेषां किमेषां मानुषं मतम् ॥ १२.३०५.४३ ॥
ब्राह्मणांचे देवत्व कोणते, आणि त्यांची साधुता कोणती म्हटली जाते? त्यांच्या असाधुतेत काय आहे, आणि यांचे मानुषत्व कोणते मानले जाते?
12.305.44
स्वाध्याय एषां देवत्वं व्रतं साधुत्वमुच्यते ।
असाधुत्वं परीवादो मृत्युर्मानुष्यमुच्यते ॥ १२.३०५.४४ ॥
यांचे देवत्व म्हणजे स्वाध्याय; व्रत हीच साधुता म्हटली जाते. असाधुता म्हणजे निंदा; मृत्यूलाच मानुषत्व म्हटले जाते.
12.305.45
इत्युक्त्वा परमो देवो भगवान्नित्य अव्ययः ।
साध्यैर्देवगणैः सार्धं दिवमेवारुरोह सः ॥ १२.३०५.४५ ॥
असे बोलून परम देव, भगवान, नित्य आणि अव्यय तो साध्य आणि देवगणांसह स्वर्गालाच चढला.
12.305.46
एतद्यशस्यमायुष्यं पुण्यं स्वर्गाय च ध्रुवम् ।
दर्शितं देवदेवेन परमेणाव्ययेन च ॥ १२.३०५.४६ ॥
हे यशदायक, आयुष्यदायक, पुण्यकारक आणि निश्चितपणे स्वर्गासाठी आहे; देवदेव, परम आणि अव्यय यांनी हे दाखवले आहे.
12.305.47
संवाद इत्ययं श्रेष्ठः साध्यानां परिकीर्तितः ।
क्षेत्रं वै कर्मणां योनिः सद्भावः सत्यमुच्यते ॥ १२.३०५.४७ ॥
हा संवाद साध्यांनी श्रेष्ठ म्हणून सांगितला आहे; हे कर्मांचे क्षेत्र आणि उगम आहे; सद्भावालाच सत्य म्हटले जाते.