મહાભારત · અધ્યાય 12.306
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.306.1
साङ्ख्ये योगे च मे तात विशेषं वक्तुमर्हसि ।
तव धर्मज्ञ सर्वं हि विदितं कुरुसत्तम ॥ १२.३०६.१ ॥
હે તાત, સાંખ્ય અને યોગ વચ્ચેનો ભેદ મને કહો. હે ધર્મજ્ઞ, કુરુશ્રેષ્ઠ, તમે બધું જાણો છો.
12.306.2
साङ्ख्याः साङ्ख्यं प्रशंसन्ति योगा योगं द्विजातयः ।
वदन्ति कारणं श्रेष्ठं स्वपक्षोद्भावनाय वै ॥ १२.३०६.२ ॥
સાંખ્યવાદીઓ સાંખ્યની અને યોગીઓ યોગની પ્રશંસા કરે છે. દ્વિજો પોતાના પક્ષને સ્થાપવા શ્રેષ્ઠ કારણો કહે છે.
12.306.3
अनीश्वरः कथं मुच्येदित्येवं शत्रुसूदन ।
वदन्ति कारणश्रैष्ठ्यं योगाः सम्यङ्भनीषिणः ॥ १२.३०६.३ ॥
હે શત્રુસૂદન, અનીશ્વર (પોતાનો સ્વામી ન હોય તેવો) કેવી રીતે મુક્ત થાય? આ પ્રશ્ન પર સમ્યક બુદ્ધિમાન યોગીઓ કારણની શ્રેષ્ઠતા કહે છે.
12.306.4
वदन्ति कारणं चेदं साङ्ख्याः सम्यग्द्विजातयः ।
विज्ञायेह गतीः सर्वा विरक्तो विषयेषु यः ॥ १२.३०६.४ ॥
સાંખ્યવાદી દ્વિજો આ જ કારણ સમ્યક રીતે કહે છે: અહીં બધી ગતિઓ જાણીને વિષયોથી વિરક્ત થયેલો જે હોય છે.
12.306.5
ऊर्ध्वं च देहात्सुव्यक्तं विमुच्येदिति नान्यथा ।
एतदाहुर्महाप्राज्ञाः साङ्ख्यं वै मोक्षदर्शनम् ॥ १२.३०६.५ ॥
દેહથી ઉપર જઈને સ્પષ્ટ રીતે મુક્ત થાય છે, બીજી રીતે નહીં—એમ મહાપ્રાજ્ઞો કહે છે. સાંખ્ય જ ખરું મોક્ષદર્શન છે.
12.306.6
स्वपक्षे कारणं ग्राह्यं समर्थं वचनं हितम् ।
शिष्टानां हि मतं ग्राह्यं त्वद्विधैः शिष्टसंमतैः ॥ १२.३०६.६ ॥
પોતાના પક્ષમાં સમર્થ અને હિતકારી વચનને કારણ તરીકે સ્વીકારવું જોઈએ. શિષ્ટોનો મત સ્વીકારવા યોગ્ય છે; તારા જેવા શિષ્ટોએ માન્ય કરેલો મત વધુ સ્વીકારવા યોગ્ય છે.
12.306.7
प्रत्यक्षहेतवो योगाः साङ्ख्याः शास्त्रविनिश्चयाः ।
उभे चैते मते तत्त्वे मम तात युधिष्ठिर ॥ १२.३०६.७ ॥
પ્રત્યક્ષને પ્રમાણ માનતા યોગ અને સાંખ્ય, તથા શાસ્ત્રોના નિશ્ચિત સિદ્ધાંતો — હે તાત યુધિષ્ઠિર, મારા મતે આ બંને સત્ય તત્ત્વો છે.
12.306.8
उभे चैते मते ज्ञाने नृपते शिष्टसंमते ।
अनुष्ठिते यथाशास्त्रं नयेतां परमां गतिम् ॥ १२.३०६.८ ॥
હે નૃપ, શિષ્ટોએ માન્ય કરેલા આ બંને જ્ઞાન છે; શાસ્ત્ર પ્રમાણે આચરણ કરવાથી આ પરમ ગતિ તરફ લઈ જાય છે.
12.306.9
तुल्यं शौचं तयोरेकं दया भूतेषु चानघ ।
व्रतानां धारणं तुल्यं दर्शनं न समं तयोः।
तयोस्तु दर्शनं सम्यक्सूक्ष्माभावे प्रसज्यते ॥ १२.३०६.९ ॥
બંનેમાં શૌચ એક છે, પ્રાણીઓ પ્રત્યેની દયા પણ એક છે, હે નિષ્પાપ; વ્રતધારણ પણ સમાન છે; પણ તેમનું દર્શન સમાન નથી. સૂક્ષ્મના અભાવમાં જ તેમનું દર્શન યોગ્ય રીતે થાય છે.
12.306.10
यदि तुल्यं व्रतं शौचं दया चात्र फलं तथा ।
न तुल्यं दर्शनं कस्मात्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.३०६.१० ॥
વ્રત, શૌચ અને દયા, અને તેનું ફળ પણ અહીં સમાન હોય, તો દર્શન કેમ સમાન નથી? હે પિતામહ, તે મને કહો.
12.306.11
रागं मोहं तथा स्नेहं कामं क्रोधं च केवलम् ।
योगाच्छित्त्वा ततो दोषान्पञ्चैतान्प्राप्नुवन्ति ते ॥ १२.३०६.११ ॥
રાગ, મોહ, એ જ રીતે સ્નેહ, કામ અને ક્રોધ — આ પાંચ દોષોને યોગ દ્વારા સંપૂર્ણ છેદીને તેઓ તે પ્રાપ્ત કરે છે.
12.306.12
यथा चानिमिषाः स्थूला जालं छित्त्वा पुनर्जलम् ।
प्राप्नुवन्ति तथा योगास्तत्पदं वीतकल्मषाः ॥ १२.३०६.१२ ॥
મોટી માછલીઓ જાળ કાપીને ફરી પાણી પ્રાપ્ત કરે છે, તેમ નિષ્કલંક યોગીઓ તે પદ પ્રાપ્ત કરે છે.
12.306.13
तथैव वागुरां छित्त्वा बलवन्तो यथा मृगाः ।
प्राप्नुयुर्विमलं मार्गं विमुक्ताः सर्वबन्धनैः ॥ १२.३०६.१३ ॥
એ જ રીતે બળવાન હરણાં જાળ કાપીને સર્વ બંધનોથી મુક્ત થઈ નિર્મળ માર્ગ પામે છે.
12.306.14
लोभजानि तथा राजन्बन्धनानि बलान्विताः ।
छित्त्वा योगात्परं मार्गं गच्छन्ति विमलं शिवम् ॥ १२.३०६.१४ ॥
હે રાજન, એ જ રીતે બળવાન લોકો લોભથી જન્મેલાં બંધનો કાપીને યોગ વડે પરમ, નિર્મળ, શિવ માર્ગે જાય છે.
12.306.15
अबलाश्च मृगा राजन्वागुरासु यथा परे ।
विनश्यन्ति न संदेहस्तद्वद्योगबलादृते ॥ १२.३०६.१५ ॥
હે રાજન, નબળાં હરણાં અને બીજા જીવો જાળમાં ફસાઈને નાશ પામે છે, એમાં સંદેહ નથી; એ જ રીતે યોગબળ વિના (લોકો) નાશ પામે છે.
12.306.16
बलहीनाश्च कौन्तेय यथा जालं गता झषाः ।
अन्तं गच्छन्ति राजेन्द्र योगास्तद्वत्सुदुर्बलाः ॥ १२.३०६.१६ ॥
હે કૌન્તેય, નિર્બળ માછલીઓ જાળમાં ફસાઈ અંત પામે છે, હે રાજેન્દ્ર, તેમ અતિ નિર્બળ યોગો પણ અંત પામે છે.
12.306.17
यथा च शकुनाः सूक्ष्मं प्राप्य जालमरिंदम ।
तत्र सक्ता विपद्यन्ते मुच्यन्ते च बलान्विताः ॥ १२.३०६.१७ ॥
હે અરિંદમ, પક્ષીઓ સૂક્ષ્મ જાળમાં પડીને ત્યાં ફસાઈ નાશ પામે છે, અને બળવાન મુક્ત થાય છે.
12.306.18
कर्मजैर्बन्धनैर्बद्धास्तद्वद्योगाः परंतप ।
अबला वै विनश्यन्ति मुच्यन्ते च बलान्विताः ॥ १२.३०६.१८ ॥
હે પરંતપ, કર્મજન્ય બંધનોથી બંધાયેલા યોગ પણ એવા જ; નિર્બળ નાશ પામે છે, બળવાન મુક્ત થાય છે.
12.306.19
अल्पकश्च यथा राजन्वह्निः शाम्यति दुर्बलः ।
आक्रान्त इन्धनैः स्थूलैस्तद्वद्योगो बलः प्रभो ॥ १२.३०६.१९ ॥
હે રાજન, જેમ નાની નિર્બળ અગ્નિ મોટાં બળતણોથી દબાઈ જતાં શમી જાય છે, તેમ હે પ્રભો, નિર્બળ યોગ પણ શમી જાય છે.
12.306.20
स एव च यदा राजन्वह्निर्जातबलः पुनः ।
समीरणयुतः क्षिप्रं दहेत्कृत्स्नां महीमपि ॥ १२.३०६.२० ॥
હે રાજન, એ જ અગ્નિ ફરી બળવાન બનીને પવન સાથે જોડાય ત્યારે ઝડપથી સમગ્ર પૃથ્વીને પણ બાળી શકે છે.
12.306.21
तद्वज्जातबलो योगी दीप्ततेजा महाबलः ।
अन्तकाल इवादित्यः कृत्स्नं संशोषयेज्जगत् ॥ १२.३०६.२१ ॥
એ જ રીતે બળવાન બનેલો યોગી, પ્રજ્વલિત તેજ અને મહાબળવાળો, પ્રલયકાળના સૂર્યની જેમ સમગ્ર જગતને સુકવી શકે છે.
12.306.22
दुर्बलश्च यथा राजन्स्रोतसा हियते नरः ।
बलहीनस्तथा योगो विषयैर्ह्रियतेऽवशः ॥ १२.३०६.२२ ॥
હે રાજન, જેમ નિર્બળ માણસ પ્રવાહમાં તણાઈ જાય છે, તેમ બળહીન યોગી વિષયો દ્વારા લાચારીથી ખેંચાઈ જાય છે.
12.306.23
तदेव च महास्रोतो विष्टम्भयति वारणः ।
तद्वद्योगबलं लब्ध्वा व्यूहते विषयान्बहून् ॥ १२.३०६.२३ ॥
એ જ મોટા પ્રવાહને હાથી રોકી દે છે; તેમ યોગબળ પ્રાપ્ત કરીને (યોગી) ઘણા વિષયોને રોકી રાખે છે.
12.306.24
विशन्ति चावशाः पार्थ योगाद्योगबलान्विताः ।
प्रजापतीनृषीन्देवान्महाभूतानि चेश्वराः ॥ १२.३०६.२४ ॥
હે પાર્થ, યોગબળથી યુક્ત થઈ, યોગને કારણે ઈશ્વરસમાન બનેલા તેઓ પ્રજાપતિઓ, ઋષિઓ, દેવતાઓ અને મહાભૂતોમાં પ્રવેશે છે.
12.306.25
न यमो नान्तकः क्रुद्धो न नृत्युर्भीमविक्रमः ।
ईशते नृपते सर्वे योगस्यामिततेजसः ॥ १२.३०६.२५ ॥
હે રાજન, યમ નહીં, ક્રોધિત અંતક નહીં, ભયંકર પરાક્રમી મૃત્યુ પણ નહીં; આ સર્વ અમિત તેજસ્વી યોગીને વશ રહે છે.
12.306.26
आत्मनां च सहस्राणि बहूनि भरतर्षभ ।
योगः कुर्याद्बलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महीं चरेत् ॥ १२.३०६.२६ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, યોગી બળ પ્રાપ્ત કરીને પોતાના અનેક હજાર આત્મરૂપો સર્જી શકે છે; તે સર્વ સાથે પૃથ્વી પર વિચરી શકે છે.
12.306.27
प्राप्नुयाद्विषयान्कश्चित्पुनश्चोग्रं तपश्चरेत् ।
संक्षिपेच्च पुनस्तात सूर्यस्तेतोगुणानिव ॥ १२.३०६.२७ ॥
કોઈ વિષયો પ્રાપ્ત કરી શકે, ફરી ઘોર તપ પણ કરી શકે; હે તાત, જેમ સૂર્ય પોતાનાં કિરણોને સંકોરી લે છે, તેમ તે ફરી તેમને સમેટી શકે છે.
12.306.28
बलस्थस्य हि योगस्य बन्धनेशस्य पार्थिव ।
विमोक्षे प्रभविष्णुत्वमुपपन्नमसंशयम् ॥ १२.३०६.२८ ॥
હે રાજન, બળમાં સ્થિત યોગને અને બંધનના સ્વામીને મુક્તિમાં પ્રભાવશાળી થવાની શક્તિ નિઃસંશય યોગ્ય છે.
12.306.29
बलानि योगप्राप्तानि मयैतानि विशांपते ।
निदर्शनार्थं सूक्ष्माणि वक्ष्यामि च पुनस्तव ॥ १२.३०६.२९ ॥
હે પ્રજાપાલક, યોગથી પ્રાપ્ત થતાં આ બળો મેં કહ્યાં; દૃષ્ટાંત માટે સૂક્ષ્મ બાબતો તમને ફરી કહીશ.
12.306.30
आत्मनश्च समाधाने धारणां प्रति वा विभो ।
निदर्शनानि सूक्ष्माणि शृणु मे भरतर्षभ ॥ १२.३०६.३० ॥
હે વિભો, આત્મસમાધાન અને ધારણા વિશેના સૂક્ષ્મ દૃષ્ટાંતો, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, મારી પાસેથી સાંભળો.
12.306.31
अप्रमत्तो यथा धन्वी लक्ष्यं हन्ति समाहितः ।
युक्तः सम्यक्तथा योगी मोक्षं प्राप्नोत्यसशयम् ॥ १२.३०६.३१ ॥
સાવધ અને એકાગ્ર ધનુર્ધર જેમ લક્ષ્યને વીંધે છે, તેમ સમ્યક્ રીતે યુક્ત યોગી નિઃસંદેહ મોક્ષ પામે છે.
12.306.32
स्नेहपूर्णे यथा पात्रे मन आधाय निश्चलम् ।
पुरुषो युक्त आरोहेत्सोपानं युक्तमानसः ॥ १२.३०६.३२ ॥
તેલથી ભરેલા પાત્ર પર મનને નિશ્ચલ રાખીને, યુક્ત મનવાળો પુરુષ જેમ સીડી ચઢે છે.
12.306.33
युक्तस्तथाऽयमात्मानं योगः षार्थिव निश्चलम् ।
करोत्यमलमात्मानं भास्करोपमदर्शनम् ॥ १२.३०६.३३ ॥
એ જ રીતે આ યોગી, હે રાજન્, પોતાના આત્માને નિશ્ચલ કરે છે અને નિર્મળ આત્માને સૂર્ય સમાન તેજસ્વી બનાવે છે.
12.306.34
यथा च नावं कौन्तेय कर्णधारः समाहितः ।
महार्णवगतां शीघ्रं नयेत्पार्थिव पत्तनम् ॥ १२.३०६.३४ ॥
હે કૌન્તેય, સાવધ નાવિક જેમ મહાસાગરમાં ગયેલી નાવને, હે રાજન્, ઝડપથી બંદરે લઈ જાય છે.
12.306.35
तद्वदात्मसमाधानं युक्त्वा योगेन तत्ववित् ।
दुर्गमं स्थानमाप्नोति हित्वा देहमिमं नृप ॥ १२.३०६.३५ ॥
એ જ રીતે તત્ત્વજ્ઞ યોગથી યુક્ત થઈ આત્મસમાધાન મેળવે છે; હે નૃપ, આ દેહ છોડીને દુર્ગમ સ્થાન પામે છે.
12.306.36
सारथिश्च यथा युक्त्वा सदश्वान्सुसमाहितः ।
देशमिष्टं नयत्याशु धन्विनं पुरुषर्षभ ॥ १२.३०६.३६ ॥
સારથી ઉત્તમ ઘોડા જોડીને અત્યંત સાવધાનીથી, હે પુરુષર્ષભ, ધનુર્ધરને ઇષ્ટ દેશ સુધી ઝડપથી લઈ જાય છે.
12.306.37
तथैव नृपते योगी धारणासु समाहितः ।
प्राप्नोत्याशु परं स्थानं लक्षं मुक्त इवाशुगः ॥ १२.३०६.३७ ॥
એ જ રીતે, હે રાજન, ધારણાઓમાં સમાહિત યોગી શીઘ્ર પરમ સ્થાન પામે છે, જેમ છોડેલું વેગવાન બાણ લક્ષ્યને પામે.
12.306.38
आवेश्यात्मनि चात्मानं योगी तिष्ठति योचलः ।
पापं हन्ति पुनीतानां पदमाप्नोति सोऽजरम् ॥ १२.३०६.३८ ॥
આત્મામાં આત્માને સ્થાપીને અચળ યોગી સ્થિર રહે છે; તે પાપનો નાશ કરે છે અને પવિત્રોનું તે અજર પદ પામે છે.
12.306.39
नाभ्यां कण्ठे च शीर्षे च हृदि वक्षसि पार्श्वयोः ।
दर्शने श्रवणे चापि घ्राणे चामितविक्रम ॥ १२.३०६.३९ ॥
નાભિમાં, કંઠમાં, મસ્તકમાં, હૃદયમાં, વક્ષમાં, બંને પડખાંમાં; દર્શનમાં, શ્રવણમાં અને ઘ્રાણમાં પણ, હે અમિતવિક્રમ.
12.306.40
स्थानेष्वेतेषु यो योगी महाव्रतसमाहितः ।
आत्मना सूक्ष्ममात्मानं युङ्क्ते सम्यग्विशांपते ॥ १२.३०६.४० ॥
આ સ્થાનોમાં મહાવ્રતમાં સમાહિત જે યોગી, પોતાથી જ સૂક્ષ્મ આત્માને સારી રીતે જોડે છે, હે પ્રજાપતિ.
12.306.41
स शीघ्रमचलप्रख्यं कर्म दग्ध्या शुभाशुभम् ।
उत्तमं योगमास्थाय यदीच्छति विमुच्यते ॥ १२.३०६.४१ ॥
તે શીઘ્ર, અચળ પર્વત જેવો, શુભાશુભ કર્મોને બાળીને, ઉત્તમ યોગનો આશ્રય લઈને, જો ઇચ્છે તો મુક્ત થાય છે.
12.306.42
आहारान्कीदृशान्कृत्वा कानि जित्वा च भारत ।
योगी बलमवाप्नोति तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.३०६.४२ ॥
હે ભારત, કેવા આહાર લઈને અને કોને જીતીને યોગી બળ પામે છે, તે આપ કહેવાને યોગ્ય છો.
12.306.43
कणानां भक्षणे युक्तः पिण्याकस्य च भारत ।
स्नेहानां वर्जने युक्तो योगी बलमवाप्नुयात् ॥ १२.३०६.४३ ॥
હે ભારત, કણ અને પિણ્યાક ખાવામાં તથા સ્નેહ (ઘી-તેલ) ત્યાગવામાં તત્પર યોગી બળ પ્રાપ્ત કરે છે.
12.306.44
भुञ्जानो यावकं रूक्षं दीर्घकालमरिंदम् ।
एकाहारो विशुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात् ॥ १२.३०६.४४ ॥
હે શત્રુદમન, જે લાંબા સમય સુધી લૂખો યાવક (જવની કાંજી) ખાય છે અને એક જ વાર ભોજન કરે છે, તે શુદ્ધાત્મા યોગી બળ પ્રાપ્ત કરે છે.
12.306.45
पक्षान्मासानृतूंश्चैतान्संवत्सरानहस्तथा ।
अपः पीत्वा पयोमिश्रा योगी बलमवाप्नुयात् ॥ १२.३०६.४५ ॥
પખવાડિયાં, મહિના, ઋતુઓ અને વર્ષો સુધી એમ જ ઉપવાસ કરીને, દૂધ મિશ્રિત પાણી પીનાર યોગી બળ પ્રાપ્ત કરે છે.
12.306.46
अखण्डमपि वा मांसं सततं मनुजेश्वर ।
उपोष्य सम्यक्शुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात् ॥ १२.३०६.४६ ॥
હે મનુજેશ્વર, અખંડ માંસ પણ સદા ખાઈને, ઉપવાસ કરીને, સમ્યક રીતે શુદ્ધાત્મા યોગી બળ પ્રાપ્ત કરે છે.
12.306.47
कामं जित्वा तथा क्रोधं शीतोष्णे वर्षमेव च ।
भयं शोकं तथा श्वासं पौरुषान्विषयांस्तथा ॥ १२.३०६.४७ ॥
કામને જીતીને, તેમ જ ક્રોધ, ઠંડી-ગરમી, વરસાદ, ભય, શોક, શ્વાસ, પુરુષાર્થ અને વિષયોને પણ જીતીને.
12.306.48
अरतिं दुर्जयां चैव घोरां तृष्णां च पार्थिव ।
स्पर्शं निद्रां तथा तन्द्रीं दुर्जयां नृपसत्तम ॥ १२.३०६.४८ ॥
હે પાર્થિવ, દુર્જય અરતિ અને ભયંકર તૃષ્ણાને, તેમજ સ્પર્શ, નિદ્રા અને તંદ્રાને, જે દુર્જય છે, હે નૃપશ્રેષ્ઠ.
12.306.49
दीपयन्ति महात्मानः सूक्ष्ममात्मानमात्मना ।
वीतरागा महाप्रज्ञा ध्यानाध्ययनसंपदा ॥ १२.३०६.४९ ॥
વીતરાગ અને મહાપ્રજ્ઞ મહાત્માઓ ધ્યાન અને અધ્યયનની સંપદાથી પોતાના સૂક્ષ્મ આત્માને પોતાનાથી જ પ્રકાશિત કરે છે.
12.306.50
दुर्गस्त्वेप मतः पन्था ब्राह्मणानां विपश्चिताम् ।
न कश्चिद्व्रजति ह्यस्मिन्क्षेमेण भरतर्षभ ॥ १२.३०६.५० ॥
આ માર્ગ વિદ્વાન બ્રાહ્મણો માટે પણ દુર્ગમ માનવામાં આવે છે; હે ભરતશ્રેષ્ઠ, આના પર કોઈ સલામતીથી ચાલતું નથી.
12.306.51
यथा कश्चिद्वनं घोरं बहुसर्पसरीसृपम् ।
श्वभ्रवत्तोयहीनं च दुर्गमं बहुकण्टकम् ॥ १२.३०६.५१ ॥
જેમ કોઈ અનેક સાપ અને સરિસૃપોથી ભરેલા, ખાડાવાળા, પાણી વિનાના, દુર્ગમ અને ઘણા કાંટાવાળા ભયાનક વનમાં જાય.
12.306.52
अभक्षमटवीप्रायं दावदग्धमहीरुहम् ।
पन्थानं तस्कराकीर्णं क्षेमेणाभिपतेद्युवा ॥ १२.३०६.५२ ॥
જ્યાં ખોરાક નથી, મોટે ભાગે જંગલ છે, દાવાનળથી મોટા વૃક્ષો બળી ગયા છે, અને ચોરોથી ભરેલો માર્ગ છે, એવા માર્ગ પર યુવાન સલામતીથી આગળ વધે.
12.306.53
योगमार्गं तथाऽऽसाद्य यः कश्चिद्व्रजते द्विजः ।
क्षेमेणोपरमेन्मार्गाद्बहुदोषो हि स स्मृतः ॥ १२.३०६.५३ ॥
યોગમાર્ગ પર પહોંચીને જે કોઈ દ્વિજ ચાલે છે, તે જો સલામતીથી એ માર્ગ પરથી પાછો ફરે, તો તે ઘણો દોષી ગણાય છે.
12.306.54
सुस्थेयं क्षुरधारासु निशितासु महीपते ।
धारणासु तु योगस्य दुःस्थेयमकृतात्मभिः ॥ १२.३०६.५४ ॥
હે મહીપતિ, તીક્ષ્ણ ક્ષુરધાર પર સારી રીતે ઊભા રહી શકાય છે; પરંતુ યોગની ધારણાઓમાં જેમનો આત્મા સંયમી નથી, તેમને સ્થિર રહેવું કઠિન છે.
12.306.55
विपन्ना धारणास्तात नयन्ति न शुभां गतिम् ।
नेतृहीना यथा नावः पुरुषानर्णवे नृप ॥ १२.३०६.५५ ॥
હે તાત, નષ્ટ થયેલી ધારણાઓ શુભ ગતિ તરફ લઈ જતી નથી, જેમ સુકાની વિનાની નૌકાઓ સમુદ્રમાં માણસોને (ગંતવ્ય સુધી) લઈ જતી નથી. હે રાજન્.
12.306.56
यस्तु तिष्ठति कौन्तेय धारणासु यथाविधि ।
मरणं जन्म दुःखं च सुखं च स विमुञ्चति ॥ १२.३०६.५६ ॥
હે કૌન્તેય, જે વિધિ પ્રમાણે ધારણાઓમાં સ્થિર રહે છે, તે મૃત્યુ અને જન્મ, દુઃખ અને સુખ, એ સર્વને છોડી દે છે.
12.306.57
नानाशास्त्रेषु निष्पन्नं योगेष्विदमुदाहृतम् ।
परं योगस्य यत्कृत्यं निश्चितं तद्द्विजातिषु ॥ १२.३०६.५७ ॥
વિવિધ શાસ્ત્રોમાં સિદ્ધ થયેલું આ યોગો વિશે કહેવાયું છે. યોગનું જે પરમ કર્તવ્ય છે, તે દ્વિજાતિઓ માટે નિશ્ચિત છે.
12.306.58
परं हि तद्ब्रह्ममयं महात्म ।
न्ब्रह्माणमीशं वरदं च विष्णुम्।
भवं च धर्मं च ष़डाननं च ।
षट्ब्रह्मपुत्रांश्च महान्भावान् ॥ १२.३०६.५८ ॥
તે પરમ બ્રહ્મમય છે: મહાત્મા બ્રહ્મા, ઈશ, વરદાતા વિષ્ણુ, ભવ અને ધર્મ, ષડાનન અને છ બ્રહ્મપુત્રો, તથા મહાન ભાવો.
12.306.59
तमश्च कष्टं सुमहद्रजश्च ।
सत्वं विशुद्धं प्रकृतिं परां च।
सिद्धिं च देवीं वरुणस्य पत्नीं ।
तेजश्च कृत्स्नं सुमहच्च धैर्यम् ॥ १२.३०६.५९ ॥
તમસ, કઠિન અને અતિ મહાન રજસ, વિશુદ્ધ સત્ત્વ, પરમ પ્રકૃતિ, સિદ્ધિ, વરુણની પત્ની દેવી, સંપૂર્ણ તેજ અને અતિ મહાન ધૈર્ય.
12.306.60
ताराधिपं खे विमलं सतारं ।
विश्वांश्च देवानुरगान्पितृंश्च।
शैलांश्च कृत्स्नानुदधींश्च घोरा ।
न्नदीश्च सर्वाः सवनान्घनांश्च ॥ १२.३०६.६० ॥
આકાશમાં નિર્મળ, તારાઓ સહિત તારાધિપતિ (ચંદ્ર), સર્વ દેવો, નાગો, પિતૃઓ, સંપૂર્ણ પર્વતો, ભયંકર સમુદ્રો, સર્વ નદીઓ, યજ્ઞાહુતિઓ અને મેઘોને (તે જુએ છે).
12.306.61
नागान्नगान्यक्षगणान्दिशश्च ।
गन्धर्वसंघान्पुरुषान्स्त्रियश्च।
परात्परं प्राप्य महान्महात्मा ।
विशेत योगी नचिराद्विमुक्तः ॥ १२.३०६.६१ ॥
નાગો, પર્વતો, યક્ષગણો, દિશાઓ, ગંધર્વસમૂહો, પુરુષો અને સ્ત્રીઓને (તે જુએ છે); પરથી પરને પામીને મહાત્મા યોગી તરત જ મુક્ત થઈને (તેમાં) પ્રવેશ કરે છે.
12.306.62
कथा च येयं नृपते प्रसक्ता ।
देवे महावीर्यतमौ शुभेयम्।
योगी स सर्वानभिभूय मर्त्या ।
न्नारायणात्मा कुरुते महात्मा ॥ १२.३०६.६२ ॥
હે રાજન, આ કથા દેવ (નારાયણ) સાથે જોડાયેલી છે; બે મહાવીરોની આ શુભ કથા છે. તે મહાત્મા યોગી સર્વ મર્ત્યોને જીતીને નારાયણાત્મા બને છે.