महाभारत · अध्याय 12.306
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.306.1
साङ्ख्ये योगे च मे तात विशेषं वक्तुमर्हसि ।
तव धर्मज्ञ सर्वं हि विदितं कुरुसत्तम ॥ १२.३०६.१ ॥
हे तात, सांख्य आणि योग यांतील भेद मला सांगावा. हे धर्मज्ञ, कुरुश्रेष्ठा, तुम्हाला सर्व काही ठाऊक आहे.
12.306.2
साङ्ख्याः साङ्ख्यं प्रशंसन्ति योगा योगं द्विजातयः ।
वदन्ति कारणं श्रेष्ठं स्वपक्षोद्भावनाय वै ॥ १२.३०६.२ ॥
सांख्यवादी सांख्याची आणि योगी योगाची प्रशंसा करतात. द्विज आपला पक्ष स्थापन करण्यासाठी श्रेष्ठ कारणे सांगतात.
12.306.3
अनीश्वरः कथं मुच्येदित्येवं शत्रुसूदन ।
वदन्ति कारणश्रैष्ठ्यं योगाः सम्यङ्भनीषिणः ॥ १२.३०६.३ ॥
हे शत्रुसूदना, अनीश्वर (स्वतःवर नियंत्रण नसलेला) मनुष्य कसा मुक्त होईल? या प्रश्नावर सम्यक् बुद्धिमान योगी कारणाची श्रेष्ठता सांगतात.
12.306.4
वदन्ति कारणं चेदं साङ्ख्याः सम्यग्द्विजातयः ।
विज्ञायेह गतीः सर्वा विरक्तो विषयेषु यः ॥ १२.३०६.४ ॥
सांख्यवादी द्विज हेच कारण सम्यक् सांगतात: येथे सर्व गती जाणून विषयांपासून विरक्त झालेला जो असतो.
12.306.5
ऊर्ध्वं च देहात्सुव्यक्तं विमुच्येदिति नान्यथा ।
एतदाहुर्महाप्राज्ञाः साङ्ख्यं वै मोक्षदर्शनम् ॥ १२.३०६.५ ॥
देहातून वर जाऊन स्पष्टपणे मुक्त होतो, अन्यथा नाही, असे महाप्राज्ञ सांगतात. सांख्य हेच खरे मोक्षदर्शन आहे.
12.306.6
स्वपक्षे कारणं ग्राह्यं समर्थं वचनं हितम् ।
शिष्टानां हि मतं ग्राह्यं त्वद्विधैः शिष्टसंमतैः ॥ १२.३०६.६ ॥
स्वपक्षात समर्थ आणि हितकारक वचन कारण म्हणून स्वीकारावे. शिष्टांचे मत स्वीकारार्ह आहे; तुझ्यासारख्या शिष्टांनी मान्य केलेले मत अधिक स्वीकारार्ह आहे.
12.306.7
प्रत्यक्षहेतवो योगाः साङ्ख्याः शास्त्रविनिश्चयाः ।
उभे चैते मते तत्त्वे मम तात युधिष्ठिर ॥ १२.३०६.७ ॥
प्रत्यक्ष हाच प्रमाण मानणारे योग आणि सांख्य, तसेच शास्त्रांचे निश्चित सिद्धांत — हे तात युधिष्ठिरा, माझ्या मते हे दोन्ही सत्य तत्त्वे आहेत.
12.306.8
उभे चैते मते ज्ञाने नृपते शिष्टसंमते ।
अनुष्ठिते यथाशास्त्रं नयेतां परमां गतिम् ॥ १२.३०६.८ ॥
हे नृपती, शिष्टांनी मान्य केलेले हे दोन्ही ज्ञान आहे; शास्त्रानुसार आचरण केल्यास हे परम गतीकडे नेते.
12.306.9
तुल्यं शौचं तयोरेकं दया भूतेषु चानघ ।
व्रतानां धारणं तुल्यं दर्शनं न समं तयोः।
तयोस्तु दर्शनं सम्यक्सूक्ष्माभावे प्रसज्यते ॥ १२.३०६.९ ॥
दोघांतही शौच एकच आहे, प्राण्यांवरील दयाही एकच आहे, हे निष्पाप; व्रतधारणही समान आहे; पण त्यांचे दर्शन समान नाही. सूक्ष्माच्या अभावातच त्यांचे दर्शन यथार्थ घडते.
12.306.10
यदि तुल्यं व्रतं शौचं दया चात्र फलं तथा ।
न तुल्यं दर्शनं कस्मात्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.३०६.१० ॥
व्रत, शौच आणि दया, आणि त्यांचे फळही येथे समान असेल, तर दर्शन समान का नाही? हे पितामहा, ते मला सांगा.
12.306.11
रागं मोहं तथा स्नेहं कामं क्रोधं च केवलम् ।
योगाच्छित्त्वा ततो दोषान्पञ्चैतान्प्राप्नुवन्ति ते ॥ १२.३०६.११ ॥
राग, मोह, तसेच स्नेह, काम आणि क्रोध — हे पाच दोष योगाने पूर्णपणे छेदून ते त्याला प्राप्त होतात.
12.306.12
यथा चानिमिषाः स्थूला जालं छित्त्वा पुनर्जलम् ।
प्राप्नुवन्ति तथा योगास्तत्पदं वीतकल्मषाः ॥ १२.३०६.१२ ॥
मोठे मासे जाळे तोडून पुन्हा पाणी गाठतात, तसेच निष्कलंक योगी ते पद गाठतात.
12.306.13
तथैव वागुरां छित्त्वा बलवन्तो यथा मृगाः ।
प्राप्नुयुर्विमलं मार्गं विमुक्ताः सर्वबन्धनैः ॥ १२.३०६.१३ ॥
त्याचप्रमाणे बलवान हरणे जाळे तोडून सर्व बंधनांतून मुक्त होऊन निर्मल मार्ग प्राप्त करतात.
12.306.14
लोभजानि तथा राजन्बन्धनानि बलान्विताः ।
छित्त्वा योगात्परं मार्गं गच्छन्ति विमलं शिवम् ॥ १२.३०६.१४ ॥
हे राजन, त्याचप्रमाणे बलवान लोक लोभजन्य बंधने तोडून योगाच्या बळाने परम, निर्मल व शिव मार्गाकडे जातात.
12.306.15
अबलाश्च मृगा राजन्वागुरासु यथा परे ।
विनश्यन्ति न संदेहस्तद्वद्योगबलादृते ॥ १२.३०६.१५ ॥
हे राजन, दुर्बल हरणे आणि इतर प्राणी जाळ्यांत सापडून नष्ट होतात, यात संशय नाही; त्याचप्रमाणे योगबलाशिवाय (मनुष्य) नष्ट होतो.
12.306.16
बलहीनाश्च कौन्तेय यथा जालं गता झषाः ।
अन्तं गच्छन्ति राजेन्द्र योगास्तद्वत्सुदुर्बलाः ॥ १२.३०६.१६ ॥
हे कौन्तेया, दुर्बल मासे जाळ्यात अडकून अंताला जातात, हे राजेंद्रा, तसेच अतिदुर्बल योगही नाश पावतात.
12.306.17
यथा च शकुनाः सूक्ष्मं प्राप्य जालमरिंदम ।
तत्र सक्ता विपद्यन्ते मुच्यन्ते च बलान्विताः ॥ १२.३०६.१७ ॥
हे अरिंदमा, पक्षी सूक्ष्म जाळ्यात सापडून तेथे अडकून नाश पावतात, आणि बलवान मुक्त होतात.
12.306.18
कर्मजैर्बन्धनैर्बद्धास्तद्वद्योगाः परंतप ।
अबला वै विनश्यन्ति मुच्यन्ते च बलान्विताः ॥ १२.३०६.१८ ॥
हे परंतपा, कर्मजन्य बंधनांनी बांधलेले योगही तसेच; दुर्बल नष्ट होतात, बलवान मुक्त होतात.
12.306.19
अल्पकश्च यथा राजन्वह्निः शाम्यति दुर्बलः ।
आक्रान्त इन्धनैः स्थूलैस्तद्वद्योगो बलः प्रभो ॥ १२.३०६.१९ ॥
हे राजा, जशी लहान दुर्बल अग्नी मोठ्या इंधनांनी दाबली गेल्यास विझते, तसेच हे प्रभो, दुर्बल योगही शांत होतो.
12.306.20
स एव च यदा राजन्वह्निर्जातबलः पुनः ।
समीरणयुतः क्षिप्रं दहेत्कृत्स्नां महीमपि ॥ १२.३०६.२० ॥
हे राजा, तीच अग्नी पुन्हा बलवान होऊन वाऱ्यासह मिळाल्यास, क्षणात संपूर्ण पृथ्वीलाही जाळू शकते.
12.306.21
तद्वज्जातबलो योगी दीप्ततेजा महाबलः ।
अन्तकाल इवादित्यः कृत्स्नं संशोषयेज्जगत् ॥ १२.३०६.२१ ॥
तसाच बलवान झालेला योगी, तेजस्वी आणि महाबलवान, प्रलयकाळच्या सूर्याप्रमाणे सर्व जग शोषून टाकू शकतो.
12.306.22
दुर्बलश्च यथा राजन्स्रोतसा हियते नरः ।
बलहीनस्तथा योगो विषयैर्ह्रियतेऽवशः ॥ १२.३०६.२२ ॥
हे राजा, जसा दुर्बल माणूस प्रवाहात वाहून जातो, तसाच बलहीन योगी विषयांमुळे असहाय्यपणे ओढला जातो.
12.306.23
तदेव च महास्रोतो विष्टम्भयति वारणः ।
तद्वद्योगबलं लब्ध्वा व्यूहते विषयान्बहून् ॥ १२.३०६.२३ ॥
त्या महाप्रवाहाला जसा हत्ती अडवतो, तसेच योगबल मिळवून (योगी) अनेक विषयांना रोखून धरतो.
12.306.24
विशन्ति चावशाः पार्थ योगाद्योगबलान्विताः ।
प्रजापतीनृषीन्देवान्महाभूतानि चेश्वराः ॥ १२.३०६.२४ ॥
हे पार्था, योगबलाने युक्त झालेले ते, योगामुळे ईश्वर बनून प्रजापती, ऋषी, देव आणि महाभूतांमध्ये प्रवेश करतात.
12.306.25
न यमो नान्तकः क्रुद्धो न नृत्युर्भीमविक्रमः ।
ईशते नृपते सर्वे योगस्यामिततेजसः ॥ १२.३०६.२५ ॥
हे राजा, यम नाही, क्रुद्ध अन्तक नाही, भयंकर पराक्रमी मृत्यूही नाही; हे सर्व अमित तेजस्वी योग्याच्या अधीन असतात.
12.306.26
आत्मनां च सहस्राणि बहूनि भरतर्षभ ।
योगः कुर्याद्बलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महीं चरेत् ॥ १२.३०६.२६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, योगी बल मिळवून आपली अनेक हजार आत्मरूपे निर्माण करू शकतो; त्या सर्वांसह तो पृथ्वीवर संचार करू शकतो.
12.306.27
प्राप्नुयाद्विषयान्कश्चित्पुनश्चोग्रं तपश्चरेत् ।
संक्षिपेच्च पुनस्तात सूर्यस्तेतोगुणानिव ॥ १२.३०६.२७ ॥
कोणी विषय प्राप्त करू शकतो, पुन्हा कठोर तपही करू शकतो; हे वत्सा, सूर्य जसे आपली किरणे आकसून घेतो, तसे तो त्यांना पुन्हा आवरू शकतो.
12.306.28
बलस्थस्य हि योगस्य बन्धनेशस्य पार्थिव ।
विमोक्षे प्रभविष्णुत्वमुपपन्नमसंशयम् ॥ १२.३०६.२८ ॥
हे राजा, बलस्थित योगाला आणि बंधनाच्या स्वामीला मोक्षात प्रभावी होण्याचे सामर्थ्य निःसंशय योग्यच आहे.
12.306.29
बलानि योगप्राप्तानि मयैतानि विशांपते ।
निदर्शनार्थं सूक्ष्माणि वक्ष्यामि च पुनस्तव ॥ १२.३०६.२९ ॥
हे प्रजापालका, योगाने प्राप्त होणारी ही बले मी सांगितली; दाखल्यासाठी सूक्ष्म गोष्टी तुला पुन्हा सांगेन.
12.306.30
आत्मनश्च समाधाने धारणां प्रति वा विभो ।
निदर्शनानि सूक्ष्माणि शृणु मे भरतर्षभ ॥ १२.३०६.३० ॥
हे विभो, आत्मसमाधान आणि धारणेविषयीची सूक्ष्म उदाहरणे, हे भरतश्रेष्ठा, माझ्याकडून ऐक.
12.306.31
अप्रमत्तो यथा धन्वी लक्ष्यं हन्ति समाहितः ।
युक्तः सम्यक्तथा योगी मोक्षं प्राप्नोत्यसशयम् ॥ १२.३०६.३१ ॥
सावध आणि एकाग्र धनुर्धर जसा लक्ष्याचा वेध घेतो, तसाच योग्यरीत्या युक्त झालेला योगी निःसंशय मोक्ष प्राप्त करतो.
12.306.32
स्नेहपूर्णे यथा पात्रे मन आधाय निश्चलम् ।
पुरुषो युक्त आरोहेत्सोपानं युक्तमानसः ॥ १२.३०६.३२ ॥
तेलाने भरलेल्या पात्रावर मन निश्चलपणे ठेवून, युक्त मनाचा पुरुष जसा पायऱ्या चढतो.
12.306.33
युक्तस्तथाऽयमात्मानं योगः षार्थिव निश्चलम् ।
करोत्यमलमात्मानं भास्करोपमदर्शनम् ॥ १२.३०६.३३ ॥
त्याचप्रमाणे हा योगी, हे राजा, आपला आत्मा निश्चल करतो आणि निर्मल आत्म्याला सूर्यासारखे तेजस्वी रूप देतो.
12.306.34
यथा च नावं कौन्तेय कर्णधारः समाहितः ।
महार्णवगतां शीघ्रं नयेत्पार्थिव पत्तनम् ॥ १२.३०६.३४ ॥
हे कौन्तेया, सावध सुकाणू धरणारा जसा महासागरात असलेली नाव, हे राजा, लवकर बंदरात नेतो.
12.306.35
तद्वदात्मसमाधानं युक्त्वा योगेन तत्ववित् ।
दुर्गमं स्थानमाप्नोति हित्वा देहमिमं नृप ॥ १२.३०६.३५ ॥
त्याचप्रमाणे तत्त्वज्ञ योगाने युक्त होऊन आत्मसमाधान साधतो; हे नृपा, हा देह सोडून दुर्गम स्थान प्राप्त करतो.
12.306.36
सारथिश्च यथा युक्त्वा सदश्वान्सुसमाहितः ।
देशमिष्टं नयत्याशु धन्विनं पुरुषर्षभ ॥ १२.३०६.३६ ॥
सारथी उत्तम घोडे जुंपून अत्यंत सावधपणे, हे पुरुषर्षभा, धनुर्धराला इच्छित देशी लवकर नेतो.
12.306.37
तथैव नृपते योगी धारणासु समाहितः ।
प्राप्नोत्याशु परं स्थानं लक्षं मुक्त इवाशुगः ॥ १२.३०६.३७ ॥
त्याचप्रमाणे, हे राजा, धारणांमध्ये समाहित झालेला योगी लवकरच परम स्थान प्राप्त करतो, जसा सोडलेला वेगवान बाण लक्ष्याला पोहोचतो.
12.306.38
आवेश्यात्मनि चात्मानं योगी तिष्ठति योचलः ।
पापं हन्ति पुनीतानां पदमाप्नोति सोऽजरम् ॥ १२.३०६.३८ ॥
आत्म्यात आत्म्याला स्थिर करून अचल योगी स्थित राहतो; तो पाप नष्ट करतो आणि पवित्रांचे ते अजर पद प्राप्त करतो.
12.306.39
नाभ्यां कण्ठे च शीर्षे च हृदि वक्षसि पार्श्वयोः ।
दर्शने श्रवणे चापि घ्राणे चामितविक्रम ॥ १२.३०६.३९ ॥
नाभीत, कंठात, मस्तकात, हृदयात, छातीत, दोन्ही बाजूंच्या ठिकाणी; दर्शनात, श्रवणात आणि घ्राणातही, हे अमितविक्रमा.
12.306.40
स्थानेष्वेतेषु यो योगी महाव्रतसमाहितः ।
आत्मना सूक्ष्ममात्मानं युङ्क्ते सम्यग्विशांपते ॥ १२.३०६.४० ॥
या स्थानांवर महाव्रतात समाहित झालेला जो योगी आपल्याच योगाने सूक्ष्म आत्म्याला योग्य रीतीने जोडतो, हे प्रजापते.
12.306.41
स शीघ्रमचलप्रख्यं कर्म दग्ध्या शुभाशुभम् ।
उत्तमं योगमास्थाय यदीच्छति विमुच्यते ॥ १२.३०६.४१ ॥
तो लवकरच, अचल पर्वताप्रमाणे, शुभाशुभ कर्मे जाळून, उत्तम योगाचा आश्रय घेऊन, इच्छा असल्यास मुक्त होतो.
12.306.42
आहारान्कीदृशान्कृत्वा कानि जित्वा च भारत ।
योगी बलमवाप्नोति तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२.३०६.४२ ॥
हे भारता, कोणते आहार घेऊन आणि कोणते जिंकून योगी बल प्राप्त करतो, ते आपणच सांगण्यास योग्य आहात.
12.306.43
कणानां भक्षणे युक्तः पिण्याकस्य च भारत ।
स्नेहानां वर्जने युक्तो योगी बलमवाप्नुयात् ॥ १२.३०६.४३ ॥
हे भारता, कण आणि पिण्याक (तेलाची पेंड) खाण्यात तत्पर आणि स्नेहपदार्थ (तूप-तेल) वर्ज्य करण्यात तत्पर असलेला योगी बल प्राप्त करतो.
12.306.44
भुञ्जानो यावकं रूक्षं दीर्घकालमरिंदम् ।
एकाहारो विशुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात् ॥ १२.३०६.४४ ॥
हे शत्रुदमना, जो दीर्घकाळ रुक्ष यावक (बार्लीची कांजी) खातो आणि एकवेळ आहार घेतो, तो शुद्धात्मा योगी बल प्राप्त करतो.
12.306.45
पक्षान्मासानृतूंश्चैतान्संवत्सरानहस्तथा ।
अपः पीत्वा पयोमिश्रा योगी बलमवाप्नुयात् ॥ १२.३०६.४५ ॥
पंधरवडे, महिने, ऋतू आणि वर्षे असाच उपवास करून, दुधमिश्रित पाणी पिणारा योगी बल प्राप्त करतो.
12.306.46
अखण्डमपि वा मांसं सततं मनुजेश्वर ।
उपोष्य सम्यक्शुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात् ॥ १२.३०६.४६ ॥
हे मनुजेश्वरा, अखंड मांसही सतत खाऊन, उपवास करून, सम्यक् शुद्धात्मा झालेला योगी बल प्राप्त करतो.
12.306.47
कामं जित्वा तथा क्रोधं शीतोष्णे वर्षमेव च ।
भयं शोकं तथा श्वासं पौरुषान्विषयांस्तथा ॥ १२.३०६.४७ ॥
काम जिंकून, तसेच क्रोध, शीतोष्ण, पाऊस, भय, शोक, श्वास, पौरुष आणि विषय जिंकून.
12.306.48
अरतिं दुर्जयां चैव घोरां तृष्णां च पार्थिव ।
स्पर्शं निद्रां तथा तन्द्रीं दुर्जयां नृपसत्तम ॥ १२.३०६.४८ ॥
हे पार्थिवा, दुर्जय अरती आणि भयंकर तृष्णा, तसेच स्पर्श, निद्रा आणि तंद्रा—जे दुर्जय आहेत—हे नृपश्रेष्ठा.
12.306.49
दीपयन्ति महात्मानः सूक्ष्ममात्मानमात्मना ।
वीतरागा महाप्रज्ञा ध्यानाध्ययनसंपदा ॥ १२.३०६.४९ ॥
वीतराग आणि महाप्रज्ञ महात्मे ध्यान आणि अध्ययन या संपदेने आपल्या सूक्ष्म आत्म्याला स्वतःच्याच द्वारे प्रकाशित करतात.
12.306.50
दुर्गस्त्वेप मतः पन्था ब्राह्मणानां विपश्चिताम् ।
न कश्चिद्व्रजति ह्यस्मिन्क्षेमेण भरतर्षभ ॥ १२.३०६.५० ॥
हा मार्ग विद्वान ब्राह्मणांसाठीही दुर्गम मानला जातो; हे भरतर्षभा, यावरून कोणीही सुरक्षितपणे जात नाही.
12.306.51
यथा कश्चिद्वनं घोरं बहुसर्पसरीसृपम् ।
श्वभ्रवत्तोयहीनं च दुर्गमं बहुकण्टकम् ॥ १२.३०६.५१ ॥
जसा कोणी अनेक साप आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांनी भरलेल्या, खड्ड्यांसारख्या, पाणी नसलेल्या, दुर्गम आणि अनेक काट्यांनी भरलेल्या भयंकर अरण्यात जातो.
12.306.52
अभक्षमटवीप्रायं दावदग्धमहीरुहम् ।
पन्थानं तस्कराकीर्णं क्षेमेणाभिपतेद्युवा ॥ १२.३०६.५२ ॥
जिथे अन्न नाही, बहुतांशी अरण्य आहे, वणव्याने मोठे वृक्ष जळालेले आहेत आणि जो मार्ग चोरांनी भरलेला आहे, अशा मार्गाने तरुणाने सुरक्षितपणे जावे.
12.306.53
योगमार्गं तथाऽऽसाद्य यः कश्चिद्व्रजते द्विजः ।
क्षेमेणोपरमेन्मार्गाद्बहुदोषो हि स स्मृतः ॥ १२.३०६.५३ ॥
योगमार्गावर पोहोचून जो कोणी द्विज चालतो, तो जर सुरक्षितपणे त्या मार्गापासून परत फिरला, तर त्याला मोठा दोषी मानले जाते.
12.306.54
सुस्थेयं क्षुरधारासु निशितासु महीपते ।
धारणासु तु योगस्य दुःस्थेयमकृतात्मभिः ॥ १२.३०६.५४ ॥
हे महीपते, तीक्ष्ण वस्तऱ्याच्या धारेवर सहज उभे राहता येते; पण योगाच्या धारणांमध्ये ज्यांचा आत्मा संयमित नाही, त्यांना स्थिर राहणे कठीण आहे.
12.306.55
विपन्ना धारणास्तात नयन्ति न शुभां गतिम् ।
नेतृहीना यथा नावः पुरुषानर्णवे नृप ॥ १२.३०६.५५ ॥
हे तात, नष्ट झालेल्या धारणा शुभ गतीकडे नेत नाहीत; नाविकाशिवाय नावा समुद्रात माणसांना पैलतीरी नेत नाहीत. हे नृपा.
12.306.56
यस्तु तिष्ठति कौन्तेय धारणासु यथाविधि ।
मरणं जन्म दुःखं च सुखं च स विमुञ्चति ॥ १२.३०६.५६ ॥
हे कौन्तेया, जो विधिपूर्वक धारणांमध्ये स्थिर राहतो, तो मरण, जन्म, दुःख आणि सुख हे सर्व सोडून देतो.
12.306.57
नानाशास्त्रेषु निष्पन्नं योगेष्विदमुदाहृतम् ।
परं योगस्य यत्कृत्यं निश्चितं तद्द्विजातिषु ॥ १२.३०६.५७ ॥
विविध शास्त्रांमध्ये सिद्ध झालेले हे योगांविषयी सांगितले आहे. योगाचे जे परम कर्तव्य आहे, ते द्विजातींसाठी निश्चित आहे.
12.306.58
परं हि तद्ब्रह्ममयं महात्म ।
न्ब्रह्माणमीशं वरदं च विष्णुम्।
भवं च धर्मं च ष़डाननं च ।
षट्ब्रह्मपुत्रांश्च महान्भावान् ॥ १२.३०६.५८ ॥
ते परम ब्रह्ममय आहे: महात्मा ब्रह्मा, ईश, वरदाता विष्णू, भव आणि धर्म, षडानन आणि सहा ब्रह्मपुत्र, तसेच महान भाव.
12.306.59
तमश्च कष्टं सुमहद्रजश्च ।
सत्वं विशुद्धं प्रकृतिं परां च।
सिद्धिं च देवीं वरुणस्य पत्नीं ।
तेजश्च कृत्स्नं सुमहच्च धैर्यम् ॥ १२.३०६.५९ ॥
तम, कठीण आणि अत्यंत महान रज, विशुद्ध सत्त्व, परम प्रकृती, सिद्धी, वरुणाची पत्नी देवी, संपूर्ण तेज आणि अत्यंत महान धैर्य.
12.306.60
ताराधिपं खे विमलं सतारं ।
विश्वांश्च देवानुरगान्पितृंश्च।
शैलांश्च कृत्स्नानुदधींश्च घोरा ।
न्नदीश्च सर्वाः सवनान्घनांश्च ॥ १२.३०६.६० ॥
आकाशात निर्मळ, ताऱ्यांसह ताराधिपती (चंद्र), सर्व देव, नाग, पितर, संपूर्ण पर्वत, भयंकर समुद्र, सर्व नद्या, यज्ञाहुती आणि मेघ (तो पाहतो).
12.306.61
नागान्नगान्यक्षगणान्दिशश्च ।
गन्धर्वसंघान्पुरुषान्स्त्रियश्च।
परात्परं प्राप्य महान्महात्मा ।
विशेत योगी नचिराद्विमुक्तः ॥ १२.३०६.६१ ॥
नाग, पर्वत, यक्षगण, दिशा, गंधर्वसमूह, पुरुष आणि स्त्रिया (तो पाहतो); परातून परम प्राप्त करून महात्मा योगी लवकरच मुक्त होऊन (त्यात) प्रवेश करतो.
12.306.62
कथा च येयं नृपते प्रसक्ता ।
देवे महावीर्यतमौ शुभेयम्।
योगी स सर्वानभिभूय मर्त्या ।
न्नारायणात्मा कुरुते महात्मा ॥ १२.३०६.६२ ॥
हे नृपती, ही कथा देव (नारायण) यांच्याशी संबंधित आहे; दोन महावीरांची ही शुभ कथा आहे. तो महात्मा योगी सर्व मर्त्यांना जिंकून नारायणस्वरूप होतो.