મહાભારત · અધ્યાય 12.307
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.307.1
सम्पक्त्वयाऽयं नृपते वर्णितः शिष्टसंमतः ।
योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा ॥ १२.३०७.१ ॥
હે રાજા, શિષ્ટજનોએ માન્ય કરેલો આ યોગમાર્ગ તમે યથાયોગ્ય રીતે સારી રીતે વર્ણવ્યો; હિતૈષી ગુરુએ અહીં શિષ્યને તે કહ્યો.
12.307.2
साङ्ख्ये त्विदानीं कार्त्स्न्येन विधिं प्रब्रूहि पृच्छते ।
त्रिषु लोकेषु यज्ज्ञानं सर्वं तद्विदितं हि ते ॥ १२.३०७.२ ॥
હવે સાંખ્યનો વિધિ સંપૂર્ણપણે મને, પૂછનારને, કહો; ત્રણે લોકમાં જે જ્ઞાન છે તે બધું તમને જ્ઞાત છે.
12.307.3
शृणु मे त्वमिदं कृत्स्नं साङ्ख्यानां विदितात्मनाम् ।
विदितं यतिभिः सर्वैः कपिलादिभिरीश्वरैः ॥ १२.३०७.३ ॥
આત્મજ્ઞ સાંખ્યોનું આ સમગ્ર તત્ત્વ તું મારી પાસેથી સાંભળ; આ બધું યતિઓએ અને કપિલાદિ ઈશ્વરોએ જાણેલું છે.
12.307.4
यस्मिन्नविभ्रमाः केचिद्दृश्यन्ते मनुजर्षभ ।
गुणाश्च यस्मिन्बहवो दोषहानिश्च केवला ॥ १२.३०७.४ ॥
હે મનુષ્યશ્રેષ્ઠ, જેમાં કેટલાક ભ્રમરહિત દેખાય છે, જેમાં ઘણા ગુણો છે અને દોષોનો સંપૂર્ણ નાશ છે.
12.307.5
ज्ञानेन परिसङ्ख्याय सदोषान्विषयान्नृप ।
मानुषान्दुर्जयान्कृत्स्नान्पैशाचान्विषयांस्तथा ॥ १२.३०७.५ ॥
હે રાજા, જ્ઞાનથી દોષસહિત વિષયોની સંપૂર્ણ ગણતરી કરીને, દુર્જય માનુષ વિષયોને અને પૈશાચ વિષયોને પણ.
12.307.6
राक्षसान्विषयाञ्ज्ञात्वा यक्षाणां विषयांस्तथा ।
विषयानौरगाञ्ज्ञात्वा गान्धर्वविषयांस्तथा ॥ १२.३०७.६ ॥
રાક્ષસોના વિષયો જાણીને, યક્ષોના વિષયો પણ એ જ રીતે, નાગોના વિષયો જાણીને, ગંધર્વોના વિષયો પણ.
12.307.7
पितृणां विषयाञ्ज्ञात्वा तिर्यक्षु चरतां नृप ।
सुपर्णविषयाञ्ज्ञात्वा मरुतां विषयांस्तथा ॥ १२.३०७.७ ॥
હે રાજન્, પિતૃઓના લોકો, તિર્યક યોનિઓમાં વિચરનારાઓના લોકો જાણીને, સુપર્ણોના લોકો અને મરુતોના લોકો પણ જાણીને.
12.307.8
राजर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा ब्रह्मर्षिविषयांस्तथा ।
आसुरान्विषयाञ्ज्ञात्वा वैश्वदेवांस्तथैव च ॥ १२.३०७.८ ॥
રાજર્ષિઓના લોક અને બ્રહ્મર્ષિઓના લોક પણ તેમજ જાણીને, અસુરોના લોક જાણીને, અને વૈશ્વદેવોના લોક પણ જાણીને.
12.307.9
देवर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा योगानामपि चेश्वरान् ।
प्रजापतीनां विषयान्ब्रह्मणो विषयांस्तथा ॥ १२.३०७.९ ॥
દેવર્ષિઓના લોક જાણીને, યોગોના ઈશ્વરોને પણ જાણીને, પ્રજાપતિઓના લોક જાણીને અને બ્રહ્માનો લોક પણ તેમજ જાણીને.
12.307.10
आयुषश्च परं कालं लोके विज्ञाय तत्त्वतः ।
सुखस्य च परं तत्त्वं विज्ञाय वदतां वर ॥ १२.३०७.१० ॥
લોકમાં આયુષ્યનો પરમ કાળ યથાર્થપણે જાણીને, અને સુખનું પરમ તત્ત્વ જાણીને, હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ.
12.307.11
प्राप्ते काले च यद्दुःखं सततं विषयैषिणाम् ।
तिर्यक्षु पततां दुःखं पततां नरके च यत् ॥ १२.३०७.११ ॥
સમય આવતાં વિષયોની ઇચ્છા રાખનારાઓને સતત જે દુઃખ થાય છે, તિર્યક યોનિઓમાં પડનારાઓનું દુઃખ અને નરકમાં પડનારાઓનું જે દુઃખ છે.
12.307.12
स्वर्गस्य च गुणान्कृत्स्नान्दोषान्सर्वांश्च भारत ।
परिसंख्यानसंख्यानं सत्वं सांख्यगुणात्मकम्।
वेदवादे येऽपि दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः ॥ १२.३०७.१२ ॥
હે ભારત, સ્વર્ગના સર્વ ગુણો અને સર્વ દોષો, પરિગણન અને ગણતરી, સાંખ્ય ગુણોથી યુક્ત સત્ત્વ, વેદવાદમાં જે દોષ અને ગુણો છે, અને જે વૈદિક ગુણો છે.
12.307.13
ज्ञानयोगे च ये दोषा गुणा योगे च ये नृप ।
साङ्ख्यज्ञाने च ये दोषास्तथैव च गुणा नृप।
इतरेषु च ये दोषा गुणास्तेषु च भारत ॥ १२.३०७.१३ ॥
હે રાજા, જ્ઞાનયોગમાં જે દોષો અને જે ગુણો, યોગમાં જે છે, હે રાજા, સાંખ્યજ્ઞાનમાં જે દોષો, તેમજ જે ગુણો, હે રાજા, અને બીજાઓમાં જે દોષો અને જે ગુણો, હે ભારત, તેમનામાં જે છે.
12.307.14
सत्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा ।
तमश्चाष्टगुणं ज्ञात्वा वृद्धिं सप्तगुणां तथा ॥ १२.३०७.१४ ॥
સત્ત્વ દશગણું, રજસ નવગણું, અને તમસ અષ્ટગણું જાણીને, તથા વૃદ્ધિ સપ્તગણી જાણીને, એ જ રીતે.
12.307.15
षङ्गुणं च मनो ज्ञात्वा नभः पञ्चगुणं तथा ।
बुद्धिं चतुर्गुणां ज्ञात्वा तमश्च त्रिगुणं तथा ॥ १२.३०७.१५ ॥
મનને ષડ્ગણું અને આકાશને પંચગણું જાણીને, એ જ રીતે; બુદ્ધિને ચતુર્ગણી અને તમસને ત્રિગણું જાણીને, એ જ રીતે.
12.307.16
द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्वमेकगुणं पुनः ।
सर्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलये प्रेक्ष्य चात्मनः ॥ १२.३०७.१६ ॥
રજસ દ્વિગણું અને સત્ત્વ ફરી એકગણું જાણીને; સર્ગને તત્ત્વથી સમજીને, પ્રલયમાં આત્માને જોઈને.
12.307.17
ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर्भाविताः शुभाः ।
प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम् ॥ १२.३०७.१७ ॥
જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનથી સંપન્ન, કારણોથી ભાવિત થયેલા શુભ લોકો, આકાશની જેમ સૂક્ષ્મ થઈને, પરમ શુભ મોક્ષ પામે છે.
12.307.18
रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च ।
शब्दे सक्तं तथा श्रोत्रं जिह्वा रसगुणेषु च ॥ १२.३०७.१८ ॥
રૂપથી દૃષ્ટિ જોડાયેલી છે, ગંધગુણથી ઘ્રાણ; શબ્દમાં શ્રોત્ર આસક્ત છે, એ જ રીતે જીભ રસગુણોમાં.
12.307.19
त्वचं स्पर्शे तथा सक्तां वायुं नभसि चाश्रितम् ।
मोहं तमसि संयुक्तं लोभमर्थेषु संश्रितम् ॥ १२.३०७.१९ ॥
ત્વચા સ્પર્શમાં આસક્ત છે; વાયુ આકાશમાં આશ્રિત છે. મોહ અંધકાર સાથે જોડાયેલો છે; લોભ અર્થોમાં આશ્રિત છે.
12.307.20
विष्णौ क्रान्तं बलं शक्रे कोष्ठे सक्तं तथाऽनलम् ।
अप्सु देवीं समासक्तामपस्तेजसि संश्रिताः ॥ १२.३०७.२० ॥
બળ વિષ્ણુમાં વ્યાપ્ત છે અને ઇન્દ્રમાં પણ; કોષ્ઠમાં અગ્નિ આસક્ત છે. દેવી જળમાં સંપૂર્ણ આસક્ત છે; જળ તેજમાં આશ્રિત છે.
12.307.21
तेजः सूक्ष्मे च संयुक्तं वायुं नभसि चाश्रितम् ।
नभो महति संयुक्तं महद्बुद्धौ च संश्रितम् ॥ १२.३०७.२१ ॥
તેજ સૂક્ષ્મમાં જોડાયેલું છે, અને વાયુ આકાશમાં આશ્રિત છે. આકાશ મહતમાં જોડાયેલું છે; મહત બુદ્ધિમાં આશ્રિત છે.
12.307.22
बुद्धिं तमसि संसक्तां तमो रजसि संश्रितम् ।
रजः सत्वे तथा सक्तं सत्वं सक्तं तथाऽऽत्मनि ॥ १२.३०७.२२ ॥
બુદ્ધિ તમસમાં સંપૂર્ણ આસક્ત છે; તમસ રજસમાં આશ્રિત છે. રજસ સત્ત્વમાં આસક્ત છે, અને સત્ત્વ પણ આત્મામાં આસક્ત છે.
12.307.23
सक्तमात्मानमीशे च देवे नारायणे तथा ।
देवं मोक्षे च संसक्तं मोक्षं सक्तं तु न क्वचित् ॥ १२.३०७.२३ ॥
આત્મા ઈશ્વરમાં આસક્ત છે, અને દેવ નારાયણમાં પણ. દેવ મોક્ષમાં સંપૂર્ણ આસક્ત છે; પરંતુ મોક્ષ ક્યાંય આસક્ત થતો નથી.
12.307.24
ज्ञात्वा सत्वयुतं देहं वृतं षोडशभिर्गुणैः ।
स्वभावं चेतनां चैव ज्ञात्वा देहसमाश्रिते ॥ १२.३०७.२४ ॥
સત્ત્વયુક્ત દેહને, સોળ ગુણોથી ઘેરાયેલો જાણીને; સ્વભાવ અને ચેતનાને પણ જાણીને, દેહમાં આશ્રિતને.
12.307.25
मध्यस्थमेकमात्मानं पापं यस्मिन्न विद्यते ।
द्वितीयं कर्म विज्ञाय नृपते विषयैषिणाम् ॥ १२.३०७.२५ ॥
જેમાં પાપ નથી, મધ્યમાં સ્થિત એવા એક આત્માને (જાણ). હે રાજન્, વિષયોની ઇચ્છા રાખનારા માટે બીજું કર્મ છે, એ જાણીને.
12.307.26
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च सर्वानात्मनि संश्रितान् ।
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् ॥ १२.३०७.२६ ॥
આત્મામાં આશ્રિત ઇન્દ્રિયોને અને ઇન્દ્રિયાર્થોને સર્વને, તથા મોક્ષની દુર્લભતાને શ્રુતિના આધારે જાણીને.
12.307.27
प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः ।
आवहं चानिलं ज्ञात्वा प्रवहं चानिलं पुनः ॥ १२.३०७.२७ ॥
પ્રાણ, અપાન, સમાન, વ્યાન, ઉદાન—તેમને યથાર્થપણે, અને આવહ વાયુ તથા પ્રવહ વાયુને પણ ફરી જાણીને.
12.307.28
सप्तवातांस्तथा शेषान्सप्तधा विहितान्पुनः ।
प्रजापतीनृषींश्चैव मार्गांश्चैव बहून्वरान् ॥ १२.३०७.२८ ॥
સાત વાયુઓને અને સાત પ્રકારે નિર્ધારિત બાકીનાને ફરી, પ્રજાપતિઓ અને ઋષિઓને, તથા અનેક શ્રેષ્ઠ માર્ગોને (જાણ).
12.307.29
सप्तर्षीश्च बहूञ्ज्ञात्वा राजर्षीश्च परंतप ।
सुरर्षीन्महतश्चान्यान्ब्रह्मर्षीन्सूर्यसन्निभान् ॥ १२.३०७.२९ ॥
સપ્તર્ષિઓને અને ઘણા ઋષિઓને, હે પરંતપ, રાજર્ષિઓને, દેવર્ષિઓને, મહાન અને સૂર્ય સમાન અન્ય બ્રહ્મર્ષિઓને જાણીને.
12.307.30
ऐश्वर्याच्च्यावितान्दृष्ट्वा कालेन महता नृप ।
महतां भूतसङ्घानां श्रुत्वा नाशं च पार्थिव ॥ १२.३०७.३० ॥
હે નૃપ, મહાન કાળ દ્વારા ઐશ્વર્યથી ચ્યુત થયેલાઓને જોઈને, અને હે પાર્થિવ, મહાન ભૂતસમૂહોનો નાશ સાંભળીને (વિચાર કર).
12.307.31
गतिं चाप्यशुभां ज्ञात्वा नृपते पापकर्मिणाम् ।
वैतरण्यां च यद्दुःखं पतितानां यमक्षये ॥ १२.३०७.३१ ॥
હે રાજા, પાપકર્મ કરનારાઓની અશુભ ગતિ અને યમલોકમાં પડેલાઓને વૈતરણીમાં થતું દુઃખ જાણીને.
12.307.32
योनीषु च विचित्रासु संसारानशुभांस्तथा ।
जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने ॥ १२.३०७.३२ ॥
વિવિધ યોનિઓમાં, અશુભ સંસારોમાં, અને રક્ત-જળના પાત્ર જેવા અશુદ્ધ ગર્ભમાં નિવાસમાં.
12.307.33
श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते ।
शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे ॥ १२.३०७.३३ ॥
તીવ્ર દુર્ગંધવાળા કફ, મૂત્ર અને મળમાં; શુક્ર-રક્તના સમૂહમાં; મજ્જા અને સ્નાયુઓના સંગ્રહમાં.
12.307.34
सिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरेऽशुचौ ।
विज्ञायाहितमात्मानं योगांश्च विविधान्नृप ॥ १२.३०७.३४ ॥
સેંકડો નાડીઓથી ભરેલા, નવ દ્વારવાળા અશુદ્ધ નગર (શરીર)માં સ્થિત આત્માને જાણીને, અને હે રાજા, વિવિધ યોગોને પણ.
12.307.35
तामसानां च जन्तूनां रमणीयावृतात्मनाम् ।
सात्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं भरतर्षभ ॥ १२.३०७.३५ ॥
તામસી જીવોનું - જેમનો આત્મા રમણીય વિષયોથી ઢંકાયેલો છે - અને સાત્વિક જીવોનું પણ નિંદનીય સ્વરૂપ, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
12.307.36
गर्हितं महतामर्थे साङ्ख्यानां विदितात्मनाम् ।
उपप्लवांस्तथा घोराञ्शशिनस्तेजसस्तथा ॥ १२.३०७.३६ ॥
આત્માને જાણનારા સાંખ્ય મહાત્માઓ માટે આ નિંદનીય છે; તેમજ ચંદ્ર અને તેજના ભયંકર ઉપદ્રવો પણ.
12.307.37
ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम् ।
द्वन्द्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपण नृप ॥ १२.३०७.३७ ॥
તારાઓનું પતન અને નક્ષત્રોનું સ્થાનાંતર જોઈને, જોડીઓનો વિયોગ જાણીને, હે દીન રાજા.
12.307.38
अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानामपि चाशुभम् ।
बाल्ये मोहं च विज्ञाय क्षयं देहस्य चाशुभम् ॥ १२.३०७.३८ ॥
પ્રાણીઓનું એકબીજાને ખાવું અને તેમનું અશુભ જોઈને, બાળપણના મોહ અને દેહના ક્ષય તથા અશુભને જાણીને.
12.307.39
रागे मोहे च संप्राप्ते क्वचित्सत्वं समाश्रितम् ।
सहस्रेषु नरः कश्चिन्मोक्षबुद्धिं समाश्रितः ॥ १२.३०७.३९ ॥
રાગ અને મોહ પ્રાપ્ત થાય ત્યારે પણ ક્યાંક કોઈ સત્ત્વનો આશ્રય લે છે; હજારોમાંથી કોઈક જ મોક્ષબુદ્ધિનો આશ્રય લે છે.
12.307.40
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् ।
बहुमानमलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः ॥ १२.३०७.४० ॥
શ્રુતિના આધારે મોક્ષની દુર્લભતા જાણીને, જે મળ્યું નથી તેના પ્રત્યે આદર અને જે મળ્યું છે તેના પ્રત્યે ફરી મધ્યસ્થતા.
12.307.41
विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय नृपते पुनः ।
गतासूनां च कौन्तेय देहान्दृष्ट्वा तथाऽशुभान् ॥ १२.३०७.४१ ॥
હે રાજા, વિષયોની દુષ્ટતા ફરી જાણીને, અને હે કૌન્તેય, મૃતકોના અશુભ દેહો જોઈને.
12.307.42
वासं कुलेषु जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भारत ।
ब्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम् ॥ १२.३०७.४२ ॥
હે ભારત, જીવોનો કુળોમાં વાસ અને તેમનું દુઃખ જાણીને, બ્રહ્મહત્યા કરનારાઓની ગતિ અને પતિતોની અતિ ભયંકર ગતિ જાણીને.
12.307.43
सुरापाने च सक्तानां ब्राह्मणानां दुरात्मनाम् ।
गुरूदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम् ॥ १२.३०७.४३ ॥
મદ્યપાનમાં આસક્ત, દુરાત્મા બ્રાહ્મણોની અને ગુરુપત્ની સાથે આસક્તોની અશુભ ગતિ જાણીને.
12.307.44
जननीषु च वर्तन्ते येन सम्यग्युधिष्ठिर ।
सदेवकेषु लोकेषु येन वर्तन्ति मानवाः ॥ १२.३०७.४४ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, જેનાથી જીવો માતાઓમાં સારી રીતે રહે છે, અને જેનાથી મનુષ્યો દેવો સહિતના લોકોમાં વર્તે છે.
12.307.45
तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभकर्मणाम् ।
तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय च गतिं पृथक् ॥ १२.३०७.४५ ॥
તે જ્ઞાનથી, અશુભ કર્મ કરનારાઓની અને તિર્યક યોનિમાં ગયેલાઓની ગતિ અલગ અલગ જાણીને.
12.307.46
वेदवादांस्तथा चित्रानृतूनां पर्ययांस्तथा ।
क्षयं संवत्सराणां च मासानां च क्षयं तथा ॥ १२.३०७.४६ ॥
વેદવચનો, ઋતુઓના વિવિધ ચક્રો, વર્ષોનો ક્ષય અને મહિનાઓનો ક્ષય પણ.
12.307.47
पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम् ।
क्षयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस्तथा ॥ १२.३०७.४७ ॥
પક્ષનો ક્ષય અને દિવસોનો સંક્ષય જોઈને, અને ચંદ્રનો ક્ષય તથા વૃદ્ધિ પ્રત્યક્ષ જોઈને.
12.307.48
वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयं तेषां तथा पुनः ।
क्षयं धनानां दृष्ट्वा च पुनर्वृद्धिं तथैव च ॥ १२.३०७.४८ ॥
સમુદ્રોની વૃદ્ધિ અને તેમનો ક્ષય જોઈને, ફરી ધનનો ક્ષય અને ફરી વૃદ્ધિ પણ એ જ રીતે જોઈને.
12.307.49
संयोगानां क्षयं दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः ।
क्षयं च दृष्ट्वा शैलानां क्षयं च सरितां तथा ॥ १२.३०७.४९ ॥
સંયોગોનો ક્ષય અને વિશેષ કરીને યુગોનો ક્ષય જોઈને, તેમજ પર્વતોનો ક્ષય અને નદીઓનો ક્ષય પણ જોઈને.
12.307.50
वर्णानां च क्षयं दृष्ट्वा क्षयान्तं च पुनः पुनः ।
जरा मृत्युस्तथा जन्म दृष्ट्वा दुःखानि चैव ह ॥ १२.३०७.५० ॥
વર્ણોનો ક્ષય અને વારંવાર ક્ષયમાં અંત થતો જોઈને, જરા, મૃત્યુ અને જન્મ જોઈને, તેમજ દુઃખો પણ જોઈને.
12.307.51
देहदोषांस्तथा ज्ञात्वा तेषां दुःखं च तत्त्वतः ।
देहविक्लवतां चैव सम्यग्विज्ञाय तत्त्वतः ॥ १२.३०७.५१ ॥
દેહના દોષો એ જ રીતે જાણીને, તેમના દુઃખને તત્ત્વતઃ જાણીને, અને દેહની વિકળતાને પણ સમ્યક્ રીતે તત્ત્વતઃ જાણીને.
12.307.52
आत्मदोषांश्च विज्ञाय सर्वानात्मनि संश्रितान् ।
स्वदेहादुत्थितान्गब्धांस्तथा विज्ञाय चाशुभान्।
मूत्रश्लेष्मपुरीषादीन्स्वेदजांश्च सुकुत्सितान् ॥ १२.३०७.५२ ॥
પોતાના દોષો જાણીને, શરીરમાં આશ્રિત સર્વને, પોતાના શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયેલાને, અશુભ અને મૂત્ર, કફ, મળ વગેરેને, તેમજ પરસેવાથી જન્મેલી અત્યંત નિંદનીય વસ્તુઓને જાણીને.
12.307.53
कान्स्वगात्रोद्भवान्दोषान्पश्यस्यमितविक्रम ।
एतन्मे संशयं कृत्स्नं वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ १२.३०७.५३ ॥
હે અમિત પરાક્રમી, તમે પોતાના શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થતા કયા દોષો જુઓ છો? મારા આ સંપૂર્ણ સંશયને તત્ત્વતઃ કહેવા તમે યોગ્ય છો.
12.307.54
पञ्च दोषान्प्रभो देहे प्रवदन्ति मनीषिणः ।
मार्गज्ञाः कापिलाः साङ्ख्याः शृणु तानरिसूदन ॥ १२.३०७.५४ ॥
હે પ્રભુ, શરીરમાં પાંચ દોષોને જ્ઞાનીઓ કહે છે; માર્ગજ્ઞ કાપિલ સાંખ્યો કહે છે. હે શત્રુસૂદન, તેમને સાંભળો.
12.307.55
कामक्रोधौ भयं निद्रा पञ्चमः श्वास उच्यते ॥ १२.३०७.५५ ॥
કામ અને ક્રોધ, ભય, નિદ્રા, અને પાંચમો શ્વાસ એમ કહેવાય છે.
12.307.56
एते दोषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम् ।
छिन्दन्ति क्षमया क्रोधं कामं संकल्पवर्जनात् ॥ १२.३०७.५६ ॥
આ દોષો સર્વ દેહધારીઓના શરીરમાં જોવા મળે છે. ક્ષમાથી ક્રોધ અને સંકલ્પ ત્યજવાથી કામ છેદાય છે.
12.307.57
सत्वसंसेवनान्निद्रामप्रमादाद्भयं तथा ।
छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासमल्पाहारतया नृप ॥ १२.३०७.५७ ॥
સત્ત્વનું સેવન કરવાથી નિદ્રા, અપ્રમાદથી ભય તેવી જ રીતે; હે રાજા, અલ્પાહારથી પાંચમો શ્વાસ છેદાય છે.
12.307.58
गुणान्गुणशतैर्ज्ञात्वा दोषान्दोषशतैरपि ।
हेतून्हेतुशतैश्चित्रैश्चित्रान्विज्ञाय तत्त्वतः ॥ १२.३०७.५८ ॥
સેંકડો ગુણોથી ગુણોને, સેંકડો દોષોથી દોષોને જાણીને; વિચિત્ર હેતુઓથી વિચિત્રોને તત્ત્વતઃ સમજીને.
12.307.59
अपां फेनोपमं लोकं विष्णोर्मायाशतैश्वितम् ।
चित्रभित्तिप्रतीकाशं नलसारमनर्थकम् ॥ १२.३०७.५९ ॥
આ લોક પાણીના ફીણ સમાન છે; વિષ્ણુની સેંકડો માયાઓથી વણાયેલું; ચિત્રિત દીવાલ જેવું, વાંસના સાર જેવું, નિરર્થક.
12.307.60
तमः श्वभ्रनिभं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुदसंनिभम् ।
क्लेशप्रायं सुखाद्धीनं नाशोत्तरमिहावशम् ॥ १२.३०७.६० ॥
અંધકારને ખાડા જેવું, વરસાદના પરપોટા જેવું જોઈને; ક્લેશથી ભરેલું, સુખરહિત, નાશમાં અંત પામતું, અહીં અવશ.
12.307.61
रजस्तमसि संमग्नं पङ्के द्वीपमिवावशम् ।
साङ्ख्या राजन्महाप्राज्ञास्त्यक्त्वा देहं प्रजाकृतं ॥ १२.३०७.६१ ॥
રજસ અને તમસમાં ડૂબેલા, કાદવમાં દ્વીપની જેમ અસહાય (માણસને) જોઈને, હે રાજન, મહાપ્રાજ્ઞ સાંખ્યો પ્રજાથી ઉત્પન્ન થયેલા આ દેહને ત્યજે છે.
12.307.62
ज्ञानयोगेन साङ्ख्येन व्यापिना महता नृप ।
राजसानशुभान्गन्धांस्तांमसांश्च तथाविधान् ॥ १२.३०७.६२ ॥
હે નૃપ, વ્યાપક મહાન જ્ઞાનયોગ અને સાંખ્ય વડે (સાધક) રાજસિક અને અશુભ ગંધોને, તેમજ તેવા તામસિક ગંધોને (ત્યજે છે).
12.307.63
पुण्यांश्च सात्विकान्गन्धान्स्पर्शजान्देहसंश्रितान् ।
छित्त्वाऽऽशु ज्ञानशस्त्रेण तपो दण्डेन भारत ॥ १२.३०७.६३ ॥
સ્પર્શથી ઉત્પન્ન થઈ દેહને આશ્રિત પુણ્ય સાત્ત્વિક ગંધોને જ્ઞાનશસ્ત્ર વડે તરત કાપીને, હે ભારત, તપને દંડ બનાવી (ત્યજે છે).
12.307.64
ततो दुःखोदधिं घोरं चिन्ताशोकमहाह्रदम् ।
व्याधिमृत्युमहाग्राहं महाभयमहोरगम् ॥ १२.३०७.६४ ॥
ત્યારે (સાધક) ચિંતા અને શોકનું મહાસરોવર, વ્યાધિ અને મૃત્યુના મહાગ્રાહ, મહાભય અને મહાસર્પોથી યુક્ત ઘોર દુઃખસાગરને (પાર કરે છે).
12.307.65
तमःकूर्मं रजोमीनं प्रज्ञया संतरन्त्युत ।
स्नेहपङ्कं जरादुर्गं ज्ञानदीपमरिंदम् ॥ १२.३०७.६५ ॥
તમસરૂપી કાચબા અને રજસરૂપી માછલીઓવાળા (સાગરને) પ્રજ્ઞાથી પાર કરે છે. સ્નેહરૂપી કાદવ અને જરારૂપી દુર્ગમ માર્ગવાળાને, જ્ઞાનદીપથી, હે અરિંદમ.
12.307.66
कर्मागाधं सत्यतीरं स्थितव्रतमरिंदम् ।
हिंसाशीघ्रमहावेगं नानारससमाकरम् ॥ १२.३०७.६६ ॥
કર્મથી અગાધ, સત્ય જેનો કિનારો છે, વ્રતમાં સ્થિર, હે અરિંદમ; હિંસારૂપી તીવ્ર મહાવેગવાળો, અનેક રસોની ખાણ.
12.307.67
नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखज्वरसमीरणम् ।
शोकतृष्णामहावर्तं तीक्ष्णव्याधिमहागजम् ॥ १२.३०७.६७ ॥
અનેક પ્રીતિરૂપ મહારત્નોથી ભરેલું, દુઃખજ્વરના પવનથી હલતું, શોક અને તૃષ્ણાના મહાઆવર્તોવાળું, તીક્ષ્ણ વ્યાધિરૂપ મહાગજોવાળું.
12.307.68
अस्थिसंघातसंघट्टं श्लेष्मफेनमरिंदम् ।
दानमुक्ताकरं घोरं शोणितह्रदविद्रुमम् ॥ १२.३०७.६८ ॥
હાડકાંના ઢગલાઓના અથડામણવાળું, કફના ફીણવાળું, હે અરિંદમ; દાનરૂપી મોતીની ખાણ, ઘોર, રક્તના સરોવરના પરવાળાવાળું.
12.307.69
हसितोत्क्रुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुस्तरम् ।
रोदनाश्रुमलक्षारं सङ्गत्यागपरायणम्। ॥ १२.३०७.६९ ॥
હાસ્ય અને આક્રંદના ઘોષવાળું, અનેક જ્ઞાનોથી પણ અત્યંત દુસ્તર; રુદનનાં આંસુરૂપી મેલ અને ખારાશવાળું; સંગત્યાગમાં તત્પર.
12.307.70
पुत्रदारजलौकौघं मत्रिबान्धवपत्तनम् ।
अहिंसासत्यमर्यादं प्राणत्यागमहोर्मिणम् ॥ १२.३०७.७० ॥
પુત્ર, પત્ની અને જળો (લોહી ચૂસનાર)ના પ્રવાહવાળું, મંત્રીઓ અને બાંધવોરૂપી બંદરોવાળું; અહિંસા અને સત્યની મર્યાદાવાળું, પ્રાણત્યાગનાં મહાતરંગોવાળું.
12.307.71
वेदान्तगमनद्वीपं सर्वभूतदयोदकम् ।
मोक्षदुर्लाभविषयं व़डवामुखसागरम् ॥ १२.३०७.७१ ॥
વેદાંત સુધી પહોંચાડતો દ્વીપવાળું, સર્વભૂતદયારૂપી જળવાળું; જ્યાં મોક્ષ દુર્લભ વિષય છે તેવું, વડવાગ્નિના મુખવાળું સાગર.
12.307.72
तरन्ति मुनयः सिद्धा ज्ञानयानेन भारत ।
तीर्त्वाऽतिदुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः ॥ १२.३०७.७२ ॥
હે ભારત, મુનિઓ અને સિદ્ધો જ્ઞાનરૂપી યાનથી તરે છે; અતિ દુસ્તર જન્મને પાર કરીને તેઓ નિર્મળ આકાશમાં પ્રવેશે છે.
12.307.73
तत्र तान्सुकृतीन्साङ्ख्यान्सूर्यो वहति रश्मिभिः ।
पद्मतन्तुवदाविश्य प्रसह्य विषयान्नृप ॥ १२.३०७.७३ ॥
ત્યાં સૂર્ય પોતાનાં કિરણોથી તે પુણ્યવાન સાંખ્યોને વહન કરે છે; કમળના તંતુની જેમ પ્રવેશીને, હે રાજન, વિષયોને બળપૂર્વક પાર કરીને.
12.307.74
तत्र तान्प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति भारत ।
वीतरागान्यतीन्सिद्धान्वीर्ययुक्तांस्तपोधनान् ॥ १२.३०७.७४ ॥
ત્યાં વહેતો વાયુ, હે ભારત, તેમને ગ્રહણ કરે છે—વીતરાગ યતિઓ, સિદ્ધો, વીર્યયુક્તો, જેમનું ધન તપ છે તેમને.
12.307.75
सूक्ष्मः शीतः सुगन्धी च सुखस्पर्शश्च भारत ।
सप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान्गच्छति यः शुभान्।
स तान्वहति कौन्तेय नभसः परमां गतिम् ॥ १२.३०७.७५ ॥
સૂક્ષ્મ, શીતળ, સુગંધી અને સુખદ સ્પર્શવાળો—સાત મરુતોમાં શ્રેષ્ઠ, જે શુભ લોકોમાં જાય છે—હે ભારત, હે કૌન્તેય, તે તેમને આકાશની પરમ ગતિ સુધી વહન કરે છે.
12.307.76
नभो वहति लोकेश रजसः परमां गतिम् ।
तमो वहति लोकेश रजसः परमां गतिम्।
रजो वहति राजेन्द्र सत्वस्य परमां गतिम् ॥ १२.३०७.७६ ॥
આકાશ તેમને વહન કરે છે, હે લોકેશ, રજસની પરમ ગતિ સુધી. તમસ તેમને વહન કરે છે, હે લોકેશ, રજસની પરમ ગતિ સુધી. રજસ તેમને વહન કરે છે, હે રાજેન્દ્ર, સત્ત્વની પરમ ગતિ સુધી.
12.307.77
सत्वं वहति राजेन्द्र परं नारायणं प्रभुम् ।
प्रभुर्वहति शुद्धात्मा परमात्मानमात्मना ॥ १२.३०७.७७ ॥
સત્ત્વ તેમને વહન કરે છે, હે રાજેન્દ્ર, પરમ નારાયણ પ્રભુ સુધી. પ્રભુ તેમને વહન કરે છે, શુદ્ધાત્મા, પરમાત્મા સુધી, આત્માથી.
12.307.78
परमात्मानमासाद्य तद्भूता यतयोऽमलाः ।
अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति वा विभो ॥ १२.३०७.७८ ॥
પરમાત્માને પામીને, તે જ ભાવ બનેલા નિર્મળ યતિઓ અમરત્વને યોગ્ય બને છે; તેઓ પાછા ફરતા નથી, હે વિભો.
12.307.79
परमा सा गतिः पार्थ निर्द्वन्द्वानां महात्मनाम् ।
सत्यार्जवरतानां वै सर्वभूतदयावताम् ॥ १२.३०७.७९ ॥
હે પાર્થ, દ્વંદ્વોથી મુક્ત, સત્ય અને સરળતામાં રમતા, સર્વ ભૂતો પ્રત્યે દયાળુ મહાત્માઓની તે જ પરમ ગતિ છે.
12.307.80
स्थानमुत्तममासाद्य भगवन्तं स्थिरव्रताः ।
आजन्ममरणं वा ते स्मरन्त्युत न वाऽनघ ॥ १२.३०७.८० ॥
હે અનઘ, ઉત્તમ સ્થાન અને ભગવાનને પામીને સ્થિર વ્રતવાળા તેઓ જન્મથી મરણ સુધી સ્મરણ કરે છે કે નહિ?
12.307.81
यदत्र तथ्यं तन्मे त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि ।
त्वदृते पुरुषं नान्यं प्रष्टुमर्हामि कौरव ॥ १२.३०७.८१ ॥
હે કૌરવ, અહીં જે સત્ય છે તે આપ મને યથાવત કહો; આપ સિવાય બીજા કોઈને પૂછવા હું યોગ્ય નથી.
12.307.82
मोक्षे दोषो महानेष प्राप्य सिद्धिगतानृषीन् ।
यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे ॥ १२.३०७.८२ ॥
મોક્ષમાં આ મોટો દોષ છે: સિદ્ધિ પામેલા ઋષિઓ ત્યાં જ રહી જાય છે; અને શ્રેષ્ઠ યતિઓ પણ તે જ્ઞાનમાં રહે છે તો.
12.307.83
प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं पश्यामि परमं नृप ।
मग्नस्य हि परे ज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत्। ॥ १२.३०७.८३ ॥
હે રાજા, હું પ્રવૃત્તિલક્ષણ ધર્મને પરમ જોઉં છું; પરમ જ્ઞાનમાં મગ્ન થયેલાને એનાથી વધુ દુઃખ શું હોય?
12.307.84
यथान्यायं त्वया तात प्रश्नः पृष्टः सुसंकटः ।
बुधानामपि संमोहः प्रश्नेऽस्मिन्भरतर्षभ ॥ १२.३०७.८४ ॥
હે તાત, તેં યથાયોગ્ય રીતે અત્યંત કઠિન પ્રશ્ન પૂછ્યો છે; આ પ્રશ્નમાં જ્ઞાનીઓને પણ મોહ થાય છે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
12.307.85
अत्रापि तत्त्वं परमं शृणु सम्यङ्भयेरितम् ।
बुद्धिश्च परमा यत्र कापिलानां महात्मनाम् ॥ १२.३०७.८५ ॥
અહીં પણ એ પરમ તત્ત્વ સારી રીતે સાંભળ, જેમ નિર્ભય જ્ઞાનીઓએ કહ્યું છે; જ્યાં મહાત્મા કાપિલોની પરમ બુદ્ધિ છે.
12.307.86
इन्द्रियाण्येव बुध्यन्ते स्वदेहे देहिनां नृप ।
कारणान्यात्मनस्तानि सूक्ष्मः पश्यति तैस्तु सः ॥ १२.३०७.८६ ॥
હે રાજા, દેહધારીઓના પોતાના દેહમાં ઇન્દ્રિયો જ જાણે છે; તે આત્માનાં સાધનો છે; સૂક્ષ્મ તેમના દ્વારા જુએ છે.
12.307.87
आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्यसमानि तु ।
विनश्यन्ति न संदेहः फेना इव महार्णवे ॥ १२.३०७.८७ ॥
આત્માથી ત્યજાયેલી તે લાકડા અને દીવાલ જેવી બની જાય છે; સંદેહ નથી, મહાસાગરમાં ફીણની જેમ નાશ પામે છે.
12.307.88
इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनः शत्रुतापन ।
सूक्ष्मश्चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः ॥ १२.३०७.८८ ॥
હે શત્રુતાપન, ઇન્દ્રિયો સાથે સૂતેલા દેહધારીનો સૂક્ષ્મ સર્વત્ર વિચરે છે; આકાશમાં પવનની જેમ.
12.307.89
स पश्यति यथान्यायं स्पर्शान्स्पृशति वा विभो ।
बुध्यमानो यथापूर्वमखिलेनेह भारत ॥ १२.३०७.८९ ॥
હે વિભુ, તે યથાન્યાય જુએ છે, અથવા સ્પર્શોને સ્પર્શે છે; હે ભારત, પહેલાંની જેમ સંપૂર્ણપણે જાણતો અહીં.
12.307.90
इन्द्रियाणीह सर्वाणि स्वे स्वे स्थाने यथाविधि ।
अनीशत्वात्प्रलीयन्ते सर्पा हतविषा इव ॥ १२.३०७.९० ॥
અહીં બધી ઇન્દ્રિયો પોતાના સ્થાને યથાવિધિ રહે છે; નિયંત્રણના અભાવે તે લીન થાય છે, વિષ નાશ પામેલા સર્પોની જેમ.
12.307.91
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां स्वस्थानेष्वेव सर्वशः ।
आक्रम्य गतयः सूक्ष्माश्चरत्यात्मा न संशयः ॥ १२.३०७.९१ ॥
બધી ઇન્દ્રિયોને પોતપોતાના સ્થાનમાં સંપૂર્ણપણે વશ કરીને આત્મા સૂક્ષ્મ માર્ગોમાં વિચરે છે; તેમાં સંશય નથી.
12.307.92
सत्वस्य च गुणान्कृत्स्नान्नजसश्च गुणान्पुनः ।
गुणांश्च तमसः सर्वान्गुणान्बुद्धेश्च भारत ॥ १२.३०७.९२ ॥
હે ભારત, સત્ત્વના બધા ગુણો, ફરી રજસના ગુણો, તમસના બધા ગુણો અને બુદ્ધિના ગુણો પણ.
12.307.93
गुणांश्च मनसश्चापि नभसश्च गुणांश्च सः ।
गुणान्वायोश्च धर्मात्मंस्तेजसां च गुणान्पुनः ॥ १२.३०७.९३ ॥
મનના ગુણો અને આકાશના ગુણો પણ, તે વાયુના ગુણો, હે ધર્માત્મા, અને ફરી તેજના ગુણો.
12.307.94
अपां गुणांस्तथा पार्थ पार्थिंवांश्च गुणानपि ।
सर्वात्मना गुणैर्व्याप्तः क्षेत्रज्ञेषु युधिष्ठिर ॥ १२.३०७.९४ ॥
હે પાર્થ, તેમ જ જળના ગુણો અને પૃથ્વીના ગુણો પણ; હે યુધિષ્ઠિર, ક્ષેત્રજ્ઞોમાં તે સર્વાત્મના ગુણોથી વ્યાપ્ત છે.
12.307.95
आत्मा च याति क्षेत्रज्ञं कर्मणी च शुभाशुभे ।
शिष्या इव महात्मानमिन्द्रियाणि च तं प्रभो ॥ १२.३०७.९५ ॥
આત્મા ક્ષેત્રજ્ઞ પાસે જાય છે, શુભાશુભ કર્મો પણ; હે પ્રભો, શિષ્યોની જેમ ઇન્દ્રિયો પણ તે મહાત્મા પાસે જાય છે.
12.307.96
प्रकृतिं चाप्यतिक्रम्य गच्छत्यात्मानमव्ययम् ।
परं नारायणं देवं निर्द्वन्द्वं प्रकृतेः परम् ॥ १२.३०७.९६ ॥
પ્રકૃતિને પણ ઓળંગીને અવ્યય આત્મા પરમ નારાયણ દેવને પામે છે, જે નિર્દ્વંદ્વ અને પ્રકૃતિથી પર છે.
12.307.97
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः प्रविष्टस्तमनामयम् ।
परमात्मानमगुणं न निवर्तति भारत ॥ १२.३०७.९७ ॥
સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈને, તે નિર્મળ પરમાત્મામાં પ્રવેશેલો, ગુણરહિત પરમાત્મામાંથી તે પાછો ફરતો નથી, હે ભારત.
12.307.98
शिष्टं तत्र मनस्तात इन्द्रियाणि च भारत ।
आगच्छन्ति यथाकालं गुरोः संदेशकारिणः ॥ १२.३०७.९८ ॥
હે તાત, હે ભારત, ત્યાં મન અને ઇન્દ્રિયો શેષ રહે છે; ગુરુના આદેશનું પાલન કરનારની જેમ તે યથાસમયે પાછી આવે છે.
12.307.99
शक्यं चाल्पेन कालेन शान्तिं प्राप्तुं गुणार्थिना ।
एवमुक्तेन कौन्तेय युक्तज्ञानेन मोक्षिणा ॥ १२.३०७.९९ ॥
હે કૌન્તેય, ગુણાર્થી, આ રીતે ઉપદેશાયેલા, યુક્ત જ્ઞાનથી મોક્ષ ઇચ્છતા માટે થોડા સમયમાં શાંતિ પામવી શક્ય છે.
12.307.100
साङ्ख्या राजन्महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम् ।
ज्ञानेनानेन कौन्तेय तुल्यं ज्ञानं न विद्यते ॥ १२.३०७.१०० ॥
હે રાજન, મહાપ્રાજ્ઞ સાંખ્યો પરમ ગતિ પામે છે. હે કૌન્તેય, આ જ્ઞાન સમાન બીજું કોઈ જ્ઞાન નથી.
12.307.101
अत्र ते संशयो मा भूज्ज्ञानं सांख्यं परं मतम् ।
अक्षरं ध्रुवमव्यक्तं पूर्णं ब्रह्म सनातनम् ॥ १२.३०७.१०१ ॥
આમાં તમને સંશય ન રહે: સાંખ્ય જ્ઞાન પરમ મનાયું છે. તે અક્ષર, ધ્રુવ, અવ્યક્ત, પૂર્ણ, સનાતન બ્રહ્મ છે.
12.307.102
अनादिमध्यनिधनं निर्द्वन्द्वं कर्तृ शाश्वतम् ।
कूटस्थं चैव नित्यं च यद्वदन्ति शमात्मकाः ॥ १२.३०७.१०२ ॥
જેનો આદિ, મધ્ય કે અંત નથી; જે દ્વંદ્વરહિત, કર્તા, શાશ્વત, કૂટસ્થ અને નિત્ય છે—શાંત સ્વભાવવાળા તેને આ રીતે કહે છે.
12.307.103
यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः ।
यच्च शंसन्ति शास्त्रेषु वदन्ति परमर्षयः ॥ १२.३०७.१०३ ॥
જેમાંથી સર્ગ અને પ્રલયના સર્વ વિકારો ઉત્પન્ન થાય છે, જેને શાસ્ત્રોમાં પરમ ઋષિઓ કહે છે.
12.307.104
सर्वे विप्राश्च देवाश्च तथा शमविदो जनाः ।
ब्रह्मण्यं परमं देवमनन्तं परमच्युतम् ॥ १२.३०७.१०४ ॥
સર્વ બ્રાહ્મણો, દેવો અને શમને જાણનારા લોકો પરમ બ્રહ્મ, પરમ દેવ, અનંત અને પરમ અચ્યુતને (જાણે છે).
12.307.105
प्रार्थयन्तश्च तं विप्रा वदन्ति गुणबुद्धयः ।
सम्यग्युक्तास्तथा योगाः साङ्ख्याश्चामितदर्शनाः ॥ १२.३०७.१०५ ॥
તેમની પ્રાર્થના કરતા બ્રાહ્મણો, ગુણોમાં બુદ્ધિ રાખનારા, સમ્યક યુક્ત યોગીઓ અને અમિત દર્શનવાળા સાંખ્યો તેમના વિશે કહે છે.
12.307.106
अमूर्तेस्तस्य कौन्तेय साङ्ख्यं मूर्तिरिति श्रुतिः ।
अभिज्ञानानि तस्याहुर्मतं हि भरतर्षभ ॥ १२.३०७.१०६ ॥
હે કૌન્તેય, તે અમૂર્તની મૂર્તિ સાંખ્ય છે એમ શ્રુતિ કહે છે. હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તેનાં અભિજ્ઞાનો કહેવાયાં છે; આ જ મત છે.
12.307.107
द्विविधानीह भूतानि पृथिव्यां पृथिवीपते ।
जङ्गमाजङ्गमाख्यानि जङ्गमं तु विशिष्यते ॥ १२.३०७.१०७ ॥
હે પૃથ્વીપતિ, અહીં પૃથ્વી પર પ્રાણીઓ બે પ્રકારના છે; જંગમ અને અજંગમ નામે ઓળખાય છે; પરંતુ જંગમ વિશેષ ગણાય છે.
12.307.108
ज्ञानं महद्यद्धि महत्सु राज ।
न्वेदेषु साङ्ख्येषु तथैव योगे।
यच्चापि दृष्टं विविधं पुराणे ।
साङ्ख्यागतं तन्निखिलं नरेन्द्र ॥ १२.३०७.१०८ ॥
હે રાજા, મહાપુરુષોમાં જે મહાન જ્ઞાન છે, વેદોમાં, સાંખ્યમાં, યોગમાં પણ છે, અને પુરાણોમાં વિવિધ રીતે જોવા મળ્યું છે તે સર્વ, હે નરેન્દ્ર, સાંખ્યમાં જ છે.
12.307.109
यच्चेतिहासेषु महत्सु दृष्टं ।
यच्चार्थशास्त्रे नृप शिष्टजुष्टे।
ज्ञानं च लोके यदिहास्ति किंचि ।
त्साङ्ख्यागतं तच्च महन्महात्मन् ॥ १२.३०७.१०९ ॥
મહાપુરુષોના ઇતિહાસોમાં જે જોવાયું છે, હે રાજા, શિષ્ટજનોએ સેવેલા અર્થશાસ્ત્રમાં જે છે, અને જગતમાં અહીં જે કંઈ જ્ઞાન છે, તે સાંખ્યમાં છે; તે મહાન છે, હે મહાત્મા.
12.307.110
शमश्च दृष्टः परमं बलं च ।
ज्ञानं च साङ्ख्यं च यथावदुक्तम्।
तपांसि सूक्ष्माणि सुखानि चैव ।
साङ्ख्ये यथावद्विहितानि राजन् ॥ १२.३०७.११० ॥
શમ અને પરમ બળ જોવાયાં છે; જ્ઞાન અને સાંખ્ય પણ યથાવત કહેવાયાં છે; સૂક્ષ્મ તપ અને સુખો પણ, હે રાજન, સાંખ્યમાં યથાવત વિહિત છે.
12.307.111
विपर्यये तस्य हि पार्थ देवा ।
न्गच्छन्ति साङ्ख्याः सततं सुखेन।
तांश्चानुसंचार्य ततः कृतार्थाः ।
पतन्ति विप्रेषु यतेषु भूयः ॥ १२.३०७.१११ ॥
હે પાર્થ, તેના વિપર્યયમાં દેવો સાંખ્યો પાસે સતત સુખપૂર્વક જતા નથી; તેમને અનુસરીને, કૃતાર્થ થઈને, ફરી વિપ્રોમાં અને યતિઓમાં પડે છે.
12.307.112
हित्वा च देहं प्रविशन्ति मोक्षं ।
दिवौकसो द्यामिव पार्थ साङ्ख्याः।
अतोऽधिकं तेऽभिरता महार्थे ।
साङ्ख्ये द्विजाः पार्थिव शिष्टजुष्टे ॥ १२.३०७.११२ ॥
દેહ ત્યજીને, હે પાર્થ, સાંખ્યો સ્વર્ગવાસી દેવો આકાશમાં જાય તેમ મોક્ષમાં પ્રવેશે છે; તેથી, હે રાજન, શિષ્ટજનોએ સેવેલા તે મહાન પ્રયોજનમાં દ્વિજો વધુ રત રહે છે.
12.307.113
तेषां न तिर्यग्गमनं हि दृष्टं ।
नार्वाग्गतिः पापकृताधिवासः।
च चाबुधानामपि ते द्विजातयो ।
ये ज्ञानमेतन्नृपतेऽनुरक्ताः ॥ १२.३०७.११३ ॥
તેમની ગતિ આડી કે નીચે તરફની જોવામાં આવી નથી; પાપકર્મોથી બનેલો વાસ પણ તેમને હોતો નથી. આ જ્ઞાનમાં અનુરક્ત દ્વિજો, હે રાજન, અજ્ઞાનીઓને પણ (પાપરહિત રાખે છે).
12.307.114
साङ्ख्यं विशालं परमं पुराणं ।
महार्णवं विमलमुदाहरन्ति
कृत्स्नं च साङ्ख्यं नृपते महात्मा ।
नारायणो धारयतेऽप्रमेयम् ॥ १२.३०७.११४ ॥
સાંખ્યને વિશાળ, પરમ, પ્રાચીન, મહાસાગર જેવું નિર્મળ કહેવામાં આવે છે. હે રાજન્, સમગ્ર સાંખ્યને મહાત્મા નારાયણ અપ્રમેય રૂપે ધારણ કરે છે.
12.307.115
एतन्मयोक्तं नरदेव तत्त्वं ।
नारायणो विश्वमिदं पुराणम्।
स सर्गकाले च करोति सर्गं ।
संहारकाले च तदत्ति भूयः ॥ १२.३०७.११५ ॥
હે નરદેવ, આ તત્ત્વ મેં કહ્યું: નારાયણ જ આ પ્રાચીન વિશ્વ છે. સર્ગકાળમાં તે જ સર્જન કરે છે અને સંહારકાળમાં ફરી તેનું ભક્ષણ કરે છે.
12.307.116
संहृत्य सर्वं निजदेहसंस्थं ।
कृत्वाऽप्सु शेते जगदन्तरात्मा ॥ १२.३०७.११६ ॥
પોતાના દેહમાં સ્થિત સર્વને સંહારીને, જળમાં સ્થાપીને, જગતનો અંતરાત્મા શયન કરે છે.