ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.307
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.307.1
सम्पक्त्वयाऽयं नृपते वर्णितः शिष्टसंमतः ।
योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा ॥ १२.३०७.१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਇਹ ਯੋਗਮਾਰਗ ਤੁਸੀਂ ਯਥਾਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ; ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਿਆ।
12.307.2
साङ्ख्ये त्विदानीं कार्त्स्न्येन विधिं प्रब्रूहि पृच्छते ।
त्रिषु लोकेषु यज्ज्ञानं सर्वं तद्विदितं हि ते ॥ १२.३०७.२ ॥
ਹੁਣ ਸਾਂਖਿਆ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ, ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਦੱਸੋ; ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਗਿਆਨ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ।
12.307.3
शृणु मे त्वमिदं कृत्स्नं साङ्ख्यानां विदितात्मनाम् ।
विदितं यतिभिः सर्वैः कपिलादिभिरीश्वरैः ॥ १२.३०७.३ ॥
ਆਤਮ-ਗਿਆਨੀ ਸਾਂਖਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਸਮੁੱਚਾ ਤੱਤ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣ; ਇਹ ਸਭ ਯਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਪਿਲ ਆਦਿ ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਹੈ।
12.307.4
यस्मिन्नविभ्रमाः केचिद्दृश्यन्ते मनुजर्षभ ।
गुणाश्च यस्मिन्बहवो दोषहानिश्च केवला ॥ १२.३०७.४ ॥
ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲੋਕ ਭਰਮਰਹਿਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਸ਼ ਹੈ।
12.307.5
ज्ञानेन परिसङ्ख्याय सदोषान्विषयान्नृप ।
मानुषान्दुर्जयान्कृत्स्नान्पैशाचान्विषयांस्तथा ॥ १२.३०७.५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ਾਂ ਸਹਿਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ, ਜਿੱਤੇ ਨਾ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਮਾਨੁਸ਼ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪੈਸ਼ਾਚ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ।
12.307.6
राक्षसान्विषयाञ्ज्ञात्वा यक्षाणां विषयांस्तथा ।
विषयानौरगाञ्ज्ञात्वा गान्धर्वविषयांस्तथा ॥ १२.३०७.६ ॥
ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਣ ਕੇ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਾਣ ਕੇ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ।
12.307.7
पितृणां विषयाञ्ज्ञात्वा तिर्यक्षु चरतां नृप ।
सुपर्णविषयाञ्ज्ञात्वा मरुतां विषयांस्तथा ॥ १२.३०७.७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜਾਣ ਕੇ, ਸੁਪਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਜਾਣ ਕੇ।
12.307.8
राजर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा ब्रह्मर्षिविषयांस्तथा ।
आसुरान्विषयाञ्ज्ञात्वा वैश्वदेवांस्तथैव च ॥ १२.३०७.८ ॥
ਰਾਜਰਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਜਾਣ ਕੇ।
12.307.9
देवर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा योगानामपि चेश्वरान् ।
प्रजापतीनां विषयान्ब्रह्मणो विषयांस्तथा ॥ १२.३०७.९ ॥
ਦੇਵਰਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜਾਣ ਕੇ, ਯੋਗਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜਾਣ ਕੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਲੋਕ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ।
12.307.10
आयुषश्च परं कालं लोके विज्ञाय तत्त्वतः ।
सुखस्य च परं तत्त्वं विज्ञाय वदतां वर ॥ १२.३०७.१० ॥
ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਦਾ ਪਰਮ ਕਾਲ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਸੁਖ ਦਾ ਪਰਮ ਤੱਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ।
12.307.11
प्राप्ते काले च यद्दुःखं सततं विषयैषिणाम् ।
तिर्यक्षु पततां दुःखं पततां नरके च यत् ॥ १२.३०७.११ ॥
ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਜੋ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਰਯਕ ਜੂਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਜੋ ਦੁੱਖ ਹੈ।
12.307.12
स्वर्गस्य च गुणान्कृत्स्नान्दोषान्सर्वांश्च भारत ।
परिसंख्यानसंख्यानं सत्वं सांख्यगुणात्मकम्।
वेदवादे येऽपि दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः ॥ १२.३०७.१२ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸਵਰਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼, ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਹਿਸਾਬ, ਸਾਂਖਯ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸਤ੍ਵ, ਵੇਦਵਾਦ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਵੈਦਿਕ ਗੁਣ ਹਨ।
12.307.13
ज्ञानयोगे च ये दोषा गुणा योगे च ये नृप ।
साङ्ख्यज्ञाने च ये दोषास्तथैव च गुणा नृप।
इतरेषु च ये दोषा गुणास्तेषु च भारत ॥ १२.३०७.१३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਗਿਆਨਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਜੋ ਗੁਣ ਹਨ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਸਾਂਖਿਆ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੋਸ਼ ਹਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਗੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਜੋ ਗੁਣ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹਨ।
12.307.14
सत्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा ।
तमश्चाष्टगुणं ज्ञात्वा वृद्धिं सप्तगुणां तथा ॥ १२.३०७.१४ ॥
ਸੱਤ੍ਵ ਦਸ ਗੁਣਾ, ਰਜ ਨੌਂ ਗੁਣਾ, ਅਤੇ ਤਮ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਵਾਧਾ ਸੱਤ ਗੁਣਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.307.15
षङ्गुणं च मनो ज्ञात्वा नभः पञ्चगुणं तथा ।
बुद्धिं चतुर्गुणां ज्ञात्वा तमश्च त्रिगुणं तथा ॥ १२.३०७.१५ ॥
ਮਨ ਨੂੰ ਛੇ ਗੁਣਾ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪੰਜ ਗੁਣਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ; ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਅਤੇ ਤਮ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.307.16
द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्वमेकगुणं पुनः ।
सर्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलये प्रेक्ष्य चात्मनः ॥ १२.३०७.१६ ॥
ਰਜ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣਾ ਅਤੇ ਸੱਤ੍ਵ ਨੂੰ ਮੁੜ ਇੱਕ ਗੁਣਾ ਜਾਣ ਕੇ; ਸਰਗ ਨੂੰ ਤੱਤ ਨਾਲ ਸਮਝ ਕੇ, ਪ੍ਰਲੈ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ।
12.307.17
ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर्भाविताः शुभाः ।
प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम् ॥ १२.३०७.१७ ॥
ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਭਾਵਿਤ ਸ਼ੁਭ ਲੋਕ, ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸੂਖਮ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਮੋਕਸ਼ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.307.18
रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च ।
शब्दे सक्तं तथा श्रोत्रं जिह्वा रसगुणेषु च ॥ १२.३०७.१८ ॥
ਰੂਪ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਗੰਧ ਗੁਣ ਨਾਲ ਘ੍ਰਾਣ; ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੋਤ ਆਸਕਤ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਭ ਰਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ।
12.307.19
त्वचं स्पर्शे तथा सक्तां वायुं नभसि चाश्रितम् ।
मोहं तमसि संयुक्तं लोभमर्थेषु संश्रितम् ॥ १२.३०७.१९ ॥
ਚਮੜੀ ਛੋਹ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੈ; ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੋਹ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ; ਲੋਭ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.307.20
विष्णौ क्रान्तं बलं शक्रे कोष्ठे सक्तं तथाऽनलम् ।
अप्सु देवीं समासक्तामपस्तेजसि संश्रिताः ॥ १२.३०७.२० ॥
ਬਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਕੋਸ਼ਠ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਆਸਕਤ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸਕਤ ਹੈ; ਜਲ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
12.307.21
तेजः सूक्ष्मे च संयुक्तं वायुं नभसि चाश्रितम् ।
नभो महति संयुक्तं महद्बुद्धौ च संश्रितम् ॥ १२.३०७.२१ ॥
ਤੇਜ ਸੂਖਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਮਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ; ਮਹਤ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.307.22
बुद्धिं तमसि संसक्तां तमो रजसि संश्रितम् ।
रजः सत्वे तथा सक्तं सत्वं सक्तं तथाऽऽत्मनि ॥ १२.३०७.२२ ॥
ਬੁੱਧੀ ਤਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸਕਤ ਹੈ; ਤਮ ਰਜ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਜ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਤਵ ਵੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੈ।
12.307.23
सक्तमात्मानमीशे च देवे नारायणे तथा ।
देवं मोक्षे च संसक्तं मोक्षं सक्तं तु न क्वचित् ॥ १२.३०७.२३ ॥
ਆਤਮਾ ਈਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਦੇਵ ਮੋਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸਕਤ ਹੈ; ਪਰ ਮੋਕਸ਼ ਕਿਤੇ ਵੀ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.307.24
ज्ञात्वा सत्वयुतं देहं वृतं षोडशभिर्गुणैः ।
स्वभावं चेतनां चैव ज्ञात्वा देहसमाश्रिते ॥ १२.३०७.२४ ॥
ਸੱਤਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੇਹ ਨੂੰ, ਸੋਲਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਜਾਣ ਕੇ; ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣ ਕੇ, ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ।
12.307.25
मध्यस्थमेकमात्मानं पापं यस्मिन्न विद्यते ।
द्वितीयं कर्म विज्ञाय नृपते विषयैषिणाम् ॥ १२.३०७.२५ ॥
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਨਹੀਂ, ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਉਸ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਨੂੰ (ਜਾਣ)। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੂਜਾ ਕਰਮ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ।
12.307.26
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च सर्वानात्मनि संश्रितान् ।
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् ॥ १२.३०७.२६ ॥
ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਰਿਤ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਸਭ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਮੋਖ਼ ਦੀ ਦੁਰਲੱਭਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰੁਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਜਾਣ ਕੇ।
12.307.27
प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः ।
आवहं चानिलं ज्ञात्वा प्रवहं चानिलं पुनः ॥ १२.३०७.२७ ॥
ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਵਿਆਨ, ਉਦਾਨ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਆਵਹ ਵਾਯੂ ਤੇ ਪ੍ਰਵਹ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਵੀ ਫਿਰ ਜਾਣ ਕੇ।
12.307.28
सप्तवातांस्तथा शेषान्सप्तधा विहितान्पुनः ।
प्रजापतीनृषींश्चैव मार्गांश्चैव बहून्वरान् ॥ १२.३०७.२८ ॥
ਸੱਤ ਵਾਯੂਆਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਤ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਫਿਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ (ਜਾਣ)।
12.307.29
सप्तर्षीश्च बहूञ्ज्ञात्वा राजर्षीश्च परंतप ।
सुरर्षीन्महतश्चान्यान्ब्रह्मर्षीन्सूर्यसन्निभान् ॥ १२.३०७.२९ ॥
ਸਪਤਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਹੇ ਪਰੰਤਪ, ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਮਹਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ।
12.307.30
ऐश्वर्याच्च्यावितान्दृष्ट्वा कालेन महता नृप ।
महतां भूतसङ्घानां श्रुत्वा नाशं च पार्थिव ॥ १२.३०७.३० ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਮਹਾਨ ਕਾਲ ਦੁਆਰਾ ਐਸ਼ਵਰਜ ਤੋਂ ਡਿੱਗਾਏ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਮਹਾਨ ਜੀਵ-ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ (ਸੋਚ)।
12.307.31
गतिं चाप्यशुभां ज्ञात्वा नृपते पापकर्मिणाम् ।
वैतरण्यां च यद्दुःखं पतितानां यमक्षये ॥ १२.३०७.३१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਾਪ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਅਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਅਤੇ ਯਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੈਤਰਣੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਜਾਣ ਕੇ।
12.307.32
योनीषु च विचित्रासु संसारानशुभांस्तथा ।
जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने ॥ १२.३०७.३२ ॥
ਵਿਭਿੰਨ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਲਹੂ-ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਰਗੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਵਿੱਚ।
12.307.33
श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते ।
शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे ॥ १२.३०७.३३ ॥
ਤੇਜ਼ ਬਦਬੂ ਵਾਲੇ ਬਲਗ਼ਮ, ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਮਲ ਵਿੱਚ; ਸ਼ੁਕਰ-ਲਹੂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ; ਮੱਜ ਅਤੇ ਨਸਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ।
12.307.34
सिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरेऽशुचौ ।
विज्ञायाहितमात्मानं योगांश्च विविधान्नृप ॥ १२.३०७.३४ ॥
ਸੈਂਕੜੇ ਨਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਨੌਂ ਦੁਆਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨਗਰ (ਸਰੀਰ) ਵਿੱਚ ਥਾਪੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ।
12.307.35
तामसानां च जन्तूनां रमणीयावृतात्मनाम् ।
सात्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं भरतर्षभ ॥ १२.३०७.३५ ॥
ਤਾਮਸੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ - ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮਨਮੋਹਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਢਕੀ ਹੋਈ ਹੈ - ਅਤੇ ਸਾਤਵਿਕ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਰੂਪ, ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।
12.307.36
गर्हितं महतामर्थे साङ्ख्यानां विदितात्मनाम् ।
उपप्लवांस्तथा घोराञ्शशिनस्तेजसस्तथा ॥ १२.३०७.३६ ॥
ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸਾਂਖਿਆ ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਤੇਜ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਉਪੱਦਰ ਵੀ।
12.307.37
ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम् ।
द्वन्द्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपण नृप ॥ १२.३०७.३७ ॥
ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ ਅਤੇ ਨਛੱਤਰਾਂ ਦਾ ਥਾਂ ਬਦਲਣਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋੜਿਆਂ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਦੀਨ ਰਾਜਨ।
12.307.38
अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानामपि चाशुभम् ।
बाल्ये मोहं च विज्ञाय क्षयं देहस्य चाशुभम् ॥ १२.३०७.३८ ॥
ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸ਼ੁਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਚਪਨ ਦਾ ਮੋਹ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਕ੍ਸ਼ਯ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਜਾਣ ਕੇ।
12.307.39
रागे मोहे च संप्राप्ते क्वचित्सत्वं समाश्रितम् ।
सहस्रेषु नरः कश्चिन्मोक्षबुद्धिं समाश्रितः ॥ १२.३०७.३९ ॥
ਰਾਗ ਅਤੇ ਮੋਹ ਆ ਪੈਣ ਤੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਸੱਤਵ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਮੋਕਸ਼ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.307.40
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् ।
बहुमानमलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः ॥ १२.३०७.४० ॥
ਸ਼ਰੁਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਦੀ ਦੁਰਲੱਭਤਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਉਸ ਲਈ ਵੱਡਾ ਆਦਰ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਮੁੜ ਸਮਭਾਵ।
12.307.41
विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय नृपते पुनः ।
गतासूनां च कौन्तेय देहान्दृष्ट्वा तथाऽशुभान् ॥ १२.३०७.४१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਮੁੜ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਮੋਏ ਹੋਇਆਂ ਦੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸਰੀਰ ਵੇਖ ਕੇ।
12.307.42
वासं कुलेषु जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भारत ।
ब्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम् ॥ १२.३०७.४२ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਕੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਜਾਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਪਤਿਤਾਂ ਦੀ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਗਤੀ ਜਾਣ ਕੇ।
12.307.43
सुरापाने च सक्तानां ब्राह्मणानां दुरात्मनाम् ।
गुरूदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम् ॥ १२.३०७.४३ ॥
ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਆਸਕਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਜਾਣ ਕੇ।
12.307.44
जननीषु च वर्तन्ते येन सम्यग्युधिष्ठिर ।
सदेवकेषु लोकेषु येन वर्तन्ति मानवाः ॥ १२.३०७.४४ ॥
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵ ਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ।
12.307.45
तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभकर्मणाम् ।
तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय च गतिं पृथक् ॥ १२.३०७.४५ ॥
ਉਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਏ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਜਾਣ ਕੇ।
12.307.46
वेदवादांस्तथा चित्रानृतूनां पर्ययांस्तथा ।
क्षयं संवत्सराणां च मासानां च क्षयं तथा ॥ १२.३०७.४६ ॥
ਵੇਦ-ਵਚਨ, ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਚੱਕਰ, ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਘਟਾਓ ਅਤੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਘਟਾਓ ਵੀ।
12.307.47
पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम् ।
क्षयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस्तथा ॥ १२.३०७.४७ ॥
ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਘਟਾਓ ਅਤੇ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸੰਕ੍ਸ਼ਯ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਘਟਣਾ ਤੇ ਵਧਣਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖ ਕੇ।
12.307.48
वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयं तेषां तथा पुनः ।
क्षयं धनानां दृष्ट्वा च पुनर्वृद्धिं तथैव च ॥ १२.३०७.४८ ॥
ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਵਧਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਟਣਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਧਨਾਂ ਦਾ ਘਟਣਾ ਤੇ ਫਿਰ ਵਧਣਾ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਕੇ।
12.307.49
संयोगानां क्षयं दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः ।
क्षयं च दृष्ट्वा शैलानां क्षयं च सरितां तथा ॥ १२.३०७.४९ ॥
ਸੰਜੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸਕਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਪਰਬਤਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਵੀ ਵੇਖ ਕੇ।
12.307.50
वर्णानां च क्षयं दृष्ट्वा क्षयान्तं च पुनः पुनः ।
जरा मृत्युस्तथा जन्म दृष्ट्वा दुःखानि चैव ह ॥ १२.३०७.५० ॥
ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਜਨਮ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵੀ ਵੇਖ ਕੇ।
12.307.51
देहदोषांस्तथा ज्ञात्वा तेषां दुःखं च तत्त्वतः ।
देहविक्लवतां चैव सम्यग्विज्ञाय तत्त्वतः ॥ १२.३०७.५१ ॥
ਦੇਹ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਕੇ।
12.307.52
आत्मदोषांश्च विज्ञाय सर्वानात्मनि संश्रितान् ।
स्वदेहादुत्थितान्गब्धांस्तथा विज्ञाय चाशुभान्।
मूत्रश्लेष्मपुरीषादीन्स्वेदजांश्च सुकुत्सितान् ॥ १२.३०७.५२ ॥
ਆਪਣੇ ਦੋਸ਼ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਟਿਕੇ ਸਭ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਨੂੰ, ਅਸ਼ੁਭਾਂ ਨੂੰ, ਮੂਤਰ, ਬਲਗਮ, ਮਲ ਆਦਿ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ।
12.307.53
कान्स्वगात्रोद्भवान्दोषान्पश्यस्यमितविक्रम ।
एतन्मे संशयं कृत्स्नं वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ १२.३०७.५३ ॥
ਹੇ ਅਮਿਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉੱਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਿਹੜੇ ਦੋਸ਼ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋ? ਮੇਰੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਣਾ ਤੁਹਾਡਾ ਹੱਕ ਹੈ।
12.307.54
पञ्च दोषान्प्रभो देहे प्रवदन्ति मनीषिणः ।
मार्गज्ञाः कापिलाः साङ्ख्याः शृणु तानरिसूदन ॥ १२.३०७.५४ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਮਾਰਗ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਕਪਿਲ ਦੇ ਸਾਂਖਿਆ ਵਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਅਰਿਸੂਦਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣੋ।
12.307.55
कामक्रोधौ भयं निद्रा पञ्चमः श्वास उच्यते ॥ १२.३०७.५५ ॥
ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ, ਭੈ, ਨੀਂਦ, ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸਾਹ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.307.56
एते दोषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम् ।
छिन्दन्ति क्षमया क्रोधं कामं संकल्पवर्जनात् ॥ १२.३०७.५६ ॥
ਇਹ ਦੋਸ਼ ਸਾਰੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਖਿਮਾ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲ ਕਾਮ ਨੂੰ ਕੱਟਦੇ ਹਨ।
12.307.57
सत्वसंसेवनान्निद्रामप्रमादाद्भयं तथा ।
छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासमल्पाहारतया नृप ॥ १२.३०७.५७ ॥
ਸੱਤਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਨੂੰ, ਅਪ੍ਰਮਾਦ ਨਾਲ ਭੈ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਪੰਜਵੇਂ ਸਾਹ ਨੂੰ ਕੱਟਦੇ ਹਨ।
12.307.58
गुणान्गुणशतैर्ज्ञात्वा दोषान्दोषशतैरपि ।
हेतून्हेतुशतैश्चित्रैश्चित्रान्विज्ञाय तत्त्वतः ॥ १२.३०७.५८ ॥
ਸੈਂਕੜੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ, ਸੈਂਕੜੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ; ਵਿਚਿੱਤਰ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤੱਤ ਤੋਂ ਸਮਝ ਕੇ।
12.307.59
अपां फेनोपमं लोकं विष्णोर्मायाशतैश्वितम् ।
चित्रभित्तिप्रतीकाशं नलसारमनर्थकम् ॥ १२.३०७.५९ ॥
ਇਹ ਲੋਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਝੱਗ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਮਾਇਆਂ ਨਾਲ ਬੁਣਿਆ ਹੋਇਆ; ਚਿੱਤਰੀ ਕੰਧ ਵਰਗਾ, ਸਰਕੰਡੇ ਦੇ ਸਾਰ ਵਰਗਾ, ਵਿਅਰਥ।
12.307.60
तमः श्वभ्रनिभं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुदसंनिभम् ।
क्लेशप्रायं सुखाद्धीनं नाशोत्तरमिहावशम् ॥ १२.३०७.६० ॥
ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਖੂਹ ਵਰਗਾ, ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਰਗਾ ਵੇਖ ਕੇ; ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਸੁਖੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਾਸ਼ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਇਥੇ ਬੇਵੱਸ।
12.307.61
रजस्तमसि संमग्नं पङ्के द्वीपमिवावशम् ।
साङ्ख्या राजन्महाप्राज्ञास्त्यक्त्वा देहं प्रजाकृतं ॥ १२.३०७.६१ ॥
ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚ ਟਾਪੂ ਵਾਂਗ ਬੇਵੱਸ (ਮਨੁੱਖ) ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਸਾਂਖਯ ਪ੍ਰਜਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
12.307.62
ज्ञानयोगेन साङ्ख्येन व्यापिना महता नृप ।
राजसानशुभान्गन्धांस्तांमसांश्च तथाविधान् ॥ १२.३०७.६२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਿਆਪਕ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨਯੋਗ ਅਤੇ ਸਾਂਖਯ ਰਾਹੀਂ (ਸਾਧਕ) ਰਾਜਸਿਕ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਗੰਧਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਮਸਿਕ ਗੰਧਾਂ ਨੂੰ (ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ)।
12.307.63
पुण्यांश्च सात्विकान्गन्धान्स्पर्शजान्देहसंश्रितान् ।
छित्त्वाऽऽशु ज्ञानशस्त्रेण तपो दण्डेन भारत ॥ १२.३०७.६३ ॥
ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਦੇਹ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾਏ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਸਾਤਵਿਕ ਗੰਧਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਸਤਰ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਕੱਟ ਕੇ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਤਪ ਨੂੰ ਡੰਡਾ ਬਣਾ ਕੇ (ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ)।
12.307.64
ततो दुःखोदधिं घोरं चिन्ताशोकमहाह्रदम् ।
व्याधिमृत्युमहाग्राहं महाभयमहोरगम् ॥ १२.३०७.६४ ॥
ਫਿਰ (ਸਾਧਕ) ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਸੋਗ ਦੇ ਮਹਾ ਸਰੋਵਰ, ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਮਹਾ ਮਗਰਮੱਛਾਂ, ਮਹਾ ਭੈ ਅਤੇ ਮਹਾ ਸਰਪਾਂ ਵਾਲੇ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ (ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ)।
12.307.65
तमःकूर्मं रजोमीनं प्रज्ञया संतरन्त्युत ।
स्नेहपङ्कं जरादुर्गं ज्ञानदीपमरिंदम् ॥ १२.३०७.६५ ॥
ਤਮਸ ਦੇ ਕੱਛੂਆਂ ਅਤੇ ਰਜਸ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਵਾਲੇ (ਸਾਗਰ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਿਆ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਨੇਹ ਦੇ ਚਿੱਕੜ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਦੁਰਗਮ ਮਾਰਗ ਵਾਲੇ (ਸਾਗਰ) ਨੂੰ, ਗਿਆਨ-ਦੀਵੇ ਨਾਲ, ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ।
12.307.66
कर्मागाधं सत्यतीरं स्थितव्रतमरिंदम् ।
हिंसाशीघ्रमहावेगं नानारससमाकरम् ॥ १२.३०७.६६ ॥
ਕਰਮ ਨਾਲ ਅਥਾਹ, ਸੱਚ ਜਿਸ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਹੈ, ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ; ਹਿੰਸਾ ਰੂਪੀ ਤੇਜ਼ ਮਹਾਵੇਗ ਵਾਲਾ, ਅਨੇਕ ਰਸਾਂ ਦੀ ਖਾਨ।
12.307.67
नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखज्वरसमीरणम् ।
शोकतृष्णामहावर्तं तीक्ष्णव्याधिमहागजम् ॥ १२.३०७.६७ ॥
ਅਨੇਕ ਪ੍ਰੀਤਾਂ ਦੇ ਮਹਾਰਤਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਦੁੱਖ-ਤਾਪ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿੱਲਦਾ, ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਮਹਾਂ ਭੰਵਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਿੱਖੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਰੂਪੀ ਮਹਾਂ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਲਾ।
12.307.68
अस्थिसंघातसंघट्टं श्लेष्मफेनमरिंदम् ।
दानमुक्ताकरं घोरं शोणितह्रदविद्रुमम् ॥ १२.३०७.६८ ॥
ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਵਾਲਾ, ਬਲਗਮ ਦੇ ਝੱਗ ਵਾਲਾ, ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ; ਦਾਨ ਰੂਪੀ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਖਾਨ, ਘੋਰ, ਲਹੂ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਮੂੰਗੇ ਵਾਲਾ।
12.307.69
हसितोत्क्रुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुस्तरम् ।
रोदनाश्रुमलक्षारं सङ्गत्यागपरायणम्। ॥ १२.३०७.६९ ॥
ਹਾਸਿਆਂ ਤੇ ਚੀਕਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਪਾਰ ਕਰਨਯੋਗ; ਰੋਣ ਦੇ ਅੱਥਰੂਆਂ ਦੀ ਮੈਲ ਤੇ ਖਾਰ ਵਾਲਾ; ਸੰਗ-ਤਿਆਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ।
12.307.70
पुत्रदारजलौकौघं मत्रिबान्धवपत्तनम् ।
अहिंसासत्यमर्यादं प्राणत्यागमहोर्मिणम् ॥ १२.३०७.७० ॥
ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਜੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਲਾ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਬੰਧੂਆਂ ਰੂਪੀ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਵਾਲਾ; ਅਹਿੰਸਾ ਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਾਣ-ਤਿਆਗ ਦੀਆਂ ਮਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲਾ।
12.307.71
वेदान्तगमनद्वीपं सर्वभूतदयोदकम् ।
मोक्षदुर्लाभविषयं व़डवामुखसागरम् ॥ १२.३०७.७१ ॥
ਵੇਦਾਂਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਟਾਪੂ ਵਾਲਾ, ਸਰਬ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਦਇਆ ਰੂਪੀ ਜਲ ਵਾਲਾ; ਜਿੱਥੇ ਮੋਕਸ਼ ਦੁਰਲਭ ਹੈ ਐਸਾ, ਵਡਵਾਨਲ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਸਾਗਰ।
12.307.72
तरन्ति मुनयः सिद्धा ज्ञानयानेन भारत ।
तीर्त्वाऽतिदुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः ॥ १२.३०७.७२ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਮੁਨੀ ਤੇ ਸਿੱਧ ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਜਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਤਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਜਨਮ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.307.73
तत्र तान्सुकृतीन्साङ्ख्यान्सूर्यो वहति रश्मिभिः ।
पद्मतन्तुवदाविश्य प्रसह्य विषयान्नृप ॥ १२.३०७.७३ ॥
ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁੰਨਵਾਨ ਸਾਂਖਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਮਲ-ਤੰਤੂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਬਲਪੂਰਵਕ ਪਾਰ ਕਰਕੇ।
12.307.74
तत्र तान्प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति भारत ।
वीतरागान्यतीन्सिद्धान्वीर्ययुक्तांस्तपोधनान् ॥ १२.३०७.७४ ॥
ਉੱਥੇ ਵਗਦੀ ਹਵਾ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਵੀਤਰਾਗ ਯਤੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਵੀਰਜਯੁਕਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਨ ਤਪ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ।
12.307.75
सूक्ष्मः शीतः सुगन्धी च सुखस्पर्शश्च भारत ।
सप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान्गच्छति यः शुभान्।
स तान्वहति कौन्तेय नभसः परमां गतिम् ॥ १२.३०७.७५ ॥
ਸੂਖਮ, ਠੰਡਾ, ਸੁਗੰਧੀ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਛੋਹ ਵਾਲਾ—ਸੱਤ ਮਰੁਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਭਾਰਤ, ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.307.76
नभो वहति लोकेश रजसः परमां गतिम् ।
तमो वहति लोकेश रजसः परमां गतिम्।
रजो वहति राजेन्द्र सत्वस्य परमां गतिम् ॥ १२.३०७.७६ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਲੋਕੇਸ਼, ਰਜਸ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਤੱਕ। ਤਮਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਲੋਕੇਸ਼, ਰਜਸ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਤੱਕ। ਰਜਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਸਤ੍ਵ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਤੱਕ।
12.307.77
सत्वं वहति राजेन्द्र परं नारायणं प्रभुम् ।
प्रभुर्वहति शुद्धात्मा परमात्मानमात्मना ॥ १२.३०७.७७ ॥
ਸਤ੍ਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਪਰਮ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਭੂ ਤੱਕ। ਪ੍ਰਭੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੁੱਧਾਤਮਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੱਕ, ਆਤਮਾ ਰਾਹੀਂ।
12.307.78
परमात्मानमासाद्य तद्भूता यतयोऽमलाः ।
अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति वा विभो ॥ १२.३०७.७८ ॥
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਨਿਰਮਲ ਯਤੀ ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦੇ, ਹੇ ਵਿਭੋ।
12.307.79
परमा सा गतिः पार्थ निर्द्वन्द्वानां महात्मनाम् ।
सत्यार्जवरतानां वै सर्वभूतदयावताम् ॥ १२.३०७.७९ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇਪਣ ਵਿੱਚ ਰਮੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਉਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ।
12.307.80
स्थानमुत्तममासाद्य भगवन्तं स्थिरव्रताः ।
आजन्ममरणं वा ते स्मरन्त्युत न वाऽनघ ॥ १२.३०७.८० ॥
ਹੇ ਨਿਰਮਲ, ਉੱਤਮ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਕੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮਰਨ ਤੱਕ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?
12.307.81
यदत्र तथ्यं तन्मे त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि ।
त्वदृते पुरुषं नान्यं प्रष्टुमर्हामि कौरव ॥ १२.३०७.८१ ॥
ਹੇ ਕੌਰਵ, ਇੱਥੇ ਜੋ ਸੱਚ ਹੈ ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
12.307.82
मोक्षे दोषो महानेष प्राप्य सिद्धिगतानृषीन् ।
यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे ॥ १२.३०७.८२ ॥
ਮੋਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸ ਹੈ: ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੇ ਉੱਤਮ ਯਤੀ ਵੀ ਉਸੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.307.83
प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं पश्यामि परमं नृप ।
मग्नस्य हि परे ज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत्। ॥ १२.३०७.८३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ-ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਰਮ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਖ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?
12.307.84
यथान्यायं त्वया तात प्रश्नः पृष्टः सुसंकटः ।
बुधानामपि संमोहः प्रश्नेऽस्मिन्भरतर्षभ ॥ १२.३०७.८४ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁਲੇਖਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਭਰਤਰਿਸ਼ਭ।
12.307.85
अत्रापि तत्त्वं परमं शृणु सम्यङ्भयेरितम् ।
बुद्धिश्च परमा यत्र कापिलानां महात्मनाम् ॥ १२.३०७.८५ ॥
ਇੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤਵ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਡਰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਤਮਾ ਕਪਿਲ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦੀ ਪਰਮ ਬੁੱਧੀ ਹੈ।
12.307.86
इन्द्रियाण्येव बुध्यन्ते स्वदेहे देहिनां नृप ।
कारणान्यात्मनस्तानि सूक्ष्मः पश्यति तैस्तु सः ॥ १२.३०७.८६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰੀਆਂ ਹੀ ਜਾਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ; ਸੂਖਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.307.87
आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्यसमानि तु ।
विनश्यन्ति न संदेहः फेना इव महार्णवे ॥ १२.३०७.८७ ॥
ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਛੱਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਹ ਲੱਕੜੀ ਅਤੇ ਕੰਧ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਝੱਗ ਵਾਂਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
12.307.88
इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनः शत्रुतापन ।
सूक्ष्मश्चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः ॥ १२.३०७.८८ ॥
ਹੇ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦਾ ਸੂਖਮ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ; ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਵਾਂਗ।
12.307.89
स पश्यति यथान्यायं स्पर्शान्स्पृशति वा विभो ।
बुध्यमानो यथापूर्वमखिलेनेह भारत ॥ १२.३०७.८९ ॥
ਹੇ ਵਿਭੂ, ਉਹ ਯਥਾਨਿਆਏ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਪਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਭਾਰਤ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਥੇ।
12.307.90
इन्द्रियाणीह सर्वाणि स्वे स्वे स्थाने यथाविधि ।
अनीशत्वात्प्रलीयन्ते सर्पा हतविषा इव ॥ १२.३०७.९० ॥
ਇੱਥੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਯਥਾਵਿਧਿ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਾਬੂ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਿਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ।
12.307.91
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां स्वस्थानेष्वेव सर्वशः ।
आक्रम्य गतयः सूक्ष्माश्चरत्यात्मा न संशयः ॥ १२.३०७.९१ ॥
ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਥਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਕਰਕੇ ਆਤਮਾ ਸੂਖਮ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
12.307.92
सत्वस्य च गुणान्कृत्स्नान्नजसश्च गुणान्पुनः ।
गुणांश्च तमसः सर्वान्गुणान्बुद्धेश्च भारत ॥ १२.३०७.९२ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਸਤ੍ਵ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ, ਫਿਰ ਰਜ ਦੇ ਗੁਣ, ਤਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ।
12.307.93
गुणांश्च मनसश्चापि नभसश्च गुणांश्च सः ।
गुणान्वायोश्च धर्मात्मंस्तेजसां च गुणान्पुनः ॥ १२.३०७.९३ ॥
ਮਨ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ, ਉਹ ਹਵਾ ਦੇ ਗੁਣ, ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੇਜ ਦੇ ਗੁਣ।
12.307.94
अपां गुणांस्तथा पार्थ पार्थिंवांश्च गुणानपि ।
सर्वात्मना गुणैर्व्याप्तः क्षेत्रज्ञेषु युधिष्ठिर ॥ १२.३०७.९४ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ; ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਕਸ਼ੇਤਰਜ੍ਞਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।
12.307.95
आत्मा च याति क्षेत्रज्ञं कर्मणी च शुभाशुभे ।
शिष्या इव महात्मानमिन्द्रियाणि च तं प्रभो ॥ १२.३०७.९५ ॥
ਆਤਮਾ ਕਸ਼ੇਤਰਜ੍ਞ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਵੀ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਚੇਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
12.307.96
प्रकृतिं चाप्यतिक्रम्य गच्छत्यात्मानमव्ययम् ।
परं नारायणं देवं निर्द्वन्द्वं प्रकृतेः परम् ॥ १२.३०७.९६ ॥
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਪਰਮ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
12.307.97
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः प्रविष्टस्तमनामयम् ।
परमात्मानमगुणं न निवर्तति भारत ॥ १२.३०७.९७ ॥
ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨਿਰਮਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ, ਗੁਣਰਹਿਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਹ ਮੁੜਦਾ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਭਾਰਤ।
12.307.98
शिष्टं तत्र मनस्तात इन्द्रियाणि च भारत ।
आगच्छन्ति यथाकालं गुरोः संदेशकारिणः ॥ १२.३०७.९८ ॥
ਹੇ ਤਾਤ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉੱਥੇ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਬਚੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
12.307.99
शक्यं चाल्पेन कालेन शान्तिं प्राप्तुं गुणार्थिना ।
एवमुक्तेन कौन्तेय युक्तज्ञानेन मोक्षिणा ॥ १२.३०७.९९ ॥
ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਗੁਣਾਰਥੀ ਲਈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਯੁਕਤ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੋਕਸ਼ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਣੀ ਸੰਭਵ ਹੈ।
12.307.100
साङ्ख्या राजन्महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम् ।
ज्ञानेनानेन कौन्तेय तुल्यं ज्ञानं न विद्यते ॥ १२.३०७.१०० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਹਾਪ੍ਰਾਗ ਸਾਂਖਿਆ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਇਸ ਗਿਆਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ।
12.307.101
अत्र ते संशयो मा भूज्ज्ञानं सांख्यं परं मतम् ।
अक्षरं ध्रुवमव्यक्तं पूर्णं ब्रह्म सनातनम् ॥ १२.३०७.१०१ ॥
ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਸੰਸ਼ਯ ਨਾ ਹੋਵੇ: ਸਾਂਖਿਆ ਗਿਆਨ ਪਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਅਕਸ਼ਰ, ਧਰੁਵ, ਅਵਿਅਕਤ, ਪੂਰਨ, ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ।
12.307.102
अनादिमध्यनिधनं निर्द्वन्द्वं कर्तृ शाश्वतम् ।
कूटस्थं चैव नित्यं च यद्वदन्ति शमात्मकाः ॥ १२.३०७.१०२ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਦੰਦਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕਰਤਾ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਕੂਟਸਥ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.307.103
यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः ।
यच्च शंसन्ति शास्त्रेषु वदन्ति परमर्षयः ॥ १२.३०७.१०३ ॥
ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
12.307.104
सर्वे विप्राश्च देवाश्च तथा शमविदो जनाः ।
ब्रह्मण्यं परमं देवमनन्तं परमच्युतम् ॥ १२.३०७.१०४ ॥
ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਦੇਵ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਪਰਮ ਅਚੁਤ ਨੂੰ (ਜਾਣਦੇ ਹਨ)।
12.307.105
प्रार्थयन्तश्च तं विप्रा वदन्ति गुणबुद्धयः ।
सम्यग्युक्तास्तथा योगाः साङ्ख्याश्चामितदर्शनाः ॥ १२.३०७.१०५ ॥
ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਸਹੀ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਅਮਿਤ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਸਾਂਖਯ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.307.106
अमूर्तेस्तस्य कौन्तेय साङ्ख्यं मूर्तिरिति श्रुतिः ।
अभिज्ञानानि तस्याहुर्मतं हि भरतर्षभ ॥ १२.३०७.१०६ ॥
ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਉਸ ਅਮੂਰਤ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸਾਂਖਯ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਰੁਤੀ ਹੈ। ਹੇ ਭਰਤ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸਦੇ ਅਭਿਗਿਆਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਹੀ ਮਤ ਹੈ।
12.307.107
द्विविधानीह भूतानि पृथिव्यां पृथिवीपते ।
जङ्गमाजङ्गमाख्यानि जङ्गमं तु विशिष्यते ॥ १२.३०७.१०७ ॥
ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ; ਜੰਗਮ ਅਤੇ ਅਜੰਗਮ ਨਾਂ ਵਾਲੇ; ਪਰ ਜੰਗਮ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ।
12.307.108
ज्ञानं महद्यद्धि महत्सु राज ।
न्वेदेषु साङ्ख्येषु तथैव योगे।
यच्चापि दृष्टं विविधं पुराणे ।
साङ्ख्यागतं तन्निखिलं नरेन्द्र ॥ १२.३०७.१०८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਂਖਯ ਵਿੱਚ, ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੋ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਰੇਂਦਰ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਸਾਂਖਯ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।
12.307.109
यच्चेतिहासेषु महत्सु दृष्टं ।
यच्चार्थशास्त्रे नृप शिष्टजुष्टे।
ज्ञानं च लोके यदिहास्ति किंचि ।
त्साङ्ख्यागतं तच्च महन्महात्मन् ॥ १२.३०७.१०९ ॥
ਮਹਾਂ ਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਿਆਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਜੋ ਵੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਸਾਂਖਯ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ।
12.307.110
शमश्च दृष्टः परमं बलं च ।
ज्ञानं च साङ्ख्यं च यथावदुक्तम्।
तपांसि सूक्ष्माणि सुखानि चैव ।
साङ्ख्ये यथावद्विहितानि राजन् ॥ १२.३०७.११० ॥
ਸ਼ਮ ਅਤੇ ਪਰਮ ਬਲ ਵੇਖੇ ਗਏ ਹਨ; ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਾਂਖਯ ਵੀ ਯਥਾਵਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਸੂਖਮ ਤਪ ਅਤੇ ਸੁਖ ਵੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਂਖਯ ਵਿੱਚ ਯਥਾਵਤ ਵਿਹਿਤ ਹਨ।
12.307.111
विपर्यये तस्य हि पार्थ देवा ।
न्गच्छन्ति साङ्ख्याः सततं सुखेन।
तांश्चानुसंचार्य ततः कृतार्थाः ।
पतन्ति विप्रेषु यतेषु भूयः ॥ १२.३०७.१११ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਸਦੇ ਵਿਪਰਯ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਸਾਂਖਯਾਂ ਕੋਲ ਸਦਾ ਸੁਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਯਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।
12.307.112
हित्वा च देहं प्रविशन्ति मोक्षं ।
दिवौकसो द्यामिव पार्थ साङ्ख्याः।
अतोऽधिकं तेऽभिरता महार्थे ।
साङ्ख्ये द्विजाः पार्थिव शिष्टजुष्टे ॥ १२.३०७.११२ ॥
ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਸਾਂਖਯ ਮੋਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਦੇਵਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਿਆਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜ ਵਧੇਰੇ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.307.113
तेषां न तिर्यग्गमनं हि दृष्टं ।
नार्वाग्गतिः पापकृताधिवासः।
च चाबुधानामपि ते द्विजातयो ।
ये ज्ञानमेतन्नृपतेऽनुरक्ताः ॥ १२.३०७.११३ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਤਿਰਛੀ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖੀ ਗਈ; ਪਾਪ-ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਨਿਵਾਸ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਨੁਰਕਤ ਦਵਿਜ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ (ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ)।
12.307.114
साङ्ख्यं विशालं परमं पुराणं ।
महार्णवं विमलमुदाहरन्ति
कृत्स्नं च साङ्ख्यं नृपते महात्मा ।
नारायणो धारयतेऽप्रमेयम् ॥ १२.३०७.११४ ॥
ਸਾਂਖਯ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਪਰਮ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਮੁੱਚੇ ਸਾਂਖਯ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਨਾਰਾਇਣ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਦੇ ਹਨ।
12.307.115
एतन्मयोक्तं नरदेव तत्त्वं ।
नारायणो विश्वमिदं पुराणम्।
स सर्गकाले च करोति सर्गं ।
संहारकाले च तदत्ति भूयः ॥ १२.३०७.११५ ॥
ਹੇ ਨਰਦੇਵ, ਇਹ ਤੱਤ ਮੈਂ ਕਿਹਾ: ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ। ਸਰਗ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੀ ਸਰਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.307.116
संहृत्य सर्वं निजदेहसंस्थं ।
कृत्वाऽप्सु शेते जगदन्तरात्मा ॥ १२.३०७.११६ ॥
ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ, ਜਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਜਗਤ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।