మహాభారతం · అధ్యాయం 12.307
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.307.1
सम्पक्त्वयाऽयं नृपते वर्णितः शिष्टसंमतः ।
योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा ॥ १२.३०७.१ ॥
రాజా, శిష్టులు అంగీకరించిన ఈ యోగమార్గాన్ని మీరు యథావిధిగా చక్కగా వివరించారు; హితైషి అయిన గురువు ఇక్కడ శిష్యునికి దాన్ని బోధించారు.
12.307.2
साङ्ख्ये त्विदानीं कार्त्स्न्येन विधिं प्रब्रूहि पृच्छते ।
त्रिषु लोकेषु यज्ज्ञानं सर्वं तद्विदितं हि ते ॥ १२.३०७.२ ॥
ఇప్పుడు సాంఖ్య విధానాన్ని పూర్తిగా నాకు, అడుగుతున్న నాకు, వివరించండి; మూడు లోకాలలో ఉన్న జ్ఞానమంతా మీకు తెలిసినదే.
12.307.3
शृणु मे त्वमिदं कृत्स्नं साङ्ख्यानां विदितात्मनाम् ।
विदितं यतिभिः सर्वैः कपिलादिभिरीश्वरैः ॥ १२.३०७.३ ॥
ఆత్మను తెలుసుకున్న సాంఖ్యుల ఈ సమస్తాన్ని నా నుండి వినుము; ఇది యతులందరూ, కపిల మొదలైన ఈశ్వరులు తెలుసుకున్నదే.
12.307.4
यस्मिन्नविभ्रमाः केचिद्दृश्यन्ते मनुजर्षभ ।
गुणाश्च यस्मिन्बहवो दोषहानिश्च केवला ॥ १२.३०७.४ ॥
మనుజర్షభా, దీనిలో కొందరు భ్రమరహితులుగా కనిపిస్తారు; దీనిలో అనేక గుణాలు, దోషాల పూర్ణ నివారణ ఉన్నాయి.
12.307.5
ज्ञानेन परिसङ्ख्याय सदोषान्विषयान्नृप ।
मानुषान्दुर्जयान्कृत्स्नान्पैशाचान्विषयांस्तथा ॥ १२.३०७.५ ॥
రాజా, జ్ఞానంతో దోషాలతో కూడిన విషయాలను పూర్తిగా లెక్కించి, జయించరాని మానుష విషయాలను, పైశాచ విషయాలను కూడా.
12.307.6
राक्षसान्विषयाञ्ज्ञात्वा यक्षाणां विषयांस्तथा ।
विषयानौरगाञ्ज्ञात्वा गान्धर्वविषयांस्तथा ॥ १२.३०७.६ ॥
రాక్షసుల విషయాలను తెలుసుకొని, యక్షుల విషయాలను కూడా, అలాగే నాగుల విషయాలను తెలుసుకొని, గంధర్వుల విషయాలను కూడా.
12.307.7
पितृणां विषयाञ्ज्ञात्वा तिर्यक्षु चरतां नृप ।
सुपर्णविषयाञ्ज्ञात्वा मरुतां विषयांस्तथा ॥ १२.३०७.७ ॥
ఓ రాజా, పితృదేవతల లోకాలను, తిర్యక్ యోనులలో సంచరించే వారి లోకాలను తెలుసుకొని, సుపర్ణుల లోకాలను, మరుత్తుల లోకాలను కూడా తెలుసుకొని.
12.307.8
राजर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा ब्रह्मर्षिविषयांस्तथा ।
आसुरान्विषयाञ्ज्ञात्वा वैश्वदेवांस्तथैव च ॥ १२.३०७.८ ॥
రాజర్షుల లోకాలను, బ్రహ్మర్షుల లోకాలను అదేవిధంగా తెలుసుకొని, అసురుల లోకాలను తెలుసుకొని, వైశ్వదేవుల లోకాలను కూడా తెలుసుకొని.
12.307.9
देवर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा योगानामपि चेश्वरान् ।
प्रजापतीनां विषयान्ब्रह्मणो विषयांस्तथा ॥ १२.३०७.९ ॥
దేవర్షుల లోకాలను తెలుసుకొని, యోగాల ఈశ్వరులను కూడా తెలుసుకొని, ప్రజాపతుల లోకాలను, బ్రహ్మ లోకాన్ని కూడా తెలుసుకొని.
12.307.10
आयुषश्च परं कालं लोके विज्ञाय तत्त्वतः ।
सुखस्य च परं तत्त्वं विज्ञाय वदतां वर ॥ १२.३०७.१० ॥
లోకంలో ఆయుష్షు యొక్క పరమ కాలాన్ని యథార్థంగా తెలుసుకొని, సుఖం యొక్క పరమ తత్త్వాన్ని తెలుసుకొని, వక్తలలో శ్రేష్ఠుడా.
12.307.11
प्राप्ते काले च यद्दुःखं सततं विषयैषिणाम् ।
तिर्यक्षु पततां दुःखं पततां नरके च यत् ॥ १२.३०७.११ ॥
కాలం వచ్చినప్పుడు, విషయాలను కోరేవారికి నిరంతరం కలిగే దుఃఖం, తిర్యక్ యోనులలో పడేవారి దుఃఖం, నరకంలో పడేవారి దుఃఖం.
12.307.12
स्वर्गस्य च गुणान्कृत्स्नान्दोषान्सर्वांश्च भारत ।
परिसंख्यानसंख्यानं सत्वं सांख्यगुणात्मकम्।
वेदवादे येऽपि दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः ॥ १२.३०७.१२ ॥
భారతా, స్వర్గంలోని సమస్త గుణాలు, సమస్త దోషాలు, పరిగణన మరియు లెక్క, సాంఖ్య గుణాలతో కూడిన సత్త్వం, వేదవాదంలోని దోషాలు మరియు గుణాలు, వైదిక గుణాలు.
12.307.13
ज्ञानयोगे च ये दोषा गुणा योगे च ये नृप ।
साङ्ख्यज्ञाने च ये दोषास्तथैव च गुणा नृप।
इतरेषु च ये दोषा गुणास्तेषु च भारत ॥ १२.३०७.१३ ॥
ఓ రాజా, జ్ఞానయోగంలో ఉన్న దోషాలూ గుణాలూ, యోగంలో ఉన్నవీ, ఓ రాజా, సాంఖ్య జ్ఞానంలో ఉన్న దోషాలు, అలాగే గుణాలూ, ఓ రాజా, ఇతరాలలో ఉన్న దోషాలూ గుణాలూ, ఓ భారతా.
12.307.14
सत्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा ।
तमश्चाष्टगुणं ज्ञात्वा वृद्धिं सप्तगुणां तथा ॥ १२.३०७.१४ ॥
సత్త్వం పదిరెట్లు, రజస్సు తొమ్మిదిరెట్లు, తమస్సు ఎనిమిదిరెట్లు అని తెలుసుకొని, వృద్ధిని ఏడురెట్లుగా తెలుసుకొని, అలాగే.
12.307.15
षङ्गुणं च मनो ज्ञात्वा नभः पञ्चगुणं तथा ।
बुद्धिं चतुर्गुणां ज्ञात्वा तमश्च त्रिगुणं तथा ॥ १२.३०७.१५ ॥
మనస్సును ఆరురెట్లుగా, ఆకాశాన్ని ఐదురెట్లుగా, అలాగే; బుద్ధిని నాలుగు రెట్లుగా, తమస్సును మూడురెట్లుగా, అలాగే తెలుసుకొని.
12.307.16
द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्वमेकगुणं पुनः ।
सर्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलये प्रेक्ष्य चात्मनः ॥ १२.३०७.१६ ॥
రజస్సును రెండురెట్లుగా, సత్త్వాన్ని మళ్లీ ఒకటిగా తెలుసుకొని; సృష్టిని తత్త్వంగా గ్రహించి, ప్రళయంలో ఆత్మను చూసి.
12.307.17
ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर्भाविताः शुभाः ।
प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम् ॥ १२.३०७.१७ ॥
జ్ఞానవిజ్ఞానాలతో కూడినవారు, కారణాలచే పరిపక్వులైన శుభులు, ఆకాశంలా సూక్ష్ములై, పరమమైన శుభమైన మోక్షాన్ని పొందుతారు.
12.307.18
रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च ।
शब्दे सक्तं तथा श्रोत्रं जिह्वा रसगुणेषु च ॥ १२.३०७.१८ ॥
రూపంతో దృష్టి కూడి ఉంది, గంధగుణంతో ఘ్రాణం; శబ్దంలో శ్రవణం ఆసక్తమై ఉంది, అలాగే నాలుక రసగుణాలలో.
12.307.19
त्वचं स्पर्शे तथा सक्तां वायुं नभसि चाश्रितम् ।
मोहं तमसि संयुक्तं लोभमर्थेषु संश्रितम् ॥ १२.३०७.१९ ॥
చర్మం స్పర్శలో అంటుకుని ఉంది; వాయువు ఆకాశంలో ఆశ్రయించి ఉంది. మోహం చీకటితో కూడి ఉంది; లోభం అర్థాలలో ఆశ్రయించి ఉంది.
12.307.20
विष्णौ क्रान्तं बलं शक्रे कोष्ठे सक्तं तथाऽनलम् ।
अप्सु देवीं समासक्तामपस्तेजसि संश्रिताः ॥ १२.३०७.२० ॥
బలం విష్ణువులో వ్యాపించి ఉంది, ఇంద్రునిలోనూ; కడుపులో అగ్ని అంటుకుని ఉంది. దేవి నీటిలో పూర్తిగా ఆసక్తమై ఉంది; నీళ్లు తేజస్సులో ఆశ్రయించి ఉన్నాయి.
12.307.21
तेजः सूक्ष्मे च संयुक्तं वायुं नभसि चाश्रितम् ।
नभो महति संयुक्तं महद्बुद्धौ च संश्रितम् ॥ १२.३०७.२१ ॥
తేజస్సు సూక్ష్మంతో కూడి ఉంది, వాయువు ఆకాశంలో ఆశ్రయించి ఉంది. ఆకాశం మహత్తులో కూడి ఉంది; మహత్ బుద్ధిలో ఆశ్రయించి ఉంది.
12.307.22
बुद्धिं तमसि संसक्तां तमो रजसि संश्रितम् ।
रजः सत्वे तथा सक्तं सत्वं सक्तं तथाऽऽत्मनि ॥ १२.३०७.२२ ॥
బుద్ధి తమస్సులో పూర్తిగా అంటుకుని ఉంది; తమస్సు రజస్సులో ఆశ్రయించి ఉంది. రజస్సు సత్త్వంలో అంటుకుని ఉంది; సత్త్వమూ ఆత్మలో అంటుకుని ఉంది.
12.307.23
सक्तमात्मानमीशे च देवे नारायणे तथा ।
देवं मोक्षे च संसक्तं मोक्षं सक्तं तु न क्वचित् ॥ १२.३०७.२३ ॥
ఆత్మ ఈశ్వరునిలో అంటుకుని ఉంది; దేవుడు నారాయణునిలోనూ. దేవుడు మోక్షంలో పూర్తిగా అంటుకుని ఉన్నాడు; కానీ మోక్షం ఎక్కడా అంటుకోదు.
12.307.24
ज्ञात्वा सत्वयुतं देहं वृतं षोडशभिर्गुणैः ।
स्वभावं चेतनां चैव ज्ञात्वा देहसमाश्रिते ॥ १२.३०७.२४ ॥
సత్త్వంతో కూడిన దేహాన్ని, పదహారు గుణాలతో ఆవరించబడినదని తెలిసికొని; స్వభావాన్ని, చైతన్యాన్ని కూడా తెలిసికొని, దేహంలో ఆశ్రయించి ఉన్నవానిని.
12.307.25
मध्यस्थमेकमात्मानं पापं यस्मिन्न विद्यते ।
द्वितीयं कर्म विज्ञाय नृपते विषयैषिणाम् ॥ १२.३०७.२५ ॥
పాపం లేని, మధ్యలో నిలిచి ఉన్న ఒకే ఆత్మను (తెలుసుకో). ఓ రాజా, విషయాలను కోరేవారికి రెండవది కర్మ అని తెలుసుకో.
12.307.26
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च सर्वानात्मनि संश्रितान् ।
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् ॥ १२.३०७.२६ ॥
ఆత్మలో ఆశ్రయించి ఉన్న ఇంద్రియాలను, ఇంద్రియార్థాలన్నింటినీ, మోక్షం దుర్లభమని శ్రుతి ఆధారంగా తెలుసుకో.
12.307.27
प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः ।
आवहं चानिलं ज्ञात्वा प्रवहं चानिलं पुनः ॥ १२.३०७.२७ ॥
ప్రాణం, అపానం, సమానం, వ్యానం, ఉదానం—వీటిని యథార్థంగా, అలాగే ఆవహ వాయువును, ప్రవహ వాయువును మళ్లీ తెలుసుకో.
12.307.28
सप्तवातांस्तथा शेषान्सप्तधा विहितान्पुनः ।
प्रजापतीनृषींश्चैव मार्गांश्चैव बहून्वरान् ॥ १२.३०७.२८ ॥
ఏడు వాయువులను, ఏడు విధాలుగా నిర్ణయించబడిన మిగతావాటిని మళ్లీ, ప్రజాపతులను, ఋషులను, అనేక శ్రేష్ఠ మార్గాలను (తెలుసుకో).
12.307.29
सप्तर्षीश्च बहूञ्ज्ञात्वा राजर्षीश्च परंतप ।
सुरर्षीन्महतश्चान्यान्ब्रह्मर्षीन्सूर्यसन्निभान् ॥ १२.३०७.२९ ॥
సప్తర్షులను, అనేకమంది ఋషులను, ఓ పరంతపా, రాజర్షులను, దేవర్షులను, మహానుభావులను, సూర్యునితో సమానులైన ఇతర బ్రహ్మర్షులను తెలుసుకో.
12.307.30
ऐश्वर्याच्च्यावितान्दृष्ट्वा कालेन महता नृप ।
महतां भूतसङ्घानां श्रुत्वा नाशं च पार्थिव ॥ १२.३०७.३० ॥
ఓ రాజా, మహాకాలంచే ఐశ్వర్యం నుండి పడదోయబడినవారిని చూసి, ఓ పార్థివా, గొప్ప జీవసమూహాల నాశనాన్ని విని (ఆలోచించు).
12.307.31
गतिं चाप्यशुभां ज्ञात्वा नृपते पापकर्मिणाम् ।
वैतरण्यां च यद्दुःखं पतितानां यमक्षये ॥ १२.३०७.३१ ॥
రాజా, పాపకర్మలు చేసినవారి అశుభ గతిని, యమలోకంలో పడినవారు వైతరణిలో అనుభవించే దుఃఖాన్ని తెలుసుకొని.
12.307.32
योनीषु च विचित्रासु संसारानशुभांस्तथा ।
जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने ॥ १२.३०७.३२ ॥
అనేక విధాలైన యోనులలో, అశుభమైన సంసారాలలో, రక్తజల పాత్రవంటి అశుద్ధ గర్భంలో నివాసం.
12.307.33
श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते ।
शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे ॥ १२.३०७.३३ ॥
తీవ్రమైన దుర్వాసనతో కూడిన కఫం, మూత్రం, మలంలో; శుక్రశోణిత సమూహంలో; మజ్జ, స్నాయువులు చేరిన చోట.
12.307.34
सिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरेऽशुचौ ।
विज्ञायाहितमात्मानं योगांश्च विविधान्नृप ॥ १२.३०७.३४ ॥
వందలాది నాడులతో నిండిన, తొమ్మిది ద్వారాల అశుద్ధ నగరంలో (శరీరంలో) ఉంచబడిన ఆత్మను తెలుసుకొని, రాజా, వివిధ యోగాలను కూడా.
12.307.35
तामसानां च जन्तूनां रमणीयावृतात्मनाम् ।
सात्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं भरतर्षभ ॥ १२.३०७.३५ ॥
తామస జీవులది - మనోహర విషయాలతో ఆవృతమైన ఆత్మ కలవారిది; సాత్త్విక జీవులది కూడా - నిందనీయమైన స్థితి, భరతశ్రేష్ఠా.
12.307.36
गर्हितं महतामर्थे साङ्ख्यानां विदितात्मनाम् ।
उपप्लवांस्तथा घोराञ्शशिनस्तेजसस्तथा ॥ १२.३०७.३६ ॥
ఆత్మను తెలుసుకున్న సాంఖ్యులైన మహాత్ములకు ఇది నిందనీయం; అలాగే చంద్రుని, తేజస్సు యొక్క భయంకర ఉపద్రవాలు కూడా.
12.307.37
ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम् ।
द्वन्द्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपण नृप ॥ १२.३०७.३७ ॥
తారలు రాలడాన్ని, నక్షత్రాల స్థానమార్పును చూసి, జంటల వియోగాన్ని తెలుసుకుని, ఓ దీనుడైన రాజా.
12.307.38
अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानामपि चाशुभम् ।
बाल्ये मोहं च विज्ञाय क्षयं देहस्य चाशुभम् ॥ १२.३०७.३८ ॥
జీవులు ఒకదానినొకటి తినడం, వాటి అశుభాన్ని చూసి, బాల్యంలోని మోహాన్ని, శరీర క్షయాన్ని, అశుభాన్ని తెలుసుకుని.
12.307.39
रागे मोहे च संप्राप्ते क्वचित्सत्वं समाश्रितम् ।
सहस्रेषु नरः कश्चिन्मोक्षबुद्धिं समाश्रितः ॥ १२.३०७.३९ ॥
రాగమోహాలు వచ్చినప్పుడు కూడా ఎక్కడో కొందరు సత్త్వాన్ని ఆశ్రయిస్తారు; వేలమందిలో ఎవరో ఒకరు మోక్ష బుద్ధిని ఆశ్రయిస్తారు.
12.307.40
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् ।
बहुमानमलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः ॥ १२.३०७.४० ॥
శ్రుతి ఆధారంగా మోక్షం దుర్లభమని తెలుసుకుని, లభించనివాటిపట్ల గౌరవాన్ని, లభించినవాటిపట్ల మళ్ళీ మధ్యస్థతను.
12.307.41
विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय नृपते पुनः ।
गतासूनां च कौन्तेय देहान्दृष्ट्वा तथाऽशुभान् ॥ १२.३०७.४१ ॥
ఓ రాజా, విషయాల దౌష్ట్యాన్ని మళ్ళీ తెలుసుకుని, ఓ కౌంతేయా, మృతుల అశుభ దేహాలను చూసి.
12.307.42
वासं कुलेषु जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भारत ।
ब्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम् ॥ १२.३०७.४२ ॥
ఓ భరతవంశీయా, ప్రాణులు కులాలలో నివసించడాన్ని, వాటి దుఃఖాన్ని తెలుసుకుని, బ్రహ్మహత్యచేసినవారి గతిని, పతితుల అత్యంత భయంకర గతిని తెలుసుకుని.
12.307.43
सुरापाने च सक्तानां ब्राह्मणानां दुरात्मनाम् ।
गुरूदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम् ॥ १२.३०७.४३ ॥
మద్యపానంలో మునిగిన, దుష్టచిత్తులైన బ్రాహ్మణుల, గురుపత్నిపై ఆసక్తి కలిగినవారి అశుభ గతిని తెలుసుకొని.
12.307.44
जननीषु च वर्तन्ते येन सम्यग्युधिष्ठिर ।
सदेवकेषु लोकेषु येन वर्तन्ति मानवाः ॥ १२.३०७.४४ ॥
యుధిష్ఠిరా, దేనివల్ల ప్రాణులు తల్లులలో సక్రమంగా ఉంటారో, దేనివల్ల మానవులు దేవతలతో కూడిన లోకాలలో ఉంటారో.
12.307.45
तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभकर्मणाम् ।
तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय च गतिं पृथक् ॥ १२.३०७.४५ ॥
ఆ జ్ఞానంతో, అశుభ కర్మలు చేసినవారి గతిని, తిర్యక్ యోనులకు వెళ్లినవారి గతిని వేర్వేరుగా తెలుసుకొని.
12.307.46
वेदवादांस्तथा चित्रानृतूनां पर्ययांस्तथा ।
क्षयं संवत्सराणां च मासानां च क्षयं तथा ॥ १२.३०७.४६ ॥
వేద వచనాలను, ఋతువుల వివిధ చక్రాలను, సంవత్సరాల క్షయాన్ని, మాసాల క్షయాన్ని కూడా.
12.307.47
पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम् ।
क्षयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस्तथा ॥ १२.३०७.४७ ॥
పక్షాల క్షయాన్ని, దినాల సంక్షయాన్ని చూసి, చంద్రుని క్షయాన్ని వృద్ధిని ప్రత్యక్షంగా చూసి.
12.307.48
वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयं तेषां तथा पुनः ।
क्षयं धनानां दृष्ट्वा च पुनर्वृद्धिं तथैव च ॥ १२.३०७.४८ ॥
సముద్రాల వృద్ధిని, వాటి క్షయాన్ని చూసి, మళ్లీ ధనాల క్షయాన్ని, మళ్లీ వృద్ధిని అలాగే చూసి.
12.307.49
संयोगानां क्षयं दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः ।
क्षयं च दृष्ट्वा शैलानां क्षयं च सरितां तथा ॥ १२.३०७.४९ ॥
సంయోగాల క్షయాన్ని, ముఖ్యంగా యుగాల క్షయాన్ని చూసి, పర్వతాల క్షయాన్ని, అలాగే నదుల క్షయాన్ని చూసి.
12.307.50
वर्णानां च क्षयं दृष्ट्वा क्षयान्तं च पुनः पुनः ।
जरा मृत्युस्तथा जन्म दृष्ट्वा दुःखानि चैव ह ॥ १२.३०७.५० ॥
వర్ణాల క్షయాన్ని, మళ్లీ మళ్లీ క్షయంతో ముగియడాన్ని చూసి, ముసలితనం, మరణం, అలాగే పుట్టుకను చూసి, దుఃఖాలను కూడా చూసి.
12.307.51
देहदोषांस्तथा ज्ञात्वा तेषां दुःखं च तत्त्वतः ।
देहविक्लवतां चैव सम्यग्विज्ञाय तत्त्वतः ॥ १२.३०७.५१ ॥
శరీర దోషాలను అలాగే తెలుసుకుని, వాటి దుఃఖాన్ని యథార్థంగా తెలుసుకుని, శరీర వ్యాకులతను కూడా బాగా యథార్థంగా గ్రహించి.
12.307.52
आत्मदोषांश्च विज्ञाय सर्वानात्मनि संश्रितान् ।
स्वदेहादुत्थितान्गब्धांस्तथा विज्ञाय चाशुभान्।
मूत्रश्लेष्मपुरीषादीन्स्वेदजांश्च सुकुत्सितान् ॥ १२.३०७.५२ ॥
తన దోషాలను తెలుసుకుని, శరీరంలో ఆశ్రయించి ఉన్న అన్నింటినీ, తన శరీరం నుండి పుట్టిన వాటిని, అశుభాలను, మూత్రం, కఫం, మలం మొదలైనవాటిని, చెమటతో పుట్టిన అత్యంత నీచమైనవాటిని కూడా తెలుసుకుని.
12.307.53
कान्स्वगात्रोद्भवान्दोषान्पश्यस्यमितविक्रम ।
एतन्मे संशयं कृत्स्नं वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ १२.३०७.५३ ॥
అపరిమిత పరాక్రమవంతుడా, నీ శరీరం నుండి పుట్టే ఏ దోషాలను నీవు చూస్తున్నావు? నా ఈ సంపూర్ణ సందేహాన్ని యథార్థంగా వివరించడం నీకు తగినది.
12.307.54
पञ्च दोषान्प्रभो देहे प्रवदन्ति मनीषिणः ।
मार्गज्ञाः कापिलाः साङ्ख्याः शृणु तानरिसूदन ॥ १२.३०७.५४ ॥
ప్రభూ, శరీరంలో ఐదు దోషాలను జ్ఞానులు చెబుతారు; మార్గజ్ఞులైన కాపిల సాంఖ్యులు చెబుతారు. శత్రునాశకా, వాటిని వినుము.
12.307.55
कामक्रोधौ भयं निद्रा पञ्चमः श्वास उच्यते ॥ १२.३०७.५५ ॥
కామం, క్రోధం, భయం, నిద్ర, ఐదవది శ్వాస అని చెప్పబడుతున్నాయి.
12.307.56
एते दोषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम् ।
छिन्दन्ति क्षमया क्रोधं कामं संकल्पवर्जनात् ॥ १२.३०७.५६ ॥
ఈ దోషాలు దేహధారులందరిలోనూ కనిపిస్తాయి. క్షమతో క్రోధాన్ని, సంకల్పాన్ని విడిచిపెట్టడంతో కామాన్ని ఛేదిస్తారు.
12.307.57
सत्वसंसेवनान्निद्रामप्रमादाद्भयं तथा ।
छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासमल्पाहारतया नृप ॥ १२.३०७.५७ ॥
సత్త్వాన్ని సేవించడంతో నిద్రను, అప్రమాదంతో భయాన్ని అలాగే; ఓ రాజా, అల్ప ఆహారంతో ఐదవ శ్వాసను ఛేదిస్తారు.
12.307.58
गुणान्गुणशतैर्ज्ञात्वा दोषान्दोषशतैरपि ।
हेतून्हेतुशतैश्चित्रैश्चित्रान्विज्ञाय तत्त्वतः ॥ १२.३०७.५८ ॥
వందల గుణాలతో గుణాలను, వందల దోషాలతో దోషాలను తెలుసుకొని; విచిత్రమైన హేతువులతో విచిత్రమైనవాటిని తత్త్వతః గ్రహించి.
12.307.59
अपां फेनोपमं लोकं विष्णोर्मायाशतैश्वितम् ।
चित्रभित्तिप्रतीकाशं नलसारमनर्थकम् ॥ १२.३०७.५९ ॥
ఈ లోకం నీటి నురుగు వంటిది; విష్ణువు వందల మాయలతో అల్లినది; చిత్రించిన గోడ వంటిది, రెల్లు సారం వంటిది, నిరర్థకమైనది.
12.307.60
तमः श्वभ्रनिभं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुदसंनिभम् ।
क्लेशप्रायं सुखाद्धीनं नाशोत्तरमिहावशम् ॥ १२.३०७.६० ॥
చీకటిని గుంటలాగా, వర్షపు బుడగలాగా చూసి; క్లేశంతో నిండి, సుఖం లేనిది, నాశనంతో ముగిసేది, ఇక్కడ అవశమైనది.
12.307.61
रजस्तमसि संमग्नं पङ्के द्वीपमिवावशम् ।
साङ्ख्या राजन्महाप्राज्ञास्त्यक्त्वा देहं प्रजाकृतं ॥ १२.३०७.६१ ॥
రజస్సు, తమస్సులలో మునిగి, బురదలో ద్వీపంలా నిస్సహాయంగా ఉన్న (మనిషిని చూసి), ఓ రాజా, మహాప్రాజ్ఞులైన సాంఖ్యులు ప్రజలచే సృష్టించబడిన ఈ దేహాన్ని త్యజిస్తారు.
12.307.62
ज्ञानयोगेन साङ्ख्येन व्यापिना महता नृप ।
राजसानशुभान्गन्धांस्तांमसांश्च तथाविधान् ॥ १२.३०७.६२ ॥
ఓ రాజా, వ్యాపించిన మహత్తరమైన జ్ఞానయోగం, సాంఖ్యం ద్వారా, రాజసికమైన అశుభ గంధాలను, అలాగే తామసికమైన గంధాలను (విడిచిపెడతాడు).
12.307.63
पुण्यांश्च सात्विकान्गन्धान्स्पर्शजान्देहसंश्रितान् ।
छित्त्वाऽऽशु ज्ञानशस्त्रेण तपो दण्डेन भारत ॥ १२.३०७.६३ ॥
స్పర్శ వల్ల పుట్టి దేహాన్ని ఆశ్రయించిన పుణ్యమైన సాత్త్వికమైన గంధాలను, జ్ఞానమనే ఆయుధంతో వెంటనే ఛేదించి, ఓ భారతా, తపస్సనే దండంతో (విడిచిపెడతాడు).
12.307.64
ततो दुःखोदधिं घोरं चिन्ताशोकमहाह्रदम् ।
व्याधिमृत्युमहाग्राहं महाभयमहोरगम् ॥ १२.३०७.६४ ॥
అప్పుడు (సాధకుడు) చింత, శోకమనే మహా సరస్సు, వ్యాధి, మృత్యువనే మహా మొసళ్ళు, మహా భయం, మహా సర్పాలు గల దుఃఖ సముద్రాన్ని, భయంకరమైనదానిని దాటుతాడు.
12.307.65
तमःकूर्मं रजोमीनं प्रज्ञया संतरन्त्युत ।
स्नेहपङ्कं जरादुर्गं ज्ञानदीपमरिंदम् ॥ १२.३०७.६५ ॥
తమస్సనే తాబేళ్లు, రజస్సనే చేపలు గల (సంసార సముద్రాన్ని) ప్రజ్ఞతో దాటుతారు. అనురాగమనే బురద, ముసలితనమనే దుర్గమ మార్గం గలదాన్ని, జ్ఞానదీపంతో, ఓ అరిందమా.
12.307.66
कर्मागाधं सत्यतीरं स्थितव्रतमरिंदम् ।
हिंसाशीघ्रमहावेगं नानारससमाकरम् ॥ १२.३०७.६६ ॥
కర్మచే అగాధమైనది, సత్యమే తీరంగా గలది, వ్రతాలలో స్థిరంగా ఉండేది, ఓ అరిందమా; హింసనే వేగవంతమైన మహావేగం గలది, అనేక రసాలకు ఆకరమైనది.
12.307.67
नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखज्वरसमीरणम् ।
शोकतृष्णामहावर्तं तीक्ष्णव्याधिमहागजम् ॥ १२.३०७.६७ ॥
అనేక ప్రీతులనే మహారత్నాలు కలది, దుఃఖజ్వరమనే గాలితో కదిలేది, శోకతృష్ణలనే మహాసుడిగుండాలు కలది, తీవ్రమైన వ్యాధులనే మహాగజాలు కలది.
12.307.68
अस्थिसंघातसंघट्टं श्लेष्मफेनमरिंदम् ।
दानमुक्ताकरं घोरं शोणितह्रदविद्रुमम् ॥ १२.३०७.६८ ॥
ఎముకల సమూహాల ఢీకొనుటతో కూడినది, కఫపు నురుగు కలది, ఓ శత్రునిగ్రహా; దానమనే ముత్యాల గని, భయంకరమైనది, రక్తసరస్సులోని పగడాలు కలది.
12.307.69
हसितोत्क्रुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुस्तरम् ।
रोदनाश्रुमलक्षारं सङ्गत्यागपरायणम्। ॥ १२.३०७.६९ ॥
నవ్వులు, ఆర్తనాదాల నినాదం కలది; అనేక జ్ఞానాలతోనే దాటడానికి అతి కష్టమైనది; ఏడుపు కన్నీళ్ల మలినమూ ఉప్పూ కలది; సంగత్యాగానికి అంకితమైనది.
12.307.70
पुत्रदारजलौकौघं मत्रिबान्धवपत्तनम् ।
अहिंसासत्यमर्यादं प्राणत्यागमहोर्मिणम् ॥ १२.३०७.७० ॥
కుమారులు, భార్యలు, జలగల ప్రవాహం కలది; మంత్రులు, బంధువులే రేవులుగా కలది; అహింస, సత్యమే మర్యాదగా కలది; ప్రాణత్యాగమనే మహాతరంగాలు కలది.
12.307.71
वेदान्तगमनद्वीपं सर्वभूतदयोदकम् ।
मोक्षदुर्लाभविषयं व़डवामुखसागरम् ॥ १२.३०७.७१ ॥
వేదాంతానికి చేరే ద్వీపం కలది, సర్వభూతాలపై దయయే నీరుగా కలది; మోక్షం దుర్లభమైన విషయం కలది; వడబాగ్ని ముఖం గల సముద్రం.
12.307.72
तरन्ति मुनयः सिद्धा ज्ञानयानेन भारत ।
तीर्त्वाऽतिदुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः ॥ १२.३०७.७२ ॥
ఓ భారతా, మునులు, సిద్ధులు జ్ఞానమనే నావతో దాటుతారు; అతి దుస్తరమైన జన్మను దాటి వారు నిర్మల ఆకాశంలో ప్రవేశిస్తారు.
12.307.73
तत्र तान्सुकृतीन्साङ्ख्यान्सूर्यो वहति रश्मिभिः ।
पद्मतन्तुवदाविश्य प्रसह्य विषयान्नृप ॥ १२.३०७.७३ ॥
అక్కడ సూర్యుడు తన కిరణాలతో ఆ పుణ్యాత్ములైన సాంఖ్యులను మోసుకుపోతాడు; తామర తూడులోని నారవలె ప్రవేశించి, రాజా, విషయాలను బలవంతంగా దాటి.
12.307.74
तत्र तान्प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति भारत ।
वीतरागान्यतीन्सिद्धान्वीर्ययुक्तांस्तपोधनान् ॥ १२.३०७.७४ ॥
అక్కడ ప్రవహించే వాయువు, భారతా, వారిని స్వీకరిస్తుంది—రాగరహిత యతులను, సిద్ధులను, వీర్యయుక్తులను, తపస్సే ధనమైనవారిని.
12.307.75
सूक्ष्मः शीतः सुगन्धी च सुखस्पर्शश्च भारत ।
सप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान्गच्छति यः शुभान्।
स तान्वहति कौन्तेय नभसः परमां गतिम् ॥ १२.३०७.७५ ॥
సూక్ష్మమైన, చల్లని, సుగంధమైన, సుఖస్పర్శ కలిగిన—ఏడుగురు మరుత్తులలో శ్రేష్ఠుడు, శుభ లోకాలకు వెళ్లేవాడు—భారతా, కౌంతేయా, అతడు వారిని ఆకాశపు పరమ గతికి మోసుకుపోతాడు.
12.307.76
नभो वहति लोकेश रजसः परमां गतिम् ।
तमो वहति लोकेश रजसः परमां गतिम्।
रजो वहति राजेन्द्र सत्वस्य परमां गतिम् ॥ १२.३०७.७६ ॥
ఆకాశం వారిని మోసుకుపోతుంది, లోకేశా, రజస్సు యొక్క పరమ గతికి. తమస్సు వారిని మోసుకుపోతుంది, లోకేశా, రజస్సు యొక్క పరమ గతికి. రజస్సు వారిని మోసుకుపోతుంది, రాజేంద్రా, సత్త్వం యొక్క పరమ గతికి.
12.307.77
सत्वं वहति राजेन्द्र परं नारायणं प्रभुम् ।
प्रभुर्वहति शुद्धात्मा परमात्मानमात्मना ॥ १२.३०७.७७ ॥
సత్త్వం వారిని మోసుకుపోతుంది, రాజేంద్రా, పరమ నారాయణ ప్రభువు వద్దకు. ప్రభువు వారిని మోసుకుపోతాడు, శుద్ధాత్ముడు, పరమాత్మ వద్దకు, ఆత్మ ద్వారా.
12.307.78
परमात्मानमासाद्य तद्भूता यतयोऽमलाः ।
अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति वा विभो ॥ १२.३०७.७८ ॥
పరమాత్మను చేరి, అదే భావమైన నిర్మల యతులు అమృతత్వానికి అర్హులవుతారు; వారు తిరిగిరారు, విభూ.
12.307.79
परमा सा गतिः पार्थ निर्द्वन्द्वानां महात्मनाम् ।
सत्यार्जवरतानां वै सर्वभूतदयावताम् ॥ १२.३०७.७९ ॥
పార్థా, ద్వంద్వాలకు అతీతులైన, సత్యంలోనూ ఋజుత్వంలోనూ ఆనందించే, సర్వ ప్రాణులపై దయ కలిగిన మహాత్ములకు అదే పరమ గతి.
12.307.80
स्थानमुत्तममासाद्य भगवन्तं स्थिरव्रताः ।
आजन्ममरणं वा ते स्मरन्त्युत न वाऽनघ ॥ १२.३०७.८० ॥
ఓ నిష్కల్మషుడా, ఉత్తమ స్థానాన్ని, భగవంతుడిని పొంది, స్థిరవ్రతులైన వారు పుట్టుక నుండి మరణం వరకు స్మరిస్తారా, లేదా?
12.307.81
यदत्र तथ्यं तन्मे त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि ।
त्वदृते पुरुषं नान्यं प्रष्टुमर्हामि कौरव ॥ १२.३०७.८१ ॥
కౌరవా, ఇందులో ఏది సత్యమో అది మీరు నాకు యథావిధిగా చెప్పాలి; మీరు తప్ప మరొకరిని అడగడానికి నేను అర్హుణ్ణి కాను.
12.307.82
मोक्षे दोषो महानेष प्राप्य सिद्धिगतानृषीन् ।
यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे ॥ १२.३०७.८२ ॥
మోక్షంలో ఇది ఒక పెద్ద దోషం: సిద్ధిని పొందిన ఋషులు అక్కడే ఉండిపోతారు; శ్రేష్ఠ యతులు కూడా ఆ జ్ఞానంలోనే నిలిచి ఉంటే.
12.307.83
प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं पश्यामि परमं नृप ।
मग्नस्य हि परे ज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत्। ॥ १२.३०७.८३ ॥
రాజా, ప్రవృత్తి లక్షణం గల ధర్మమే పరమమని నేను చూస్తున్నాను; పరమ జ్ఞానంలో మునిగినవానికి దీనికంటే ఎక్కువ దుఃఖం ఏమి ఉంటుంది?
12.307.84
यथान्यायं त्वया तात प्रश्नः पृष्टः सुसंकटः ।
बुधानामपि संमोहः प्रश्नेऽस्मिन्भरतर्षभ ॥ १२.३०७.८४ ॥
ప్రియ పుత్రా, నీవు యథాన్యాయంగా అత్యంత కఠినమైన ప్రశ్నను అడిగావు; ఈ ప్రశ్నలో పండితులకు కూడా మోహం కలుగుతుంది, భరతశ్రేష్ఠా.
12.307.85
अत्रापि तत्त्वं परमं शृणु सम्यङ्भयेरितम् ।
बुद्धिश्च परमा यत्र कापिलानां महात्मनाम् ॥ १२.३०७.८५ ॥
ఇక్కడ కూడా ఆ పరమ తత్త్వాన్ని బాగా విను, భయములేని జ్ఞానులు చెప్పినది; అక్కడ మహాత్ములైన కాపిలుల పరమ బుద్ధి ఉంది.
12.307.86
इन्द्रियाण्येव बुध्यन्ते स्वदेहे देहिनां नृप ।
कारणान्यात्मनस्तानि सूक्ष्मः पश्यति तैस्तु सः ॥ १२.३०७.८६ ॥
రాజా, దేహధారుల తమ దేహంలో ఇంద్రియాలే గ్రహిస్తాయి; అవి ఆత్మకు సాధనాలు; సూక్ష్మమైనవాడు వాటి ద్వారానే చూస్తాడు.
12.307.87
आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्यसमानि तु ।
विनश्यन्ति न संदेहः फेना इव महार्णवे ॥ १२.३०७.८७ ॥
ఆత్మచే విడువబడినవి కట్టె, గోడలతో సమానమవుతాయి; సందేహం లేదు, మహాసముద్రంలో నురుగులా నశిస్తాయి.
12.307.88
इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनः शत्रुतापन ।
सूक्ष्मश्चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः ॥ १२.३०७.८८ ॥
శత్రువులను తపింపజేసేవాడా, ఇంద్రియాలతో నిద్రించిన దేహధారి యొక్క సూక్ష్మమైనవాడు అన్నిచోట్లా సంచరిస్తాడు; ఆకాశంలో గాలివలె.
12.307.89
स पश्यति यथान्यायं स्पर्शान्स्पृशति वा विभो ।
बुध्यमानो यथापूर्वमखिलेनेह भारत ॥ १२.३०७.८९ ॥
ఓ విభూ, అతడు యథావిధిగా చూస్తాడు, లేదా స్పర్శలను తాకుతాడు; భారతా, ముందులాగే పూర్తిగా గ్రహిస్తూ ఇక్కడ.
12.307.90
इन्द्रियाणीह सर्वाणि स्वे स्वे स्थाने यथाविधि ।
अनीशत्वात्प्रलीयन्ते सर्पा हतविषा इव ॥ १२.३०७.९० ॥
ఇక్కడ అన్ని ఇంద్రియాలు తమ తమ స్థానాల్లో యథావిధిగా ఉంటాయి; నియంత్రణ లేకపోవడంతో అవి లీనమవుతాయి, విషం హతమైన సర్పాల్లా.
12.307.91
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां स्वस्थानेष्वेव सर्वशः ।
आक्रम्य गतयः सूक्ष्माश्चरत्यात्मा न संशयः ॥ १२.३०७.९१ ॥
ఇంద్రియాలన్నింటినీ వాటి వాటి స్థానాల్లోనే పూర్తిగా అణచి, సూక్ష్మమైన మార్గాల్లో ఆత్మ సంచరిస్తుంది; ఇందులో సందేహం లేదు.
12.307.92
सत्वस्य च गुणान्कृत्स्नान्नजसश्च गुणान्पुनः ।
गुणांश्च तमसः सर्वान्गुणान्बुद्धेश्च भारत ॥ १२.३०७.९२ ॥
ఓ భారతా, సత్త్వం యొక్క అన్ని గుణాలను, తరువాత రజస్సు గుణాలను, తమస్సు యొక్క అన్ని గుణాలను, బుద్ధి గుణాలను కూడా.
12.307.93
गुणांश्च मनसश्चापि नभसश्च गुणांश्च सः ।
गुणान्वायोश्च धर्मात्मंस्तेजसां च गुणान्पुनः ॥ १२.३०७.९३ ॥
మనస్సు గుణాలు, ఆకాశ గుణాలు కూడా, ఆయన వాయు గుణాలు, ధర్మాత్మా, మళ్లీ తేజస్సు గుణాలు.
12.307.94
अपां गुणांस्तथा पार्थ पार्थिंवांश्च गुणानपि ।
सर्वात्मना गुणैर्व्याप्तः क्षेत्रज्ञेषु युधिष्ठिर ॥ १२.३०७.९४ ॥
పార్థా, అలాగే జల గుణాలు, పృథ్వీ గుణాలు కూడా; యుధిష్ఠిరా, క్షేత్రజ్ఞులలో ఆయన పూర్తిగా గుణాలతో వ్యాప్తుడై ఉంటాడు.
12.307.95
आत्मा च याति क्षेत्रज्ञं कर्मणी च शुभाशुभे ।
शिष्या इव महात्मानमिन्द्रियाणि च तं प्रभो ॥ १२.३०७.९५ ॥
ఆత్మ క్షేత్రజ్ఞుని చేరుతుంది, శుభాశుభ కర్మలు కూడా; ప్రభూ, శిష్యుల వలె ఇంద్రియాలు ఆ మహాత్ముని చేరతాయి.
12.307.96
प्रकृतिं चाप्यतिक्रम्य गच्छत्यात्मानमव्ययम् ।
परं नारायणं देवं निर्द्वन्द्वं प्रकृतेः परम् ॥ १२.३०७.९६ ॥
ప్రకృతిని కూడా అతిక్రమించి, అవ్యయమైన ఆత్మ పరమ నారాయణ దేవుని పొందుతుంది; ఆయన ద్వంద్వరహితుడు, ప్రకృతికి పరుడు.
12.307.97
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः प्रविष्टस्तमनामयम् ।
परमात्मानमगुणं न निवर्तति भारत ॥ १२.३०७.९७ ॥
సర్వ పాపాల నుండి విముక్తుడై, ఆ నిర్మలమైన పరమాత్మలో ప్రవేశించినవాడు, గుణరహితమైన పరమాత్మ నుండి తిరిగిరాడు, ఓ భారతా.
12.307.98
शिष्टं तत्र मनस्तात इन्द्रियाणि च भारत ।
आगच्छन्ति यथाकालं गुरोः संदेशकारिणः ॥ १२.३०७.९८ ॥
ప్రియ పుత్రా, భారతా, అక్కడ మనసు మరియు ఇంద్రియాలు మిగిలి ఉంటాయి; గురువు ఆజ్ఞను పాటించేవారిలా అవి తగిన సమయానికి వస్తాయి.
12.307.99
शक्यं चाल्पेन कालेन शान्तिं प्राप्तुं गुणार्थिना ।
एवमुक्तेन कौन्तेय युक्तज्ञानेन मोक्षिणा ॥ १२.३०७.९९ ॥
కౌంతేయా, గుణార్థి అయినవానికి, ఇలా ఉపదేశించబడి, యుక్త జ్ఞానంతో మోక్షం కోరేవానికి, తక్కువ కాలంలోనే శాంతిని పొందడం సాధ్యమే.
12.307.100
साङ्ख्या राजन्महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम् ।
ज्ञानेनानेन कौन्तेय तुल्यं ज्ञानं न विद्यते ॥ १२.३०७.१०० ॥
రాజా, మహాప్రాజ్ఞులైన సాంఖ్యులు పరమ గతిని పొందుతారు. కౌంతేయా, ఈ జ్ఞానంతో సమానమైన జ్ఞానం మరొకటి లేదు.
12.307.101
अत्र ते संशयो मा भूज्ज्ञानं सांख्यं परं मतम् ।
अक्षरं ध्रुवमव्यक्तं पूर्णं ब्रह्म सनातनम् ॥ १२.३०७.१०१ ॥
ఇందులో నీకు సందేహం లేకుండు: సాంఖ్య జ్ఞానం పరమమైనదిగా భావించబడింది. అది అక్షరమూ, ధ్రువమూ, అవ్యక్తమూ, పూర్ణమూ, సనాతనమైన బ్రహ్మము.
12.307.102
अनादिमध्यनिधनं निर्द्वन्द्वं कर्तृ शाश्वतम् ।
कूटस्थं चैव नित्यं च यद्वदन्ति शमात्मकाः ॥ १२.३०७.१०२ ॥
ఆదిమధ్యాంతాలు లేనిది, ద్వంద్వాలు లేనిది, కర్త, శాశ్వతమైనది, కూటస్థమైనది, నిత్యమైనది—శమస్వభావులు దీనిని ఇలా చెబుతారు.
12.307.103
यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः ।
यच्च शंसन्ति शास्त्रेषु वदन्ति परमर्षयः ॥ १२.३०७.१०३ ॥
దేని నుండి సృష్టి, ప్రళయ వికారాలన్నీ ఉత్పన్నమవుతాయో, దానిని శాస్త్రాలలో పరమ ఋషులు ప్రకటించి చెబుతారు.
12.307.104
सर्वे विप्राश्च देवाश्च तथा शमविदो जनाः ।
ब्रह्मण्यं परमं देवमनन्तं परमच्युतम् ॥ १२.३०७.१०४ ॥
బ్రాహ్మణులు, దేవతలు, శమాన్ని తెలిసిన మనుషులు అందరూ పరమ బ్రహ్మము, పరమ దేవుడు, అనంతుడు, పరమ అచ్యుతుడు అయినవానిని (తెలుసుకుంటారు).
12.307.105
प्रार्थयन्तश्च तं विप्रा वदन्ति गुणबुद्धयः ।
सम्यग्युक्तास्तथा योगाः साङ्ख्याश्चामितदर्शनाः ॥ १२.३०७.१०५ ॥
ఆయనను ప్రార్థిస్తున్న బ్రాహ్మణులు, గుణాలపై బుద్ధి నిలిపిన వారు, సరిగా యోగంలో నిలిచినవారు, అపరిమిత దర్శనం గల సాంఖ్యులు ఆయన గురించి చెబుతారు.
12.307.106
अमूर्तेस्तस्य कौन्तेय साङ्ख्यं मूर्तिरिति श्रुतिः ।
अभिज्ञानानि तस्याहुर्मतं हि भरतर्षभ ॥ १२.३०७.१०६ ॥
కౌంతేయా, ఆ అమూర్తునికి సాంఖ్యమే మూర్తి అని శ్రుతి చెబుతుంది. భరతశ్రేష్ఠా, ఆయన అభిజ్ఞానాలు చెప్పబడ్డాయి; ఇదే అభిప్రాయం.
12.307.107
द्विविधानीह भूतानि पृथिव्यां पृथिवीपते ।
जङ्गमाजङ्गमाख्यानि जङ्गमं तु विशिष्यते ॥ १२.३०७.१०७ ॥
పృథ్వీపతీ, ఇక్కడ భూమిపై జీవులు రెండు రకాలు; జంగమములు, అజంగమములు అని పిలువబడేవి; అయితే జంగమమే శ్రేష్ఠమైనది.
12.307.108
ज्ञानं महद्यद्धि महत्सु राज ।
न्वेदेषु साङ्ख्येषु तथैव योगे।
यच्चापि दृष्टं विविधं पुराणे ।
साङ्ख्यागतं तन्निखिलं नरेन्द्र ॥ १२.३०७.१०८ ॥
రాజా, మహాత్ములలో ఉన్న మహాజ్ఞానం, వేదాలలో, సాంఖ్యంలో, యోగంలో కూడా ఉన్నది; పురాణాలలో వివిధంగా కనిపించేదంతా, నరేంద్రా, సాంఖ్యంలోనే ఉన్నది.
12.307.109
यच्चेतिहासेषु महत्सु दृष्टं ।
यच्चार्थशास्त्रे नृप शिष्टजुष्टे।
ज्ञानं च लोके यदिहास्ति किंचि ।
त्साङ्ख्यागतं तच्च महन्महात्मन् ॥ १२.३०७.१०९ ॥
మహాపురుషుల ఇతిహాసాలలో కనిపించేది, రాజా, శిష్టులు సేవించే అర్థశాస్త్రంలో ఉన్నది, లోకంలో ఇక్కడ ఉన్న ఏ జ్ఞానమైనా అది సాంఖ్యంలోనే ఉంది; అది గొప్పది, ఓ మహాత్మా.
12.307.110
शमश्च दृष्टः परमं बलं च ।
ज्ञानं च साङ्ख्यं च यथावदुक्तम्।
तपांसि सूक्ष्माणि सुखानि चैव ।
साङ्ख्ये यथावद्विहितानि राजन् ॥ १२.३०७.११० ॥
శమం, పరమ బలం కనిపిస్తాయి; జ్ఞానం, సాంఖ్యం కూడా యథావిధిగా చెప్పబడ్డాయి; సూక్ష్మ తపస్సులు, సుఖాలు కూడా, ఓ రాజా, సాంఖ్యంలో యథావిధిగా విధించబడ్డాయి.
12.307.111
विपर्यये तस्य हि पार्थ देवा ।
न्गच्छन्ति साङ्ख्याः सततं सुखेन।
तांश्चानुसंचार्य ततः कृतार्थाः ।
पतन्ति विप्रेषु यतेषु भूयः ॥ १२.३०७.१११ ॥
ఓ పార్థా, దాని విపర్యయంలో దేవతలు సాంఖ్యులవద్దకు ఎప్పుడూ సుఖంగా వెళ్లరు; వారిని అనుసరించి, కృతార్థులై, తరువాత మళ్లీ విప్రుల్లోనూ యతుల్లోనూ పడతారు.
12.307.112
हित्वा च देहं प्रविशन्ति मोक्षं ।
दिवौकसो द्यामिव पार्थ साङ्ख्याः।
अतोऽधिकं तेऽभिरता महार्थे ।
साङ्ख्ये द्विजाः पार्थिव शिष्टजुष्टे ॥ १२.३०७.११२ ॥
దేహాన్ని విడిచి, ఓ పార్థా, సాంఖ్యులు స్వర్గవాసులు ఆకాశంలోకి వెళ్లినట్లు మోక్షంలోకి ప్రవేశిస్తారు; కాబట్టి, ఓ రాజా, శిష్టులు సేవించే ఆ మహార్థంలో ద్విజులు మరింత అభిరతులై ఉంటారు.
12.307.113
तेषां न तिर्यग्गमनं हि दृष्टं ।
नार्वाग्गतिः पापकृताधिवासः।
च चाबुधानामपि ते द्विजातयो ।
ये ज्ञानमेतन्नृपतेऽनुरक्ताः ॥ १२.३०७.११३ ॥
వారి గమనం అడ్డదిడ్డంగా గాని, క్రిందికి గాని ఉండదని కనిపించింది; పాపకర్మలతో నిర్మితమైన నివాసం వారికి ఉండదు. ఈ జ్ఞానంలో అనురక్తులైన ద్విజులు, ఓ రాజా, అజ్ఞానులకు కూడా (పాపం లేనివారు).
12.307.114
साङ्ख्यं विशालं परमं पुराणं ।
महार्णवं विमलमुदाहरन्ति
कृत्स्नं च साङ्ख्यं नृपते महात्मा ।
नारायणो धारयतेऽप्रमेयम् ॥ १२.३०७.११४ ॥
సాంఖ్యం విశాలమైనది, అత్యుత్తమమైనది, పురాతనమైనది, మహాసముద్రంలా నిర్మలమైనది అని చెబుతారు. ఓ రాజా, సమస్త సాంఖ్యాన్ని మహాత్ముడైన నారాయణుడు అపరిమితంగా ధరిస్తున్నాడు.
12.307.115
एतन्मयोक्तं नरदेव तत्त्वं ।
नारायणो विश्वमिदं पुराणम्।
स सर्गकाले च करोति सर्गं ।
संहारकाले च तदत्ति भूयः ॥ १२.३०७.११५ ॥
ఓ నరదేవా, ఈ తత్త్వాన్ని నేను చెప్పాను: నారాయణుడే ఈ పురాతన విశ్వం. సృష్టికాలంలో ఆయనే సృష్టిస్తాడు; సంహారకాలంలో మళ్లీ దానిని భక్షిస్తాడు.
12.307.116
संहृत्य सर्वं निजदेहसंस्थं ।
कृत्वाऽप्सु शेते जगदन्तरात्मा ॥ १२.३०७.११६ ॥
తన దేహంలో నిలిచి ఉన్న సమస్తాన్ని ఉపసంహరించి, జలంలో ఉంచి, జగత్తుకు అంతరాత్మ అయిన ఆయన శయనిస్తాడు.