महाभारत · अध्याय 12.307
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.307.1
सम्पक्त्वयाऽयं नृपते वर्णितः शिष्टसंमतः ।
योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा ॥ १२.३०७.१ ॥
हे राजा, शिष्टांनी मान्य केलेला हा योगमार्ग तुम्ही यथोचित रीतीने चांगला वर्णिला; हितैषी गुरूने येथे शिष्याला तो सांगितला.
12.307.2
साङ्ख्ये त्विदानीं कार्त्स्न्येन विधिं प्रब्रूहि पृच्छते ।
त्रिषु लोकेषु यज्ज्ञानं सर्वं तद्विदितं हि ते ॥ १२.३०७.२ ॥
आता सांख्याचा विधी पूर्णपणे मला, विचारणाऱ्याला, सांगा; त्रिलोकातील जे ज्ञान आहे ते सर्व तुम्हाला माहीत आहे.
12.307.3
शृणु मे त्वमिदं कृत्स्नं साङ्ख्यानां विदितात्मनाम् ।
विदितं यतिभिः सर्वैः कपिलादिभिरीश्वरैः ॥ १२.३०७.३ ॥
आत्मज्ञ सांख्यांचे हे संपूर्ण तत्त्व तू माझ्याकडून ऐक; हे सर्व यतींनी व कपिलादी ईश्वरांनी जाणले आहे.
12.307.4
यस्मिन्नविभ्रमाः केचिद्दृश्यन्ते मनुजर्षभ ।
गुणाश्च यस्मिन्बहवो दोषहानिश्च केवला ॥ १२.३०७.४ ॥
हे नरश्रेष्ठा, यात कोणी भ्रमरहित दिसतात, ज्यात अनेक गुण आहेत व दोषांचा संपूर्ण नाश आहे.
12.307.5
ज्ञानेन परिसङ्ख्याय सदोषान्विषयान्नृप ।
मानुषान्दुर्जयान्कृत्स्नान्पैशाचान्विषयांस्तथा ॥ १२.३०७.५ ॥
हे राजा, ज्ञानाने दोषांसह विषयांची पूर्ण गणना करून, दुर्जय मानुष विषयांना आणि पैशाच विषयांनाही.
12.307.6
राक्षसान्विषयाञ्ज्ञात्वा यक्षाणां विषयांस्तथा ।
विषयानौरगाञ्ज्ञात्वा गान्धर्वविषयांस्तथा ॥ १२.३०७.६ ॥
राक्षसांचे विषय जाणून, यक्षांचे विषयही तसेच, नागांचे विषय जाणून, गंधर्वांचे विषयही.
12.307.7
पितृणां विषयाञ्ज्ञात्वा तिर्यक्षु चरतां नृप ।
सुपर्णविषयाञ्ज्ञात्वा मरुतां विषयांस्तथा ॥ १२.३०७.७ ॥
हे राजा, पितरांचे लोक, तिर्यक योनींमध्ये संचार करणाऱ्यांचे लोक जाणून, सुपर्णांचे लोक आणि मरुतांचे लोक जाणून.
12.307.8
राजर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा ब्रह्मर्षिविषयांस्तथा ।
आसुरान्विषयाञ्ज्ञात्वा वैश्वदेवांस्तथैव च ॥ १२.३०७.८ ॥
राजर्षींचे लोक आणि ब्रह्मर्षींचे लोक तसेच जाणून, असुरांचे लोक जाणून, आणि वैश्वदेवांचे लोकही जाणून.
12.307.9
देवर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा योगानामपि चेश्वरान् ।
प्रजापतीनां विषयान्ब्रह्मणो विषयांस्तथा ॥ १२.३०७.९ ॥
देवर्षींचे लोक जाणून, योगांचे ईश्वरही जाणून, प्रजापतींचे लोक जाणून आणि ब्रह्मदेवाचे लोकही तसेच जाणून.
12.307.10
आयुषश्च परं कालं लोके विज्ञाय तत्त्वतः ।
सुखस्य च परं तत्त्वं विज्ञाय वदतां वर ॥ १२.३०७.१० ॥
जगात आयुष्याचा परम काल यथार्थपणे जाणून, आणि सुखाचे परम तत्त्व जाणून, हे वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठा.
12.307.11
प्राप्ते काले च यद्दुःखं सततं विषयैषिणाम् ।
तिर्यक्षु पततां दुःखं पततां नरके च यत् ॥ १२.३०७.११ ॥
काळ आल्यावर विषयांची इच्छा करणाऱ्यांना सतत जे दुःख होते, तिर्यक योनींमध्ये पडणाऱ्यांचे दुःख आणि नरकात पडणाऱ्यांचे जे दुःख.
12.307.12
स्वर्गस्य च गुणान्कृत्स्नान्दोषान्सर्वांश्च भारत ।
परिसंख्यानसंख्यानं सत्वं सांख्यगुणात्मकम्।
वेदवादे येऽपि दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः ॥ १२.३०७.१२ ॥
हे भारता, स्वर्गाचे सर्व गुण आणि सर्व दोष, परिगणना आणि गणना, सांख्यगुणात्मक सत्त्व, वेदवादातील जे दोष आणि गुण, आणि जे वैदिक गुण आहेत.
12.307.13
ज्ञानयोगे च ये दोषा गुणा योगे च ये नृप ।
साङ्ख्यज्ञाने च ये दोषास्तथैव च गुणा नृप।
इतरेषु च ये दोषा गुणास्तेषु च भारत ॥ १२.३०७.१३ ॥
हे राजा, ज्ञानयोगातील जे दोष आणि जे गुण, योगातील जे आहेत, हे राजा, सांख्यज्ञानातील जे दोष, तसेच जे गुण, हे राजा, आणि इतरांमधील जे दोष आणि जे गुण, हे भारता, त्यांच्यातील जे आहेत.
12.307.14
सत्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा ।
तमश्चाष्टगुणं ज्ञात्वा वृद्धिं सप्तगुणां तथा ॥ १२.३०७.१४ ॥
सत्त्व दशगुणित, रज नवगुणित, आणि तम अष्टगुणित जाणून, तसेच वृद्धी सप्तगुणित जाणून.
12.307.15
षङ्गुणं च मनो ज्ञात्वा नभः पञ्चगुणं तथा ।
बुद्धिं चतुर्गुणां ज्ञात्वा तमश्च त्रिगुणं तथा ॥ १२.३०७.१५ ॥
मन षट्गुणित आणि आकाश पंचगुणित जाणून, तसेच; बुद्धी चतुर्गुणित आणि तम त्रिगुणित जाणून, तसेच.
12.307.16
द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्वमेकगुणं पुनः ।
सर्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलये प्रेक्ष्य चात्मनः ॥ १२.३०७.१६ ॥
रज द्विगुणित आणि सत्त्व पुन्हा एकगुणित जाणून; सर्ग तत्त्वतः जाणून, प्रलयात आत्म्याला पाहून.
12.307.17
ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर्भाविताः शुभाः ।
प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम् ॥ १२.३०७.१७ ॥
ज्ञान आणि विज्ञानसंपन्न, कारणांनी भावित झालेले शुभ लोक, आकाशाप्रमाणे सूक्ष्म होऊन, परम शुभ मोक्ष प्राप्त करतात.
12.307.18
रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च ।
शब्दे सक्तं तथा श्रोत्रं जिह्वा रसगुणेषु च ॥ १२.३०७.१८ ॥
रूपाने दृष्टी संयुक्त आहे, गंधगुणाने घ्राण; शब्दात श्रोत्र आसक्त आहे, तसेच जिव्हा रसगुणांत.
12.307.19
त्वचं स्पर्शे तथा सक्तां वायुं नभसि चाश्रितम् ।
मोहं तमसि संयुक्तं लोभमर्थेषु संश्रितम् ॥ १२.३०७.१९ ॥
त्वचा स्पर्शात आसक्त आहे; वायू आकाशात आश्रित आहे. मोह अंधाराशी जोडलेला आहे; लोभ अर्थांमध्ये आश्रित आहे.
12.307.20
विष्णौ क्रान्तं बलं शक्रे कोष्ठे सक्तं तथाऽनलम् ।
अप्सु देवीं समासक्तामपस्तेजसि संश्रिताः ॥ १२.३०७.२० ॥
बल विष्णूत व्यापले आहे आणि इंद्रातही; कोष्ठात अग्नी आसक्त आहे. देवी जलात पूर्णपणे आसक्त आहे; जल तेजात आश्रित आहेत.
12.307.21
तेजः सूक्ष्मे च संयुक्तं वायुं नभसि चाश्रितम् ।
नभो महति संयुक्तं महद्बुद्धौ च संश्रितम् ॥ १२.३०७.२१ ॥
तेज सूक्ष्मात संयुक्त आहे, आणि वायू आकाशात आश्रित आहे. आकाश महतात संयुक्त आहे; महत बुद्धीत आश्रित आहे.
12.307.22
बुद्धिं तमसि संसक्तां तमो रजसि संश्रितम् ।
रजः सत्वे तथा सक्तं सत्वं सक्तं तथाऽऽत्मनि ॥ १२.३०७.२२ ॥
बुद्धी तमात पूर्णपणे आसक्त आहे; तम रजात आश्रित आहे. रज सत्त्वात आसक्त आहे, आणि सत्त्वही आत्म्यात आसक्त आहे.
12.307.23
सक्तमात्मानमीशे च देवे नारायणे तथा ।
देवं मोक्षे च संसक्तं मोक्षं सक्तं तु न क्वचित् ॥ १२.३०७.२३ ॥
आत्मा ईश्वरात आसक्त आहे, आणि देव नारायणातही. देव मोक्षात पूर्णपणे आसक्त आहे; पण मोक्ष कुठेही आसक्त होत नाही.
12.307.24
ज्ञात्वा सत्वयुतं देहं वृतं षोडशभिर्गुणैः ।
स्वभावं चेतनां चैव ज्ञात्वा देहसमाश्रिते ॥ १२.३०७.२४ ॥
सत्त्वयुक्त देह, सोळा गुणांनी वेढलेला, हे जाणून; स्वभाव आणि चेतना हेही जाणून, देहात आश्रित असलेल्याला.
12.307.25
मध्यस्थमेकमात्मानं पापं यस्मिन्न विद्यते ।
द्वितीयं कर्म विज्ञाय नृपते विषयैषिणाम् ॥ १२.३०७.२५ ॥
ज्यामध्ये पाप नाही, मध्यभागी स्थित असलेल्या एकमेव आत्म्याला (जाण). हे राजा, विषयांची इच्छा करणाऱ्यांसाठी दुसरे म्हणजे कर्म आहे, हे जाणून.
12.307.26
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च सर्वानात्मनि संश्रितान् ।
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् ॥ १२.३०७.२६ ॥
आत्म्यात आश्रित असलेल्या इंद्रियांना आणि इंद्रियविषयांना सर्वांना, तसेच मोक्षाची दुर्लभता श्रुतीच्या आधारे जाणून.
12.307.27
प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः ।
आवहं चानिलं ज्ञात्वा प्रवहं चानिलं पुनः ॥ १२.३०७.२७ ॥
प्राण, अपान, समान, व्यान, उदान यांना यथार्थपणे, आणि आवह वायू व प्रवह वायू यांनाही पुन्हा जाणून.
12.307.28
सप्तवातांस्तथा शेषान्सप्तधा विहितान्पुनः ।
प्रजापतीनृषींश्चैव मार्गांश्चैव बहून्वरान् ॥ १२.३०७.२८ ॥
सात वायू आणि सप्तधा विहित असलेले उरलेले वायू पुन्हा, प्रजापती आणि ऋषी, तसेच अनेक श्रेष्ठ मार्ग (जाण).
12.307.29
सप्तर्षीश्च बहूञ्ज्ञात्वा राजर्षीश्च परंतप ।
सुरर्षीन्महतश्चान्यान्ब्रह्मर्षीन्सूर्यसन्निभान् ॥ १२.३०७.२९ ॥
सप्तर्षी आणि अनेक ऋषी, हे परंतप, राजर्षी, देवर्षी, महान आणि सूर्यासारखे इतर ब्रह्मर्षी जाणून.
12.307.30
ऐश्वर्याच्च्यावितान्दृष्ट्वा कालेन महता नृप ।
महतां भूतसङ्घानां श्रुत्वा नाशं च पार्थिव ॥ १२.३०७.३० ॥
हे नृपा, महान कालाने ऐश्वर्यापासून च्युत झालेल्यांना पाहून, आणि हे पार्थिवा, महान भूतसमूहांचा नाश ऐकून (विचार कर).
12.307.31
गतिं चाप्यशुभां ज्ञात्वा नृपते पापकर्मिणाम् ।
वैतरण्यां च यद्दुःखं पतितानां यमक्षये ॥ १२.३०७.३१ ॥
हे राजा, पापकर्म करणाऱ्यांची अशुभ गती आणि यमलोकात पडलेल्यांना वैतरणीत होणारे दुःख जाणून.
12.307.32
योनीषु च विचित्रासु संसारानशुभांस्तथा ।
जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने ॥ १२.३०७.३२ ॥
विविध योनींमध्ये, अशुभ संसारांमध्ये आणि रक्त-पाण्याच्या पात्रासारख्या अशुद्ध गर्भातील वासात.
12.307.33
श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते ।
शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे ॥ १२.३०७.३३ ॥
तीव्र दुर्गंधयुक्त कफ, मूत्र व विष्ठेत; शुक्र-रक्ताच्या संघातात; मज्जा व स्नायूंनी व्यापलेल्या ठिकाणी.
12.307.34
सिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरेऽशुचौ ।
विज्ञायाहितमात्मानं योगांश्च विविधान्नृप ॥ १२.३०७.३४ ॥
शेकडो नाड्यांनी भरलेल्या, नऊ द्वारांच्या अशुद्ध नगरात (देहात) स्थित आत्म्याला जाणून, आणि हे राजा, विविध योगांनाही.
12.307.35
तामसानां च जन्तूनां रमणीयावृतात्मनाम् ।
सात्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं भरतर्षभ ॥ १२.३०७.३५ ॥
तामसी प्राणिमात्रांचे - ज्यांचा आत्मा रमणीय विषयांनी झाकलेला आहे - आणि सात्त्विक प्राण्यांचेही निंद्य स्वरूप, हे भरतर्षभा.
12.307.36
गर्हितं महतामर्थे साङ्ख्यानां विदितात्मनाम् ।
उपप्लवांस्तथा घोराञ्शशिनस्तेजसस्तथा ॥ १२.३०७.३६ ॥
आत्म्याला जाणणाऱ्या सांख्य महात्म्यांसाठी हे निंद्य आहे; तसेच चंद्राच्या आणि तेजाच्या भयंकर उपद्रवांनाही.
12.307.37
ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम् ।
द्वन्द्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपण नृप ॥ १२.३०७.३७ ॥
ताऱ्यांचे पतन आणि नक्षत्रांचे स्थानांतर पाहून, जोड्यांचा वियोग जाणून, हे दीन राजा.
12.307.38
अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानामपि चाशुभम् ।
बाल्ये मोहं च विज्ञाय क्षयं देहस्य चाशुभम् ॥ १२.३०७.३८ ॥
प्राण्यांचे परस्परांना खाणे आणि त्यांचे अशुभ पाहून, बाल्यातील मोह आणि देहाचा क्षय व अशुभ जाणून.
12.307.39
रागे मोहे च संप्राप्ते क्वचित्सत्वं समाश्रितम् ।
सहस्रेषु नरः कश्चिन्मोक्षबुद्धिं समाश्रितः ॥ १२.३०७.३९ ॥
राग आणि मोह प्राप्त झाले तरी कोठेतरी कोणी सत्त्वाचा आश्रय घेतो; हजारांपैकी कोणीतरी एखादा मोक्षबुद्धीचा आश्रय घेतो.
12.307.40
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् ।
बहुमानमलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः ॥ १२.३०७.४० ॥
श्रुतीच्या आधारे मोक्षाची दुर्लभता जाणून, जे प्राप्त झाले नाही त्याबद्दल आदर, आणि जे प्राप्त झाले त्याबद्दल पुन्हा समभाव.
12.307.41
विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय नृपते पुनः ।
गतासूनां च कौन्तेय देहान्दृष्ट्वा तथाऽशुभान् ॥ १२.३०७.४१ ॥
हे राजा, विषयांचे दुष्टपण पुन्हा जाणून, आणि हे कौन्तेया, मृतांचे अशुभ देह पाहून.
12.307.42
वासं कुलेषु जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भारत ।
ब्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम् ॥ १२.३०७.४२ ॥
हे भारता, जीवांचा कुलांमधील वास आणि त्यांचे दुःख जाणून, ब्रह्महत्या करणाऱ्यांची गती आणि पतितांची अत्यंत भयंकर गती जाणून.
12.307.43
सुरापाने च सक्तानां ब्राह्मणानां दुरात्मनाम् ।
गुरूदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम् ॥ १२.३०७.४३ ॥
मद्यपानात आसक्त, दुरात्मा ब्राह्मणांची आणि गुरुपत्नीशी संग करणाऱ्यांची अशुभ गती जाणून.
12.307.44
जननीषु च वर्तन्ते येन सम्यग्युधिष्ठिर ।
सदेवकेषु लोकेषु येन वर्तन्ति मानवाः ॥ १२.३०७.४४ ॥
हे युधिष्ठिरा, ज्याद्वारे प्राणी मातांमध्ये चांगले राहतात आणि ज्याद्वारे मानव देवांसह लोकांत वावरतात.
12.307.45
तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभकर्मणाम् ।
तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय च गतिं पृथक् ॥ १२.३०७.४५ ॥
त्या ज्ञानाने, अशुभ कर्म करणाऱ्यांची गती आणि तिर्यक् योनींमध्ये गेलेल्यांची गती वेगवेगळी जाणून.
12.307.46
वेदवादांस्तथा चित्रानृतूनां पर्ययांस्तथा ।
क्षयं संवत्सराणां च मासानां च क्षयं तथा ॥ १२.३०७.४६ ॥
वेदवचने, ऋतूंचे विविध पर्याय, वर्षांचा क्षय आणि महिन्यांचा क्षय.
12.307.47
पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम् ।
क्षयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस्तथा ॥ १२.३०७.४७ ॥
पक्षांचा क्षय आणि दिवसांचा संक्षय पाहून, आणि चंद्राचा क्षय व वृद्धी प्रत्यक्ष पाहून.
12.307.48
वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयं तेषां तथा पुनः ।
क्षयं धनानां दृष्ट्वा च पुनर्वृद्धिं तथैव च ॥ १२.३०७.४८ ॥
समुद्रांची वृद्धी आणि त्यांचा क्षय पाहून, पुन्हा धनांचा क्षय आणि पुन्हा वृद्धीही तशीच पाहून.
12.307.49
संयोगानां क्षयं दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः ।
क्षयं च दृष्ट्वा शैलानां क्षयं च सरितां तथा ॥ १२.३०७.४९ ॥
संयोगांचा क्षय आणि विशेषतः युगांचा क्षय पाहून, तसेच पर्वतांचा आणि नद्यांचा क्षय पाहून.
12.307.50
वर्णानां च क्षयं दृष्ट्वा क्षयान्तं च पुनः पुनः ।
जरा मृत्युस्तथा जन्म दृष्ट्वा दुःखानि चैव ह ॥ १२.३०७.५० ॥
वर्णांचा क्षय आणि वारंवार क्षयात होणारा अंत पाहून, जरा, मृत्यू आणि जन्म पाहून, तसेच दुःखे पाहून.
12.307.51
देहदोषांस्तथा ज्ञात्वा तेषां दुःखं च तत्त्वतः ।
देहविक्लवतां चैव सम्यग्विज्ञाय तत्त्वतः ॥ १२.३०७.५१ ॥
देहदोष तसेच जाणून, त्यांचे दुःख तत्त्वतः जाणून, आणि देहाची व्याकुलता देखील सम्यक् व तत्त्वतः जाणून.
12.307.52
आत्मदोषांश्च विज्ञाय सर्वानात्मनि संश्रितान् ।
स्वदेहादुत्थितान्गब्धांस्तथा विज्ञाय चाशुभान्।
मूत्रश्लेष्मपुरीषादीन्स्वेदजांश्च सुकुत्सितान् ॥ १२.३०७.५२ ॥
स्वतःचे दोष जाणून, शरीरात आश्रित असलेले सर्व, आपल्या शरीरातून उत्पन्न झालेले, अशुभ व मूत्र, कफ, मल इत्यादी, आणि घामातून उत्पन्न झालेले अत्यंत निंद्य पदार्थ जाणून.
12.307.53
कान्स्वगात्रोद्भवान्दोषान्पश्यस्यमितविक्रम ।
एतन्मे संशयं कृत्स्नं वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ १२.३०७.५३ ॥
हे अमित पराक्रमी, आपल्या शरीरातून उत्पन्न होणारे कोणते दोष आपण पाहता? माझा हा संपूर्ण संशय तत्त्वतः सांगण्यास आपण योग्य आहात.
12.307.54
पञ्च दोषान्प्रभो देहे प्रवदन्ति मनीषिणः ।
मार्गज्ञाः कापिलाः साङ्ख्याः शृणु तानरिसूदन ॥ १२.३०७.५४ ॥
हे प्रभो, शरीरातील पाच दोष ज्ञानी लोक सांगतात; मार्गज्ञ कापिल सांख्य सांगतात. हे शत्रुसूदना, ते ऐका.
12.307.55
कामक्रोधौ भयं निद्रा पञ्चमः श्वास उच्यते ॥ १२.३०७.५५ ॥
काम आणि क्रोध, भय, निद्रा आणि पाचवा श्वास असे म्हटले जाते.
12.307.56
एते दोषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम् ।
छिन्दन्ति क्षमया क्रोधं कामं संकल्पवर्जनात् ॥ १२.३०७.५६ ॥
हे दोष सर्व देहधारींच्या शरीरात दिसतात. क्षमेने क्रोध आणि संकल्प सोडून दिल्याने काम तोडतात.
12.307.57
सत्वसंसेवनान्निद्रामप्रमादाद्भयं तथा ।
छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासमल्पाहारतया नृप ॥ १२.३०७.५७ ॥
सत्त्वाचे सेवन केल्याने निद्रा, अप्रमादाने भय तसेच; हे नृपा, अल्पाहाराने पाचवा श्वास तोडतात.
12.307.58
गुणान्गुणशतैर्ज्ञात्वा दोषान्दोषशतैरपि ।
हेतून्हेतुशतैश्चित्रैश्चित्रान्विज्ञाय तत्त्वतः ॥ १२.३०७.५८ ॥
शेकडो गुणांनी गुणांना, शेकडो दोषांनी दोषांना जाणून; विचित्र हेतूंनी विचित्रांना तत्त्वतः जाणून.
12.307.59
अपां फेनोपमं लोकं विष्णोर्मायाशतैश्वितम् ।
चित्रभित्तिप्रतीकाशं नलसारमनर्थकम् ॥ १२.३०७.५९ ॥
हे जग पाण्यातील फेसासारखे आहे; विष्णूच्या शेकडो मायांनी विणलेले; चित्रित भिंतीसारखे, बांबूच्या सारासारखे, निरर्थक.
12.307.60
तमः श्वभ्रनिभं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुदसंनिभम् ।
क्लेशप्रायं सुखाद्धीनं नाशोत्तरमिहावशम् ॥ १२.३०७.६० ॥
अंधकार खड्ड्यासारखा, पावसाच्या बुडबुड्यासारखा पाहून; क्लेशांनी भरलेले, सुखरहित, नाशात संपणारे, येथे परवश.
12.307.61
रजस्तमसि संमग्नं पङ्के द्वीपमिवावशम् ।
साङ्ख्या राजन्महाप्राज्ञास्त्यक्त्वा देहं प्रजाकृतं ॥ १२.३०७.६१ ॥
रजस आणि तमसात बुडालेल्या, चिखलातील बेटाप्रमाणे असहाय्य (माणसाला) पाहून, हे राजा, महाप्राज्ञ सांख्य प्रजांनी निर्माण केलेला हा देह त्यागतात.
12.307.62
ज्ञानयोगेन साङ्ख्येन व्यापिना महता नृप ।
राजसानशुभान्गन्धांस्तांमसांश्च तथाविधान् ॥ १२.३०७.६२ ॥
हे नृपा, व्यापक महान ज्ञानयोग आणि सांख्याद्वारे (साधक) राजसिक आणि अशुभ गंधांना, तसेच तामसिक गंधांना (त्यागतो).
12.307.63
पुण्यांश्च सात्विकान्गन्धान्स्पर्शजान्देहसंश्रितान् ।
छित्त्वाऽऽशु ज्ञानशस्त्रेण तपो दण्डेन भारत ॥ १२.३०७.६३ ॥
स्पर्शातून उत्पन्न होऊन देहाश्रित असलेले पुण्य सात्त्विक गंध ज्ञानशस्त्राने तात्काळ छेदून, हे भारता, तपालाच दंड मानून (त्यागतो).
12.307.64
ततो दुःखोदधिं घोरं चिन्ताशोकमहाह्रदम् ।
व्याधिमृत्युमहाग्राहं महाभयमहोरगम् ॥ १२.३०७.६४ ॥
नंतर (साधक) चिंता आणि शोक हे महान सरोवर, व्याधी आणि मृत्यू हे महान मगर, महान भय आणि महान सर्प असलेल्या घोर दुःखसागराला (पार करतो).
12.307.65
तमःकूर्मं रजोमीनं प्रज्ञया संतरन्त्युत ।
स्नेहपङ्कं जरादुर्गं ज्ञानदीपमरिंदम् ॥ १२.३०७.६५ ॥
तमरूपी कासवे आणि रजरूपी मासे असलेल्या (संसारसागराला) प्रज्ञेने पार करतात. स्नेहरूपी चिखल आणि जरेचा दुर्गम मार्ग असलेल्याला, ज्ञानदीपाने, हे अरिंदमा.
12.307.66
कर्मागाधं सत्यतीरं स्थितव्रतमरिंदम् ।
हिंसाशीघ्रमहावेगं नानारससमाकरम् ॥ १२.३०७.६६ ॥
कर्माने अथांग, सत्य हाच ज्याचा किनारा, व्रतात स्थिर, हे अरिंदमा; हिंसारूपी वेगवान महावेग असलेला, अनेक रसांचा आकर.
12.307.67
नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखज्वरसमीरणम् ।
शोकतृष्णामहावर्तं तीक्ष्णव्याधिमहागजम् ॥ १२.३०७.६७ ॥
अनेक प्रीतींची महारत्ने असलेले, दुःखज्वराच्या वाऱ्याने खवळलेले, शोक आणि तृष्णेचे मोठे आवर्त असलेले, तीक्ष्ण व्याधींचे महागज असलेले.
12.307.68
अस्थिसंघातसंघट्टं श्लेष्मफेनमरिंदम् ।
दानमुक्ताकरं घोरं शोणितह्रदविद्रुमम् ॥ १२.३०७.६८ ॥
हाडांच्या समूहांच्या घट्टाने भरलेले, कफाच्या फेसाचे, हे अरिंदमा; दानरूपी मोत्यांची खाण, भयंकर, रक्ताच्या डोहातील प्रवाळांचे.
12.307.69
हसितोत्क्रुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुस्तरम् ।
रोदनाश्रुमलक्षारं सङ्गत्यागपरायणम्। ॥ १२.३०७.६९ ॥
हास्य आणि आक्रोशांच्या गर्जनेचे, अनेक ज्ञानांनीही अत्यंत दुस्तर; रडण्याच्या अश्रूंचा मळ व खारटपणा असलेले; आसक्तित्यागात तत्पर.
12.307.70
पुत्रदारजलौकौघं मत्रिबान्धवपत्तनम् ।
अहिंसासत्यमर्यादं प्राणत्यागमहोर्मिणम् ॥ १२.३०७.७० ॥
पुत्र, पत्नी आणि जळवांच्या प्रवाहाचे, मंत्री व बांधव ही बंदरे असलेले; अहिंसा आणि सत्य ही मर्यादा असलेले, प्राणत्यागाच्या मोठ्या लाटांचे.
12.307.71
वेदान्तगमनद्वीपं सर्वभूतदयोदकम् ।
मोक्षदुर्लाभविषयं व़डवामुखसागरम् ॥ १२.३०७.७१ ॥
वेदान्तापर्यंत नेणारे बेट असलेले, सर्व भूतांवरील दया हेच पाणी असलेले; जिथे मोक्ष दुर्लभ आहे असे, वडवानलाच्या मुखाचे सागर.
12.307.72
तरन्ति मुनयः सिद्धा ज्ञानयानेन भारत ।
तीर्त्वाऽतिदुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः ॥ १२.३०७.७२ ॥
हे भारता, मुनी आणि सिद्ध ज्ञानरूपी नौकेने तरून जातात; अति दुस्तर जन्म ओलांडून ते निर्मल आकाशात प्रवेश करतात.
12.307.73
तत्र तान्सुकृतीन्साङ्ख्यान्सूर्यो वहति रश्मिभिः ।
पद्मतन्तुवदाविश्य प्रसह्य विषयान्नृप ॥ १२.३०७.७३ ॥
तेथे सूर्य आपल्या किरणांनी त्या पुण्यवान सांख्यांना वाहून नेतो; कमळाच्या देठातील धाग्याप्रमाणे शिरून, हे राजा, विषयांना बळाने ओलांडून.
12.307.74
तत्र तान्प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति भारत ।
वीतरागान्यतीन्सिद्धान्वीर्ययुक्तांस्तपोधनान् ॥ १२.३०७.७४ ॥
तेथे वाहणारा वारा, हे भारता, त्यांना स्वीकारतो—वीतरागी यती, सिद्ध, वीर्ययुक्त, तपच ज्यांचे धन आहे अशांना.
12.307.75
सूक्ष्मः शीतः सुगन्धी च सुखस्पर्शश्च भारत ।
सप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान्गच्छति यः शुभान्।
स तान्वहति कौन्तेय नभसः परमां गतिम् ॥ १२.३०७.७५ ॥
सूक्ष्म, शीतल, सुगंधी आणि सुखस्पर्श असलेला—सात मरुतांमध्ये श्रेष्ठ, जो शुभ लोकांकडे जातो—हे भारता, हे कौन्तेया, तो त्यांना आकाशाच्या परम गतीकडे वाहून नेतो.
12.307.76
नभो वहति लोकेश रजसः परमां गतिम् ।
तमो वहति लोकेश रजसः परमां गतिम्।
रजो वहति राजेन्द्र सत्वस्य परमां गतिम् ॥ १२.३०७.७६ ॥
आकाश त्यांना वाहून नेते, हे लोकेशा, रजाच्या परम गतीकडे. तमस् त्यांना वाहून नेते, हे लोकेशा, रजाच्या परम गतीकडे. रजस् त्यांना वाहून नेते, हे राजेंद्रा, सत्त्वाच्या परम गतीकडे.
12.307.77
सत्वं वहति राजेन्द्र परं नारायणं प्रभुम् ।
प्रभुर्वहति शुद्धात्मा परमात्मानमात्मना ॥ १२.३०७.७७ ॥
सत्त्व त्यांना वाहून नेते, हे राजेंद्रा, परम नारायण प्रभूकडे. प्रभू त्यांना वाहून नेतो, शुद्धात्मा, परमात्म्याकडे, आत्म्याने.
12.307.78
परमात्मानमासाद्य तद्भूता यतयोऽमलाः ।
अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति वा विभो ॥ १२.३०७.७८ ॥
परमात्म्याला प्राप्त होऊन, त्याच भावात स्थिर झालेले निर्मल यती अमरत्वास पात्र होतात; ते परत येत नाहीत, हे विभो.
12.307.79
परमा सा गतिः पार्थ निर्द्वन्द्वानां महात्मनाम् ।
सत्यार्जवरतानां वै सर्वभूतदयावताम् ॥ १२.३०७.७९ ॥
हे पार्था, द्वंद्वांपासून मुक्त, सत्य आणि ऋजुतेत रमणाऱ्या, सर्व भूतांवर दया करणाऱ्या महात्म्यांची तीच परम गती आहे.
12.307.80
स्थानमुत्तममासाद्य भगवन्तं स्थिरव्रताः ।
आजन्ममरणं वा ते स्मरन्त्युत न वाऽनघ ॥ १२.३०७.८० ॥
हे निष्पाप, उत्तम स्थान आणि भगवंतांना प्राप्त करून, स्थिरव्रत असलेले ते जन्मापासून मरणापर्यंत आठवतात का, की नाही?
12.307.81
यदत्र तथ्यं तन्मे त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि ।
त्वदृते पुरुषं नान्यं प्रष्टुमर्हामि कौरव ॥ १२.३०७.८१ ॥
हे कौरवा, येथे जे तथ्य आहे ते आपण मला यथावत सांगावे; आपल्याखेरीज इतर कोणाला विचारणे मला योग्य नाही.
12.307.82
मोक्षे दोषो महानेष प्राप्य सिद्धिगतानृषीन् ।
यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे ॥ १२.३०७.८२ ॥
मोक्षामध्ये हा मोठा दोष आहे: सिद्धी प्राप्त झालेले ऋषी तिथेच राहतात; आणि श्रेष्ठ यती देखील त्याच ज्ञानात राहतात तर.
12.307.83
प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं पश्यामि परमं नृप ।
मग्नस्य हि परे ज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत्। ॥ १२.३०७.८३ ॥
हे राजा, प्रवृत्तिलक्षण धर्मच परम आहे असे मी पाहतो; परम ज्ञानात मग्न झालेल्याला यापेक्षा मोठे दुःख काय असेल?
12.307.84
यथान्यायं त्वया तात प्रश्नः पृष्टः सुसंकटः ।
बुधानामपि संमोहः प्रश्नेऽस्मिन्भरतर्षभ ॥ १२.३०७.८४ ॥
हे तात, तू यथोचितपणे अत्यंत कठीण प्रश्न विचारलास; या प्रश्नात ज्ञानी लोकांनाही मोह होतो, हे भरतर्षभा.
12.307.85
अत्रापि तत्त्वं परमं शृणु सम्यङ्भयेरितम् ।
बुद्धिश्च परमा यत्र कापिलानां महात्मनाम् ॥ १२.३०७.८५ ॥
येथेही ते परम तत्त्व नीट ऐक, जसे निर्भय ज्ञान्यांनी सांगितले आहे; जेथे महात्मा कापिलांची परम बुद्धी आहे.
12.307.86
इन्द्रियाण्येव बुध्यन्ते स्वदेहे देहिनां नृप ।
कारणान्यात्मनस्तानि सूक्ष्मः पश्यति तैस्तु सः ॥ १२.३०७.८६ ॥
हे नृपा, देहधारींच्या स्वतःच्या देहात इंद्रियेच जाणतात; ती आत्म्याची साधने आहेत; सूक्ष्म तिच्याद्वारे पाहतो.
12.307.87
आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्यसमानि तु ।
विनश्यन्ति न संदेहः फेना इव महार्णवे ॥ १२.३०७.८७ ॥
आत्म्याने सोडून दिलेली ती लाकूड आणि भिंतीसारखी होतात; संशय नाही, महासागरातील फेसासारखी नष्ट होतात.
12.307.88
इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनः शत्रुतापन ।
सूक्ष्मश्चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः ॥ १२.३०७.८८ ॥
हे शत्रुतापना, इंद्रियांसह झोपलेल्या देहधारीचा सूक्ष्म सर्वत्र संचार करतो; आकाशात वाऱ्याप्रमाणे.
12.307.89
स पश्यति यथान्यायं स्पर्शान्स्पृशति वा विभो ।
बुध्यमानो यथापूर्वमखिलेनेह भारत ॥ १२.३०७.८९ ॥
हे विभो, तो यथान्याय पाहतो किंवा स्पर्श स्पर्शतो; हे भारता, पूर्वीप्रमाणे संपूर्णपणे जाणत येथे.
12.307.90
इन्द्रियाणीह सर्वाणि स्वे स्वे स्थाने यथाविधि ।
अनीशत्वात्प्रलीयन्ते सर्पा हतविषा इव ॥ १२.३०७.९० ॥
येथे सर्व इंद्रिये आपापल्या स्थानी यथाविधी असतात; नियंत्रणाच्या अभावाने ती विलीन होतात, विषहीन सर्पांप्रमाणे.
12.307.91
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां स्वस्थानेष्वेव सर्वशः ।
आक्रम्य गतयः सूक्ष्माश्चरत्यात्मा न संशयः ॥ १२.३०७.९१ ॥
इंद्रियांचे सर्व मार्ग आपापल्या स्थानी पूर्णपणे वश करून आत्मा सूक्ष्म गतीने संचार करतो, यात संशय नाही.
12.307.92
सत्वस्य च गुणान्कृत्स्नान्नजसश्च गुणान्पुनः ।
गुणांश्च तमसः सर्वान्गुणान्बुद्धेश्च भारत ॥ १२.३०७.९२ ॥
हे भारता, सत्त्वाचे सर्व गुण, पुन्हा रजाचे गुण, तमाचे सर्व गुण आणि बुद्धीचे गुणही.
12.307.93
गुणांश्च मनसश्चापि नभसश्च गुणांश्च सः ।
गुणान्वायोश्च धर्मात्मंस्तेजसां च गुणान्पुनः ॥ १२.३०७.९३ ॥
मनाचे गुण आणि आकाशाचेही गुण, तो वायूचे गुण, हे धर्मात्म्या, आणि पुन्हा तेजाचे गुण.
12.307.94
अपां गुणांस्तथा पार्थ पार्थिंवांश्च गुणानपि ।
सर्वात्मना गुणैर्व्याप्तः क्षेत्रज्ञेषु युधिष्ठिर ॥ १२.३०७.९४ ॥
हे पार्था, तसेच पाण्याचे गुण आणि पृथ्वीचे गुणही; हे युधिष्ठिरा, क्षेत्रज्ञांमध्ये तो सर्वात्मना गुणांनी व्याप्त आहे.
12.307.95
आत्मा च याति क्षेत्रज्ञं कर्मणी च शुभाशुभे ।
शिष्या इव महात्मानमिन्द्रियाणि च तं प्रभो ॥ १२.३०७.९५ ॥
आत्मा क्षेत्रज्ञाकडे जातो, आणि शुभाशुभ कर्मेही; हे प्रभो, शिष्यांप्रमाणे इंद्रियेही त्या महात्म्याकडे जातात.
12.307.96
प्रकृतिं चाप्यतिक्रम्य गच्छत्यात्मानमव्ययम् ।
परं नारायणं देवं निर्द्वन्द्वं प्रकृतेः परम् ॥ १२.३०७.९६ ॥
प्रकृतीलाही ओलांडून अव्यय आत्मा परम नारायण देवाकडे जातो, जो निर्द्वंद्व आणि प्रकृतीहून परम आहे.
12.307.97
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः प्रविष्टस्तमनामयम् ।
परमात्मानमगुणं न निवर्तति भारत ॥ १२.३०७.९७ ॥
सर्व पापांपासून मुक्त होऊन, त्या निर्मळ परमात्म्यात प्रवेश केलेला, गुणरहित परमात्म्यापासून तो परत येत नाही, हे भारता.
12.307.98
शिष्टं तत्र मनस्तात इन्द्रियाणि च भारत ।
आगच्छन्ति यथाकालं गुरोः संदेशकारिणः ॥ १२.३०७.९८ ॥
हे तात, हे भारता, तिथे मन आणि इंद्रिये शिल्लक राहतात; गुरूच्या आज्ञेचे पालन करणाऱ्यांप्रमाणे ती यथाकाळी परत येतात.
12.307.99
शक्यं चाल्पेन कालेन शान्तिं प्राप्तुं गुणार्थिना ।
एवमुक्तेन कौन्तेय युक्तज्ञानेन मोक्षिणा ॥ १२.३०७.९९ ॥
हे कौंतेया, गुणार्थी, असा उपदेश केलेला, युक्त ज्ञानाने मोक्ष इच्छिणाऱ्याला अल्प काळात शांती मिळवणे शक्य आहे.
12.307.100
साङ्ख्या राजन्महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम् ।
ज्ञानेनानेन कौन्तेय तुल्यं ज्ञानं न विद्यते ॥ १२.३०७.१०० ॥
हे राजा, महाप्राज्ञ सांख्य परम गती प्राप्त करतात. हे कौंतेया, या ज्ञानाच्या बरोबरीचे ज्ञान नाही.
12.307.101
अत्र ते संशयो मा भूज्ज्ञानं सांख्यं परं मतम् ।
अक्षरं ध्रुवमव्यक्तं पूर्णं ब्रह्म सनातनम् ॥ १२.३०७.१०१ ॥
यात तुला संशय नसावा: सांख्य ज्ञान परम मानले आहे. ते अक्षर, ध्रुव, अव्यक्त, पूर्ण, सनातन ब्रह्म आहे.
12.307.102
अनादिमध्यनिधनं निर्द्वन्द्वं कर्तृ शाश्वतम् ।
कूटस्थं चैव नित्यं च यद्वदन्ति शमात्मकाः ॥ १२.३०७.१०२ ॥
ज्याला आदी, मध्य, अंत नाही; जो द्वंद्वरहित, कर्ता, शाश्वत, कूटस्थ आणि नित्य आहे—शांत स्वभावाचे लोक त्याला असे म्हणतात.
12.307.103
यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः ।
यच्च शंसन्ति शास्त्रेषु वदन्ति परमर्षयः ॥ १२.३०७.१०३ ॥
ज्यापासून सृष्टी आणि प्रलयाचे सर्व विकार उत्पन्न होतात, ज्याचे शास्त्रांत परम ऋषी कथन करतात.
12.307.104
सर्वे विप्राश्च देवाश्च तथा शमविदो जनाः ।
ब्रह्मण्यं परमं देवमनन्तं परमच्युतम् ॥ १२.३०७.१०४ ॥
सर्व ब्राह्मण, देव आणि शमाला जाणणारे लोक परम ब्रह्म, परम देव, अनंत आणि परम अच्युत यांना (जाणतात).
12.307.105
प्रार्थयन्तश्च तं विप्रा वदन्ति गुणबुद्धयः ।
सम्यग्युक्तास्तथा योगाः साङ्ख्याश्चामितदर्शनाः ॥ १२.३०७.१०५ ॥
त्याची प्रार्थना करणारे ब्राह्मण, गुणांत बुद्धी ठेवणारे, सम्यक युक्त योगी आणि अमित दृष्टी असलेले सांख्य त्याबद्दल सांगतात.
12.307.106
अमूर्तेस्तस्य कौन्तेय साङ्ख्यं मूर्तिरिति श्रुतिः ।
अभिज्ञानानि तस्याहुर्मतं हि भरतर्षभ ॥ १२.३०७.१०६ ॥
हे कौन्तेया, त्या अमूर्ताची मूर्ती सांख्य आहे असे श्रुती सांगते. हे भरतश्रेष्ठा, त्याची अभिज्ञाने सांगितली आहेत; हेच मत आहे.
12.307.107
द्विविधानीह भूतानि पृथिव्यां पृथिवीपते ।
जङ्गमाजङ्गमाख्यानि जङ्गमं तु विशिष्यते ॥ १२.३०७.१०७ ॥
हे पृथिवीपती, येथे पृथ्वीवर प्राणी दोन प्रकारचे आहेत; जंगम आणि अजंगम नावाने ओळखले जातात; परंतु जंगमच श्रेष्ठ ठरते.
12.307.108
ज्ञानं महद्यद्धि महत्सु राज ।
न्वेदेषु साङ्ख्येषु तथैव योगे।
यच्चापि दृष्टं विविधं पुराणे ।
साङ्ख्यागतं तन्निखिलं नरेन्द्र ॥ १२.३०७.१०८ ॥
हे राजा, महापुरुषांमधील जे महान ज्ञान, वेदांत, सांख्यात, योगातही जे आहे आणि पुराणांत विविध प्रकारे दिसते ते सर्व, हे नरेंद्रा, सांख्यातच आहे.
12.307.109
यच्चेतिहासेषु महत्सु दृष्टं ।
यच्चार्थशास्त्रे नृप शिष्टजुष्टे।
ज्ञानं च लोके यदिहास्ति किंचि ।
त्साङ्ख्यागतं तच्च महन्महात्मन् ॥ १२.३०७.१०९ ॥
महापुरुषांच्या इतिहासांत जे पाहिले गेले आहे, हे राजा, शिष्टांनी सेवलेल्या अर्थशास्त्रात जे आहे, आणि जगात येथे जे काही ज्ञान आहे, ते सर्व सांख्यात आहे; ते महान आहे, हे महात्म्या.
12.307.110
शमश्च दृष्टः परमं बलं च ।
ज्ञानं च साङ्ख्यं च यथावदुक्तम्।
तपांसि सूक्ष्माणि सुखानि चैव ।
साङ्ख्ये यथावद्विहितानि राजन् ॥ १२.३०७.११० ॥
शम आणि परम बल दिसले आहेत; ज्ञान आणि सांख्यही यथावत सांगितले आहेत; सूक्ष्म तपे आणि सुखेही, हे राजा, सांख्यात यथावत विहित आहेत.
12.307.111
विपर्यये तस्य हि पार्थ देवा ।
न्गच्छन्ति साङ्ख्याः सततं सुखेन।
तांश्चानुसंचार्य ततः कृतार्थाः ।
पतन्ति विप्रेषु यतेषु भूयः ॥ १२.३०७.१११ ॥
हे पार्था, त्याच्या विपर्ययात देव सांख्यांकडे सततच सुखाने जात नाहीत; त्यांचे अनुसरण करून, कृतार्थ होऊन, ते पुन्हा विप्रांमध्ये व यतींमध्ये पडतात.
12.307.112
हित्वा च देहं प्रविशन्ति मोक्षं ।
दिवौकसो द्यामिव पार्थ साङ्ख्याः।
अतोऽधिकं तेऽभिरता महार्थे ।
साङ्ख्ये द्विजाः पार्थिव शिष्टजुष्टे ॥ १२.३०७.११२ ॥
देह सोडून, हे पार्था, सांख्य स्वर्गवासी देव आकाशात जातात तसे मोक्षात प्रवेश करतात; म्हणून, हे राजा, शिष्टांनी सेवलेल्या त्या महान प्रयोजनात द्विज अधिक रमलेले असतात.
12.307.113
तेषां न तिर्यग्गमनं हि दृष्टं ।
नार्वाग्गतिः पापकृताधिवासः।
च चाबुधानामपि ते द्विजातयो ।
ये ज्ञानमेतन्नृपतेऽनुरक्ताः ॥ १२.३०७.११३ ॥
त्यांची गती तिरपी किंवा खालच्या दिशेने होताना दिसत नाही; पापकर्मांनी बनलेला निवासही त्यांना नसतो. या ज्ञानात अनुरक्त असलेले द्विज, हे राजा, अज्ञानींनाही (पापमुक्त ठेवतात).
12.307.114
साङ्ख्यं विशालं परमं पुराणं ।
महार्णवं विमलमुदाहरन्ति
कृत्स्नं च साङ्ख्यं नृपते महात्मा ।
नारायणो धारयतेऽप्रमेयम् ॥ १२.३०७.११४ ॥
सांख्य विशाल, परम, प्राचीन, महासागराप्रमाणे निर्मल आहे असे म्हणतात. हे राजा, संपूर्ण सांख्याला महात्मा नारायण अप्रमेयरूपाने धारण करतो.
12.307.115
एतन्मयोक्तं नरदेव तत्त्वं ।
नारायणो विश्वमिदं पुराणम्।
स सर्गकाले च करोति सर्गं ।
संहारकाले च तदत्ति भूयः ॥ १२.३०७.११५ ॥
हे नरदेवा, हे तत्त्व मी सांगितले: नारायणच हे पुरातन विश्व आहे. सर्गकाळी तोच निर्मिती करतो आणि संहारकाळी पुन्हा त्याचे भक्षण करतो.
12.307.116
संहृत्य सर्वं निजदेहसंस्थं ।
कृत्वाऽप्सु शेते जगदन्तरात्मा ॥ १२.३०७.११६ ॥
स्वतःच्या देहात स्थित असलेले सर्व काही आवरून, पाण्यात ठेवून, जगाचा अंतरात्मा शयन करतो.