มหาภารตะ · อัธยายะ 12.307
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.307.1
सम्पक्त्वयाऽयं नृपते वर्णितः शिष्टसंमतः ।
योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा ॥ १२.३०७.१ ॥
โอ้พระราชา ทางแห่งโยคะนี้ที่ปราชญ์ยอมรับ ท่านได้อธิบายไว้โดยชอบธรรมแล้ว เหมือนอาจารย์ผู้หวังประโยชน์สอนศิษย์ของตนที่นี่
12.307.2
साङ्ख्ये त्विदानीं कार्त्स्न्येन विधिं प्रब्रूहि पृच्छते ।
त्रिषु लोकेषु यज्ज्ञानं सर्वं तद्विदितं हि ते ॥ १२.३०७.२ ॥
บัดนี้จงอธิบายวิธีแห่งสางขยะให้ข้าพเจ้าผู้ถามฟังโดยครบถ้วน ความรู้ทั้งหมดที่มีอยู่ในโลกทั้งสามนั้น ท่านรู้แจ้งอยู่แล้วโดยแท้
12.307.3
शृणु मे त्वमिदं कृत्स्नं साङ्ख्यानां विदितात्मनाम् ।
विदितं यतिभिः सर्वैः कपिलादिभिरीश्वरैः ॥ १२.३०७.३ ॥
จงฟังคำสอนทั้งหมดของพวกสางขยะจากข้าพเจ้า ผู้รู้แจ้งในอาตมัน คำสอนนี้ผู้บำเพ็ญตบะทั้งปวงและพระผู้เป็นเจ้าอย่างกปิละและองค์อื่นๆ ได้รู้แจ้งแล้ว
12.307.4
यस्मिन्नविभ्रमाः केचिद्दृश्यन्ते मनुजर्षभ ।
गुणाश्च यस्मिन्बहवो दोषहानिश्च केवला ॥ १२.३०७.४ ॥
โอ้วัวแห่งมนุษย์ ในคำสอนนี้ บางผู้ปรากฏว่าปราศจากความหลงผิด มีคุณลักษณะมากมาย และโทษทั้งสิ้นก็ถูกขจัดออกไปโดยสิ้นเชิง
12.307.5
ज्ञानेन परिसङ्ख्याय सदोषान्विषयान्नृप ।
मानुषान्दुर्जयान्कृत्स्नान्पैशाचान्विषयांस्तथा ॥ १२.३०७.५ ॥
โอ้พระราชา เมื่อได้นับแจงด้วยปัญญาถึงอารมณ์ของอินทรีย์พร้อมโทษของมัน อารมณ์ของมนุษย์ที่ยากจะเอาชนะ และอารมณ์ของปีศาจทั้งหมดเช่นกัน
12.307.6
राक्षसान्विषयाञ्ज्ञात्वा यक्षाणां विषयांस्तथा ।
विषयानौरगाञ्ज्ञात्वा गान्धर्वविषयांस्तथा ॥ १२.३०७.६ ॥
เมื่อรู้อารมณ์ของรากษส และอารมณ์ของยักษ์เช่นกัน เมื่อรู้อารมณ์ของนาคทั้งหลาย และอารมณ์ของคันธรรพ์เช่นกัน
12.307.7
पितृणां विषयाञ्ज्ञात्वा तिर्यक्षु चरतां नृप ।
सुपर्णविषयाञ्ज्ञात्वा मरुतां विषयांस्तथा ॥ १२.३०७.७ ॥
โอ้พระราชา เมื่อรู้อารมณ์ของปิตฤทั้งหลายและของผู้เที่ยวไปในหมู่สัตว์เดรัจฉาน เมื่อรู้อารมณ์ของสุบรรณทั้งหลาย และอารมณ์ของมรุตเช่นกัน
12.307.8
राजर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा ब्रह्मर्षिविषयांस्तथा ।
आसुरान्विषयाञ्ज्ञात्वा वैश्वदेवांस्तथैव च ॥ १२.३०७.८ ॥
เมื่อรู้อารมณ์ของราชฤๅษี และอารมณ์ของพรหมฤๅษีเช่นกัน เมื่อรู้อารมณ์ของอสูร และได้รู้อารมณ์ของวิศวเทพด้วยเช่นกัน
12.307.9
देवर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा योगानामपि चेश्वरान् ।
प्रजापतीनां विषयान्ब्रह्मणो विषयांस्तथा ॥ १२.३०७.९ ॥
เมื่อรู้อารมณ์ของเทวฤๅษี และผู้เป็นใหญ่แห่งโยคะทั้งหลายด้วย เมื่อรู้อารมณ์ของประชาบดีทั้งหลาย และอารมณ์ของพระพรหมเช่นกัน
12.307.10
आयुषश्च परं कालं लोके विज्ञाय तत्त्वतः ।
सुखस्य च परं तत्त्वं विज्ञाय वदतां वर ॥ १२.३०७.१० ॥
เมื่อรู้ในโลกโดยแท้จริงถึงกาลสูงสุดของอายุ และรู้ถึงสัจธรรมสูงสุดของความสุขแล้ว โอ้ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ผู้กล่าว
12.307.11
प्राप्ते काले च यद्दुःखं सततं विषयैषिणाम् ।
तिर्यक्षु पततां दुःखं पततां नरके च यत् ॥ १२.३०७.११ ॥
เมื่อกาลมาถึง ทุกข์ที่เกิดแก่ผู้ใฝ่หาอารมณ์อยู่เป็นนิตย์ ทุกข์ของผู้ตกไปสู่หมู่สัตว์เดรัจฉาน และทุกข์ของผู้ตกไปสู่นรกด้วย
12.307.12
स्वर्गस्य च गुणान्कृत्स्नान्दोषान्सर्वांश्च भारत ।
परिसंख्यानसंख्यानं सत्वं सांख्यगुणात्मकम्।
वेदवादे येऽपि दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः ॥ १२.३०७.१२ ॥
โอ้ภารตะ คุณทั้งปวงและโทษทั้งปวงของสวรรค์ การนับและการไม่นับ สัตตวะที่ประกอบด้วยคุณของสางขยะ โทษและคุณที่พบในคำกล่าวของพระเวท และคุณทางพระเวทด้วยเช่นกัน
12.307.13
ज्ञानयोगे च ये दोषा गुणा योगे च ये नृप ।
साङ्ख्यज्ञाने च ये दोषास्तथैव च गुणा नृप।
इतरेषु च ये दोषा गुणास्तेषु च भारत ॥ १२.३०७.१३ ॥
โอ้พระราชา โทษและคุณใดที่มีอยู่ในทางแห่งความรู้ และในโยคะ โอ้พระราชา โทษใดที่มีอยู่ในความรู้แบบสางขยะ และคุณของมันเช่นกัน โอ้พระราชา และโทษและคุณใดที่มีอยู่ในสิ่งอื่น โอ้ทายาทแห่งภรต
12.307.14
सत्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा ।
तमश्चाष्टगुणं ज्ञात्वा वृद्धिं सप्तगुणां तथा ॥ १२.३०७.१४ ॥
เมื่อรู้ว่าสัตตวะมีสิบเท่า รชัสมีเก้าเท่า และตมัสมีแปดเท่า และรู้ว่าความเจริญมีเจ็ดเท่า เช่นกัน
12.307.15
षङ्गुणं च मनो ज्ञात्वा नभः पञ्चगुणं तथा ।
बुद्धिं चतुर्गुणां ज्ञात्वा तमश्च त्रिगुणं तथा ॥ १२.३०७.१५ ॥
เมื่อรู้ว่าจิตมีหกเท่า และอากาศมีห้าเท่า เช่นกัน เมื่อรู้ว่าพุทธิมีสี่เท่า และตมัสมีสามเท่า เช่นกัน
12.307.16
द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्वमेकगुणं पुनः ।
सर्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलये प्रेक्ष्य चात्मनः ॥ १२.३०७.१६ ॥
เมื่อรู้ว่ารชัสมีสองเท่า และสัตตวะอีกครั้งมีหนึ่งเท่า เมื่อเข้าใจการสร้างโดยแท้จริง และเห็นอาตมันในเวลาดับสลาย
12.307.17
ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर्भाविताः शुभाः ।
प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम् ॥ १२.३०७.१७ ॥
ผู้ประกอบด้วยความรู้และวิชชา ผู้ได้รับการหล่อหลอมด้วยเหตุปัจจัยอันดีงาม ย่อมบรรลุโมกษะอันดีงาม ประดุจอากาศอันละเอียดและสูงสุด
12.307.18
रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च ।
शब्दे सक्तं तथा श्रोत्रं जिह्वा रसगुणेषु च ॥ १२.३०७.१८ ॥
ตาผูกพันกับรูป จมูกผูกพันกับคุณของกลิ่น หูผูกพันกับเสียง และลิ้นผูกพันกับคุณของรส
12.307.19
त्वचं स्पर्शे तथा सक्तां वायुं नभसि चाश्रितम् ।
मोहं तमसि संयुक्तं लोभमर्थेषु संश्रितम् ॥ १२.३०७.१९ ॥
ผิวหนังผูกพันกับการสัมผัส และวายุอาศัยอยู่ในอากาศ โมหะผูกพันกับความมืด และโลภะอาศัยอยู่ในทรัพย์สมบัติ
12.307.20
विष्णौ क्रान्तं बलं शक्रे कोष्ठे सक्तं तथाऽनलम् ।
अप्सु देवीं समासक्तामपस्तेजसि संश्रिताः ॥ १२.३०७.२० ॥
พลังแผ่ซ่านอยู่ในพระวิษณุและพระอินทร์ ไฟผูกพันอยู่ในท้อง เทวีผูกพันอย่างสมบูรณ์กับน้ำ และน้ำอาศัยอยู่ในแสงสว่าง
12.307.21
तेजः सूक्ष्मे च संयुक्तं वायुं नभसि चाश्रितम् ।
नभो महति संयुक्तं महद्बुद्धौ च संश्रितम् ॥ १२.३०७.२१ ॥
เตชะเชื่อมกับสิ่งที่ละเอียด และวายุตั้งอยู่ในอากาศ อากาศเชื่อมกับสิ่งที่ยิ่งใหญ่ และสิ่งที่ยิ่งใหญ่ตั้งอยู่ในพุทธิอันยิ่งใหญ่
12.307.22
बुद्धिं तमसि संसक्तां तमो रजसि संश्रितम् ।
रजः सत्वे तथा सक्तं सत्वं सक्तं तथाऽऽत्मनि ॥ १२.३०७.२२ ॥
พุทธิยึดติดอยู่กับความมืด และความมืดตั้งอยู่ในราคะ ราคะยึดติดอยู่กับสัตตวะ และสัตตวะยึดติดอยู่กับอาตมัน
12.307.23
सक्तमात्मानमीशे च देवे नारायणे तथा ।
देवं मोक्षे च संसक्तं मोक्षं सक्तं तु न क्वचित् ॥ १२.३०७.२३ ॥
อาตมันยึดติดอยู่กับพระผู้เป็นเจ้า และเทพก็ยึดติดกับพระนารายณ์เช่นกัน เทพยึดติดอยู่กับโมกษะอย่างสิ้นเชิง แต่โมกษะไม่ยึดติดอยู่ที่ใดเลย
12.307.24
ज्ञात्वा सत्वयुतं देहं वृतं षोडशभिर्गुणैः ।
स्वभावं चेतनां चैव ज्ञात्वा देहसमाश्रिते ॥ १२.३०७.२४ ॥
รู้ว่ากายประกอบด้วยสัตตวะ ถูกหุ้มด้วยคุณสิบหกประการ และรู้ว่าสภาวะและจิตสำนึก ซึ่งประทับอยู่ในตนที่มีกาย
12.307.25
मध्यस्थमेकमात्मानं पापं यस्मिन्न विद्यते ।
द्वितीयं कर्म विज्ञाय नृपते विषयैषिणाम् ॥ १२.३०७.२५ ॥
จงรู้อาตมันเพียงหนึ่งเดียวที่ตั้งอยู่ตรงกลาง ซึ่งไม่พบบาปใดในนั้น โอ้กษัตริย์ สำหรับผู้ที่แสวงหาวิษัย สิ่งที่สองคือการกระทำ เมื่อได้เข้าใจสิ่งนี้แล้ว...
12.307.26
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च सर्वानात्मनि संश्रितान् ।
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् ॥ १२.३०७.२६ ॥
เมื่อรู้อินทรีย์ทั้งหลาย และอารมณ์ของอินทรีย์ทั้งปวงซึ่งตั้งอยู่ในอาตมัน และความหายากของโมกษะ ดังที่สอนไว้ในศรุติ...
12.307.27
प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः ।
आवहं चानिलं ज्ञात्वा प्रवहं चानिलं पुनः ॥ १२.३०७.२७ ॥
เมื่อรู้ตามความเป็นจริงถึงปราณะ อปานะ สมานะ วยานะ และอุทานะ และรู้ลมที่พัดเข้าภายใน (อาวหะ) และลมที่พัดออกภายนอก (ประวหะ) อีกครั้ง...
12.307.28
सप्तवातांस्तथा शेषान्सप्तधा विहितान्पुनः ।
प्रजापतीनृषींश्चैव मार्गांश्चैव बहून्वरान् ॥ १२.३०७.२८ ॥
ลมทั้งเจ็ด และลมที่เหลืออื่นๆ ซึ่งจัดไว้เป็นเจ็ดประการ อีกทั้งเจ้าแห่งสัตว์ทั้งหลายและฤๅษี และเส้นทางอันประเสริฐมากมาย...
12.307.29
सप्तर्षीश्च बहूञ्ज्ञात्वा राजर्षीश्च परंतप ।
सुरर्षीन्महतश्चान्यान्ब्रह्मर्षीन्सूर्यसन्निभान् ॥ १२.३०७.२९ ॥
เมื่อรู้จักสัปตรรษีและอื่นๆ อีกมากมาย โอ้ผู้ทำลายศัตรู ทั้งราชรรษี เทวรรษี มหาฤๅษีผู้อื่น และพรหมรรษีผู้เปรียบดั่งพระอาทิตย์...
12.307.30
ऐश्वर्याच्च्यावितान्दृष्ट्वा कालेन महता नृप ।
महतां भूतसङ्घानां श्रुत्वा नाशं च पार्थिव ॥ १२.३०७.३० ॥
โอ้กษัตริย์ เมื่อเห็นผู้ที่ถูกปลดจากอำนาจด้วยกาลเวลาอันยิ่งใหญ่ และได้ยินถึงความพินาศของหมู่สัตว์อันยิ่งใหญ่ โอ้ผู้ปกครองแผ่นดิน...
12.307.31
गतिं चाप्यशुभां ज्ञात्वा नृपते पापकर्मिणाम् ।
वैतरण्यां च यद्दुःखं पतितानां यमक्षये ॥ १२.३०७.३१ ॥
โอ้กษัตริย์ เมื่อรู้ถึงคติอันไม่เป็นมงคลของผู้ที่ทำกรรมชั่ว และความทุกข์ที่ผู้ตกไปสู่อาณาจักรยมะต้องทนทุกข์ในแม่น้ำไวตรณี
12.307.32
योनीषु च विचित्रासु संसारानशुभांस्तथा ।
जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने ॥ १२.३०७.३२ ॥
และในครรภ์มารดาที่หลากหลาย วัฏสงสารอันไม่เป็นมงคล และการอยู่ในครรภ์ที่ไม่บริสุทธิ์ ซึ่งเป็นภาชนะบรรจุเลือดและน้ำ
12.307.33
श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते ।
शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे ॥ १२.३०७.३३ ॥
ท่ามกลางเสลด ปัสสาวะ และอุจจาระที่มีกลิ่นเหม็นแรง ในกองน้ำอสุจิและโลหิต ที่ซึ่งไขกระดูกและเอ็นรวมกันอยู่
12.307.34
सिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरेऽशुचौ ।
विज्ञायाहितमात्मानं योगांश्च विविधान्नृप ॥ १२.३०७.३४ ॥
เมื่อเข้าใจอาตมันที่ประดิษฐานอยู่ในนครกายอันไม่บริสุทธิ์ ซึ่งเต็มไปด้วยเส้นเลือดนับร้อยและมีเก้าประตู และโอ้กษัตริย์ เมื่อเข้าใจโยคะอันหลากหลาย
12.307.35
तामसानां च जन्तूनां रमणीयावृतात्मनाम् ।
सात्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं भरतर्षभ ॥ १२.३०७.३५ ॥
และสภาพอันน่ารังเกียจของสัตว์ที่มีธรรมชาติตมัส ซึ่งอาตมันถูกปกคลุมด้วยสิ่งน่ารื่นรมย์ และเช่นเดียวกันของสัตว์ที่มีธรรมชาติสัตตวะ โอ้ผู้เป็นยอดแห่งภรตะ
12.307.36
गर्हितं महतामर्थे साङ्ख्यानां विदितात्मनाम् ।
उपप्लवांस्तथा घोराञ्शशिनस्तेजसस्तथा ॥ १२.३०७.३६ ॥
น่ารังเกียจต่อมหาฤๅษีผู้รู้แจ้งอาตมันแห่งสางขยะ และเช่นเดียวกันต่อความวุ่นวายอันน่าสะพรึงของดวงจันทร์และแสงสว่าง
12.307.37
ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम् ।
द्वन्द्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपण नृप ॥ १२.३०७.३७ ॥
เมื่อเห็นดวงดาวร่วงหล่นและกลุ่มดาวเคลื่อนที่ และเข้าใจการพรากจากกันของคู่ทั้งหลาย โอ้กษัตริย์ผู้น่าสงสาร
12.307.38
अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानामपि चाशुभम् ।
बाल्ये मोहं च विज्ञाय क्षयं देहस्य चाशुभम् ॥ १२.३०७.३८ ॥
เมื่อเห็นสัตว์ทั้งหลายกลืนกินกันเองและความอาภัพของพวกมัน และเข้าใจความหลงในวัยเด็ก ความเสื่อมของกาย และโชคชะตาอันไม่เป็นมงคลของกาย
12.307.39
रागे मोहे च संप्राप्ते क्वचित्सत्वं समाश्रितम् ।
सहस्रेषु नरः कश्चिन्मोक्षबुद्धिं समाश्रितः ॥ १२.३०७.३९ ॥
แม้เมื่อราคะและโมหะเข้าครอบงำสัตว์ ก็ยังมีสัตตวะที่ตั้งอยู่ได้ในที่ใดที่หนึ่ง ในหมู่คนนับพัน มีคนเพียงผู้เดียวที่หันเข้าหาพุทธิแห่งโมกษะ
12.307.40
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् ।
बहुमानमलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः ॥ १२.३०७.४० ॥
เมื่อเข้าใจตามศรุติว่าโมกษะหายากเพียงใด ควรให้เกียรติอย่างยิ่งแก่สิ่งที่ยังไม่ได้มา และกลับมามีใจเที่ยงตรงต่อสิ่งที่ได้มาแล้ว
12.307.41
विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय नृपते पुनः ।
गतासूनां च कौन्तेय देहान्दृष्ट्वा तथाऽशुभान् ॥ १२.३०७.४१ ॥
ท่านผู้เป็นใหญ่แห่งแผ่นดิน เมื่อได้รู้โทษอันร้ายกาจของวิษยาอีกครั้ง และโอ้โอรสของกุนตี เมื่อได้เห็นร่างอันไม่เป็นมงคลของผู้ตายแล้ว
12.307.42
वासं कुलेषु जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भारत ।
ब्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम् ॥ १२.३०७.४२ ॥
โอ้ทายาทแห่งภรต เมื่อได้รู้ว่าสัตว์ทั้งหลายต้องอยู่ในตระกูลและต้องทุกข์ทรมาน และเมื่อได้รู้ชะตากรรมของผู้ฆ่าพราหมณ์และคติอันน่าสะพรึงกลัวยิ่งของผู้ตกต่ำแล้ว
12.307.43
सुरापाने च सक्तानां ब्राह्मणानां दुरात्मनाम् ।
गुरूदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम् ॥ १२.३०७.४३ ॥
เมื่อได้รู้ชะตากรรมอันไม่เป็นมงคลของพราหมณ์ผู้หมกมุ่นในการดื่มสุรา ของผู้มีจิตชั่วร้าย และของผู้พัวพันกับภรรยาของอาจารย์
12.307.44
जननीषु च वर्तन्ते येन सम्यग्युधिष्ठिर ।
सदेवकेषु लोकेषु येन वर्तन्ति मानवाः ॥ १२.३०७.४४ ॥
และโอ้ยุธิษฐิระ ที่สัตว์ทั้งหลายอาศัยอยู่ในครรภ์มารดาอย่างถูกต้อง และที่มนุษย์อาศัยอยู่ในโลกพร้อมกับเทพทั้งหลาย
12.307.45
तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभकर्मणाम् ।
तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय च गतिं पृथक् ॥ १२.३०७.४५ ॥
ด้วยความรู้นั้น เมื่อได้รู้คติของผู้มีกรรมอันไม่เป็นมงคล และได้รู้คติของผู้ที่เกิดในกำเนิดสัตว์เดรัจฉานแต่ละอย่างแยกกันแล้ว
12.307.46
वेदवादांस्तथा चित्रानृतूनां पर्ययांस्तथा ।
क्षयं संवत्सराणां च मासानां च क्षयं तथा ॥ १२.३०७.४६ ॥
ถ้อยคำในพระเวทต่าง ๆ การหมุนเวียนของฤดูกาล ความเสื่อมของปีทั้งหลาย และความเสื่อมของเดือนทั้งหลายเช่นกัน
12.307.47
पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम् ।
क्षयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस्तथा ॥ १२.३०७.४७ ॥
เมื่อได้เห็นความเสื่อมของปักษ์ และความหมดไปของวันทั้งหลาย และเมื่อได้เห็นด้วยตาของตนเองถึงการแหว่งและการเพ็ญของดวงจันทร์
12.307.48
वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयं तेषां तथा पुनः ।
क्षयं धनानां दृष्ट्वा च पुनर्वृद्धिं तथैव च ॥ १२.३०७.४८ ॥
เมื่อได้เห็นมหาสมุทรพองขึ้นและลดลง และเห็นความหมดไปของทรัพย์อีกครั้ง แล้วเห็นความเพิ่มพูนขึ้นอีกเช่นกัน
12.307.49
संयोगानां क्षयं दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः ।
क्षयं च दृष्ट्वा शैलानां क्षयं च सरितां तथा ॥ १२.३०७.४९ ॥
เมื่อได้เห็นความเสื่อมสลายของการประสานกัน และโดยเฉพาะความเสื่อมของยุคทั้งหลาย และเมื่อได้เห็นความเสื่อมของภูเขาและของแม่น้ำเช่นกัน
12.307.50
वर्णानां च क्षयं दृष्ट्वा क्षयान्तं च पुनः पुनः ।
जरा मृत्युस्तथा जन्म दृष्ट्वा दुःखानि चैव ह ॥ १२.३०७.५० ॥
เมื่อได้เห็นความเสื่อมของวรรณะทั้งหลาย และความถึงจุดจบของมันซ้ำแล้วซ้ำเล่า เมื่อได้เห็นความแก่ ความตาย และการเกิดเช่นกัน และได้เห็นความทุกข์ทั้งหลายด้วย
12.307.51
देहदोषांस्तथा ज्ञात्वा तेषां दुःखं च तत्त्वतः ।
देहविक्लवतां चैव सम्यग्विज्ञाय तत्त्वतः ॥ १२.३०७.५१ ॥
เมื่อได้รู้โทษของร่างกายเช่นกัน และรู้ความทุกข์ของมันตามความเป็นจริง และเมื่อได้เข้าใจความอ่อนล้าของร่างกายอย่างถูกต้องและตามความเป็นจริง
12.307.52
आत्मदोषांश्च विज्ञाय सर्वानात्मनि संश्रितान् ।
स्वदेहादुत्थितान्गब्धांस्तथा विज्ञाय चाशुभान्।
मूत्रश्लेष्मपुरीषादीन्स्वेदजांश्च सुकुत्सितान् ॥ १२.३०७.५२ ॥
เมื่อได้รู้โทษของอาตมัน และทุกสิ่งที่อาศัยอยู่ในอาตมัน สิ่งที่เกิดจากร่างกายของตน สิ่งที่ไม่บริสุทธิ์ และปัสสาวะ เสมหะ อุจจาระและสิ่งอื่นเช่นนั้น และสิ่งที่น่าขยะแขยงยิ่งซึ่งเกิดจากเหงื่อ
12.307.53
कान्स्वगात्रोद्भवान्दोषान्पश्यस्यमितविक्रम ।
एतन्मे संशयं कृत्स्नं वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ १२.३०७.५३ ॥
โอ้ผู้มีวิกรมอันหาที่สุดมิได้ ท่านเห็นโทษใดบ้างที่เกิดจากร่างกายของท่านเอง ขอท่านโปรดอธิบายความสงสัยทั้งหมดนี้ของข้าพเจ้าโดยตามความเป็นจริงเถิด
12.307.54
पञ्च दोषान्प्रभो देहे प्रवदन्ति मनीषिणः ।
मार्गज्ञाः कापिलाः साङ्ख्याः शृणु तानरिसूदन ॥ १२.३०७.५४ ॥
โอ้ผู้เป็นเจ้า ปราชญ์ทั้งหลายกล่าวถึงโทษห้าประการในร่างกาย ดังที่สางขยะผู้รู้ทาง ผู้เป็นสาวกของกปิละกล่าวไว้ จงฟังโทษเหล่านั้นเถิด โอ้ผู้ปราบศัตรู
12.307.55
कामक्रोधौ भयं निद्रा पञ्चमः श्वास उच्यते ॥ १२.३०७.५५ ॥
ได้แก่ กามและโทสะ ความกลัว การหลับ และประการที่ห้า คือ ลมหายใจ กล่าวกันว่าเป็นเช่นนี้
12.307.56
एते दोषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम् ।
छिन्दन्ति क्षमया क्रोधं कामं संकल्पवर्जनात् ॥ १२.३०७.५६ ॥
โทษเหล่านี้ปรากฏในร่างกายของสรรพสัตว์ที่มีกาย ด้วยความอดทนย่อมตัดโทสะ และด้วยการละความปรารถนาย่อมตัดกามได้
12.307.57
सत्वसंसेवनान्निद्रामप्रमादाद्भयं तथा ।
छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासमल्पाहारतया नृप ॥ १२.३०७.५७ ॥
ด้วยการเจริญสัตตวะย่อมตัดการหลับได้ และด้วยความไม่ประมาทย่อมตัดความกลัวเช่นกัน ส่วนประการที่ห้า คือ ลมหายใจ โอ้พระราชา ย่อมตัดได้ด้วยการฉันอาหารน้อย
12.307.58
गुणान्गुणशतैर्ज्ञात्वा दोषान्दोषशतैरपि ।
हेतून्हेतुशतैश्चित्रैश्चित्रान्विज्ञाय तत्त्वतः ॥ १२.३०७.५८ ॥
เมื่อได้รู้คุณทั้งหลายผ่านคุณนับร้อย และโทษทั้งหลายผ่านโทษนับร้อย และเมื่อได้เข้าใจสิ่งที่หลากหลายผ่านเหตุนับร้อยที่หลากหลาย ตามความเป็นจริง
12.307.59
अपां फेनोपमं लोकं विष्णोर्मायाशतैश्वितम् ।
चित्रभित्तिप्रतीकाशं नलसारमनर्थकम् ॥ १२.३०७.५९ ॥
โลกนี้เปรียบเหมือนฟองน้ำ ถูกทอด้วยมายาของพระวิษณุนับร้อย เหมือนกำแพงที่วาดไว้ มีแก่นเหมือนต้นอ้อ และไร้ประโยชน์
12.307.60
तमः श्वभ्रनिभं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुदसंनिभम् ।
क्लेशप्रायं सुखाद्धीनं नाशोत्तरमिहावशम् ॥ १२.३०७.६० ॥
เมื่อได้เห็นความมืดที่เหมือนหลุมลึก และเหมือนฟองฝน เต็มไปด้วยความลำบาก ปราศจากความสุข มีความพินาศเป็นที่สุด และในที่นี้ไม่เป็นอิสระ
12.307.61
रजस्तमसि संमग्नं पङ्के द्वीपमिवावशम् ।
साङ्ख्या राजन्महाप्राज्ञास्त्यक्त्वा देहं प्रजाकृतं ॥ १२.३०७.६१ ॥
เมื่อเห็นบุรุษที่จมอยู่ในรชัสและตมัส ไร้อำนาจดุจเกาะที่ติดอยู่ในโคลน ข้าแต่พระราชา บรรดาสางขยะผู้มีปัญญายิ่งย่อมละทิ้งร่างกายนี้ซึ่งสร้างขึ้นโดยสิ่งมีชีวิต
12.307.62
ज्ञानयोगेन साङ्ख्येन व्यापिना महता नृप ।
राजसानशुभान्गन्धांस्तांमसांश्च तथाविधान् ॥ १२.३०७.६२ ॥
ข้าแต่พระราชา ด้วยโยคะแห่งญาณและสางขยะอันแผ่ไปทั่วและยิ่งใหญ่ ผู้หนึ่งย่อมละทิ้งกลิ่นอันเป็นรชัสและอัปมงคล และกลิ่นอันเป็นตมัสที่เป็นเช่นนั้นเช่นกัน
12.307.63
पुण्यांश्च सात्विकान्गन्धान्स्पर्शजान्देहसंश्रितान् ।
छित्त्वाऽऽशु ज्ञानशस्त्रेण तपो दण्डेन भारत ॥ १२.३०७.६३ ॥
และตัดกลิ่นอันเป็นสัตตวะอันเป็นมงคลซึ่งเกิดจากการสัมผัสและอาศัยอยู่ในร่างกายอย่างรวดเร็วด้วยศัสตราคือญาณ โดยมีตบะเป็นไม้เท้า ข้าแต่ภารตะ ผู้หนึ่งย่อมละทิ้งกลิ่นเหล่านั้น
12.307.64
ततो दुःखोदधिं घोरं चिन्ताशोकमहाह्रदम् ।
व्याधिमृत्युमहाग्राहं महाभयमहोरगम् ॥ १२.३०७.६४ ॥
จากนั้นผู้หนึ่งย่อมข้ามมหาสมุทรแห่งทุกข์อันน่าสะพรึงกลัว ทะเลสาบใหญ่แห่งความกังวลและโศก ด้วยจระเข้ใหญ่คือโรคและความตาย ความกลัวอันยิ่งใหญ่ และงูใหญ่ทั้งหลาย
12.307.65
तमःकूर्मं रजोमीनं प्रज्ञया संतरन्त्युत ।
स्नेहपङ्कं जरादुर्गं ज्ञानदीपमरिंदम् ॥ १२.३०७.६५ ॥
ผู้คนย่อมข้ามด้วยปัญญา ทะเลที่มีเต่าคือตมัสและปลาคือรชัส ผู้หนึ่งที่มีโคลนคือความยึดติดและป้อมปราการคือความแก่ ด้วยประทีปแห่งญาณ ข้าแต่ผู้ปราบศัตรู
12.307.66
कर्मागाधं सत्यतीरं स्थितव्रतमरिंदम् ।
हिंसाशीघ्रमहावेगं नानारससमाकरम् ॥ १२.३०७.६६ ॥
ลึกล้ำไม่อาจหยั่งถึงด้วยกรรม มีฝั่งคือสัจจะ มั่นคงในวัตร ข้าแต่ผู้ปราบศัตรู รวดเร็วด้วยพลังอันยิ่งใหญ่ของความรุนแรง เป็นที่รวมของรสนานาชนิด
12.307.67
नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखज्वरसमीरणम् ।
शोकतृष्णामहावर्तं तीक्ष्णव्याधिमहागजम् ॥ १२.३०७.६७ ॥
เต็มด้วยอัญมณีอันยิ่งใหญ่แห่งความสุขนานาประการ ถูกพัดด้วยลมแห่งไข้คือทุกข์ มีวังน้ำวนใหญ่คือความโศกและตัณหา มีโรคร้ายแรงเป็นช้างใหญ่
12.307.68
अस्थिसंघातसंघट्टं श्लेष्मफेनमरिंदम् ।
दानमुक्ताकरं घोरं शोणितह्रदविद्रुमम् ॥ १२.३०७.६८ ॥
กระทบกับกองกระดูก ฟองด้วยเสมหะ ข้าแต่ผู้ปราบศัตรู เป็นเหมืองไข่มุกในรูปของทาน น่าสะพรึงกลัว มีปะการังอยู่ในแอ่งเลือด
12.307.69
हसितोत्क्रुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुस्तरम् ।
रोदनाश्रुमलक्षारं सङ्गत्यागपरायणम्। ॥ १२.३०७.६९ ॥
มีเสียงคำรามของเสียงหัวเราะและเสียงร้องคร่ำครวญ ยากยิ่งที่จะข้ามได้แม้ด้วยความรู้นานาชนิด มีน้ำตาจากการร่ำไห้เป็นมลทินและน้ำเค็ม มุ่งมั่นที่จะละทิ้งความยึดติด
12.307.70
पुत्रदारजलौकौघं मत्रिबान्धवपत्तनम् ।
अहिंसासत्यमर्यादं प्राणत्यागमहोर्मिणम् ॥ १२.३०७.७० ॥
มีกระแสน้ำแห่งบุตร ภรรยา และปลิง มีรัฐมนตรีและญาติเป็นท่าเรือ มีอหิงสาและสัจจะเป็นฝั่ง มีคลื่นใหญ่คือการสละชีวิต
12.307.71
वेदान्तगमनद्वीपं सर्वभूतदयोदकम् ।
मोक्षदुर्लाभविषयं व़डवामुखसागरम् ॥ १२.३०७.७१ ॥
มีเกาะที่ไปถึงได้ด้วยเวทานตะ มีความเมตตาต่อสรรพสัตว์เป็นน้ำ เป็นทะเลที่โมกษะได้มาอย่างยากยิ่ง มีปากคือไฟวฑวา
12.307.72
तरन्ति मुनयः सिद्धा ज्ञानयानेन भारत ।
तीर्त्वाऽतिदुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः ॥ १२.३०७.७२ ॥
ข้าแต่ภารตะ มุนีและผู้สำเร็จย่อมข้ามด้วยยานคือญาณ เมื่อข้ามการเกิดที่ข้ามได้ยากยิ่งแล้ว ย่อมเข้าสู่ท้องฟ้าอันบริสุทธิ์
12.307.73
तत्र तान्सुकृतीन्साङ्ख्यान्सूर्यो वहति रश्मिभिः ।
पद्मतन्तुवदाविश्य प्रसह्य विषयान्नृप ॥ १२.३०७.७३ ॥
ที่นั่น พระอาทิตย์ย่อมนำบรรดาสางขยะผู้มีบุญนั้นไปด้วยรัศมีของพระองค์ เข้าไปดุจเส้นใยของก้านบัว ข้าแต่พระราชา ก้าวล่วงวิษัยทั้งหลายด้วยกำลัง
12.307.74
तत्र तान्प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति भारत ।
वीतरागान्यतीन्सिद्धान्वीर्ययुक्तांस्तपोधनान् ॥ १२.३०७.७४ ॥
ที่นั่น ลมที่พัดไปรับเขาไว้ ข้าแต่ภารตะ บรรดาดาบสผู้ปราศจากราคะ ผู้สำเร็จ ผู้ประกอบด้วยพลัง ผู้มีตบะเป็นทรัพย์
12.307.75
सूक्ष्मः शीतः सुगन्धी च सुखस्पर्शश्च भारत ।
सप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान्गच्छति यः शुभान्।
स तान्वहति कौन्तेय नभसः परमां गतिम् ॥ १२.३०७.७५ ॥
ละเอียด เย็น หอม และสัมผัสนุ่มนวล ข้าแต่ภารตะ ข้าแต่บุตรของกุนตี ผู้ประเสริฐที่สุดในบรรดามรุตทั้งเจ็ด ผู้ไปยังโลกอันเป็นมงคล ย่อมนำพวกเขาไปสู่คติอันสูงสุดของท้องฟ้า
12.307.76
नभो वहति लोकेश रजसः परमां गतिम् ।
तमो वहति लोकेश रजसः परमां गतिम्।
रजो वहति राजेन्द्र सत्वस्य परमां गतिम् ॥ १२.३०७.७६ ॥
ท้องฟ้านำพวกเขาไปสู่คติอันสูงสุดของรชัส ข้าแต่เจ้าแห่งโลกทั้งหลาย ความมืดนำพวกเขาไปสู่คติอันสูงสุดของรชัส ข้าแต่เจ้าแห่งโลกทั้งหลาย รชัสนำพวกเขาไปสู่คติอันสูงสุดของสัตตวะ ข้าแต่จอมกษัตริย์
12.307.77
सत्वं वहति राजेन्द्र परं नारायणं प्रभुम् ।
प्रभुर्वहति शुद्धात्मा परमात्मानमात्मना ॥ १२.३०७.७७ ॥
สัตตวะนำพวกเขาไปสู่พระนารายณ์องค์สูงสุดผู้เป็นเจ้า ข้าแต่จอมกษัตริย์ ผู้เป็นเจ้า ผู้มีอาตมันบริสุทธิ์ นำพวกเขาไปสู่ปรมาตมันด้วยอาตมัน
12.307.78
परमात्मानमासाद्य तद्भूता यतयोऽमलाः ।
अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति वा विभो ॥ १२.३०७.७८ ॥
เมื่อถึงปรมาตมันแล้ว บรรดายติผู้ไร้มลทินที่กลายเป็นสิ่งนั้น ย่อมเหมาะแก่อมตภาพ และย่อมไม่หวนกลับ ข้าแต่ผู้ยิ่งใหญ่
12.307.79
परमा सा गतिः पार्थ निर्द्वन्द्वानां महात्मनाम् ।
सत्यार्जवरतानां वै सर्वभूतदयावताम् ॥ १२.३०७.७९ ॥
ข้าแต่บุตรของปฤถา นั่นคือคติอันสูงสุดของมหาตมาทั้งหลายผู้พ้นจากคู่ตรงข้าม ผู้ยินดีในสัจจะและความซื่อตรง และผู้มีความเมตตาต่อสรรพสัตว์
12.307.80
स्थानमुत्तममासाद्य भगवन्तं स्थिरव्रताः ।
आजन्ममरणं वा ते स्मरन्त्युत न वाऽनघ ॥ १२.३०७.८० ॥
ข้าแต่ผู้ไร้บาป เมื่อถึงสถานอันสูงสุดนั้นและพระผู้มีภาคย์ บรรดาผู้มั่นในวัตรย่อมระลึกถึงตั้งแต่เกิดจนตาย หรือไม่ระลึกเลยหรือ
12.307.81
यदत्र तथ्यं तन्मे त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि ।
त्वदृते पुरुषं नान्यं प्रष्टुमर्हामि कौरव ॥ १२.३०७.८१ ॥
กౌรวะ สิ่งที่เป็นจริงในเรื่องนี้ ท่านควรบอกแก่ข้าพเจ้าตามที่เป็นจริง ข้าพเจ้าไม่สมควรถามผู้ใดนอกจากท่าน
12.307.82
मोक्षे दोषो महानेष प्राप्य सिद्धिगतानृषीन् ।
यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे ॥ १२.३०७.८२ ॥
ในโมกษะนี้มีโทษใหญ่ประการนี้ คือฤๅษีผู้บรรลุสิทธิแล้วยังคงอยู่ที่นั่น หากเหล่ายติผู้ยิ่งยังดำรงอยู่ในวิชชานั้นเอง
12.307.83
प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं पश्यामि परमं नृप ।
मग्नस्य हि परे ज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत्। ॥ १२.३०७.८३ ॥
ข้าแต่พระราชา ข้าพเจ้าเห็นว่าธรรมที่มีการดำเนินในกรรมเป็นลักษณะนั้นสูงสุด สำหรับผู้ที่จมอยู่ในปรมัตถวิชชา จะมีอะไรที่ทุกข์ยิ่งกว่านี้ได้เล่า
12.307.84
यथान्यायं त्वया तात प्रश्नः पृष्टः सुसंकटः ।
बुधानामपि संमोहः प्रश्नेऽस्मिन्भरतर्षभ ॥ १२.३०७.८४ ॥
ลูกรัก ท่านได้ถามคำถามที่ยากยิ่งอย่างถูกต้องแล้ว ในคำถามนี้แม้ผู้มีปัญญาก็ยังหลงงง ข้าแต่ศรษฐแห่งภรตะ
12.307.85
अत्रापि तत्त्वं परमं शृणु सम्यङ्भयेरितम् ।
बुद्धिश्च परमा यत्र कापिलानां महात्मनाम् ॥ १२.३०७.८५ ॥
แม้ในเรื่องนี้ จงฟังตัตตวะอันสูงสุดที่ได้ประกาศไว้โดยชอบ และปัญญาอันยิ่งของมหาตมะผู้สืบสายกปิละตั้งอยู่ที่ใด
12.307.86
इन्द्रियाण्येव बुध्यन्ते स्वदेहे देहिनां नृप ।
कारणान्यात्मनस्तानि सूक्ष्मः पश्यति तैस्तु सः ॥ १२.३०७.८६ ॥
ข้าแต่พระราชา ในร่างของตนเอง สำหรับผู้มีร่าง อินทรีย์ทั้งหลายนั่นแหละที่รับรู้ อินทรีย์เหล่านั้นเป็นเครื่องมือของอาตมัน และผู้ละเอียดย่อมเห็นผ่านอินทรีย์เหล่านั้น
12.307.87
आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्यसमानि तु ।
विनश्यन्ति न संदेहः फेना इव महार्णवे ॥ १२.३०७.८७ ॥
เมื่อถูกอาตมันละทิ้ง อินทรีย์เหล่านั้นก็เหมือนไม้และผนัง ย่อมพินาศไปโดยไม่ต้องสงสัย เหมือนฟองในมหาสมุทร
12.307.88
इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनः शत्रुतापन ।
सूक्ष्मश्चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः ॥ १२.३०७.८८ ॥
ข้าแต่ผู้เผาข้าศึก ผู้ละเอียดของผู้มีร่างที่หลับไปพร้อมอินทรีย์ ย่อมท่องไปทุกแห่ง เหมือนลมที่พัดไปในท้องฟ้า
12.307.89
स पश्यति यथान्यायं स्पर्शान्स्पृशति वा विभो ।
बुध्यमानो यथापूर्वमखिलेनेह भारत ॥ १२.३०७.८९ ॥
ท่านย่อมเห็นอย่างถูกต้อง หรือสัมผัสสิ่งที่สัมผัสได้ ข้าแต่ผู้ยิ่งใหญ่ รับรู้ทั้งหมดในที่นี้ ข้าแต่ภารตะ เหมือนก่อนหน้านี้
12.307.90
इन्द्रियाणीह सर्वाणि स्वे स्वे स्थाने यथाविधि ।
अनीशत्वात्प्रलीयन्ते सर्पा हतविषा इव ॥ १२.३०७.९० ॥
ที่นี่อินทรีย์ทั้งหมดดำรงอยู่ในที่ของแต่ละอย่างตามที่กำหนดไว้โดยชอบ เพราะขาดการควบคุม อินทรีย์เหล่านั้นจึงสลายไป เหมือนงูที่พิษถูกทำลายแล้ว
12.307.91
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां स्वस्थानेष्वेव सर्वशः ।
आक्रम्य गतयः सूक्ष्माश्चरत्यात्मा न संशयः ॥ १२.३०७.९१ ॥
เมื่อควบคุมอินทรีย์ทั้งหมดในที่ของตนโดยสิ้นเชิงแล้ว อาตมันก็เคลื่อนไปตามทางละเอียด ในเรื่องนี้ไม่มีข้อสงสัย
12.307.92
सत्वस्य च गुणान्कृत्स्नान्नजसश्च गुणान्पुनः ।
गुणांश्च तमसः सर्वान्गुणान्बुद्धेश्च भारत ॥ १२.३०७.९२ ॥
ข้าแต่ภารตะ คุณทั้งหมดของสัตตวะ และอีกครั้งคุณของราชัส คุณทั้งปวงของตมัส และคุณของพุทธิ
12.307.93
गुणांश्च मनसश्चापि नभसश्च गुणांश्च सः ।
गुणान्वायोश्च धर्मात्मंस्तेजसां च गुणान्पुनः ॥ १२.३०७.९३ ॥
คุณของมนัสก็ด้วย และคุณของอากาศ และท่านนั้น ข้าแต่ผู้มีธรรมในตน คุณของวายุ และอีกครั้งคุณของเตชะ
12.307.94
अपां गुणांस्तथा पार्थ पार्थिंवांश्च गुणानपि ।
सर्वात्मना गुणैर्व्याप्तः क्षेत्रज्ञेषु युधिष्ठिर ॥ १२.३०७.९४ ॥
ข้าแต่ปารถะ คุณของน้ำฉันใด คุณของดินก็ฉันนั้น ข้าแต่ยุธิษฐิระ ท่านถูกคุณทั้งหลายแผ่ซ่านไปทั่วทั้งตนในหมู่ผู้รู้เขตแดน
12.307.95
आत्मा च याति क्षेत्रज्ञं कर्मणी च शुभाशुभे ।
शिष्या इव महात्मानमिन्द्रियाणि च तं प्रभो ॥ १२.३०७.९५ ॥
อาตมันย่อมไปสู่ผู้รู้เขตแดน กรรมดีและกรรมชั่วก็ไปด้วย ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า อินทรีย์ทั้งหลายก็ไปสู่มหาตมะนั้น เหมือนศิษย์ไปสู่ครูของตน
12.307.96
प्रकृतिं चाप्यतिक्रम्य गच्छत्यात्मानमव्ययम् ।
परं नारायणं देवं निर्द्वन्द्वं प्रकृतेः परम् ॥ १२.३०७.९६ ॥
ก้าวล่วงแม้ประกฤติแล้ว อาตมันอันไม่เสื่อมสลายก็ไปสู่พระเจ้าสูงสุดนารายณะ ผู้ปราศจากคู่ตรงข้าม และอยู่เหนือประกฤติ
12.307.97
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः प्रविष्टस्तमनामयम् ।
परमात्मानमगुणं न निवर्तति भारत ॥ १२.३०७.९७ ॥
ข้าแต่ภารตะ ผู้หลุดพ้นจากบาปทั้งปวง เข้าสู่ปรมาตมันอันปราศจากโทษนั้น ผู้ปราศจากคุณ ย่อมไม่กลับมาอีก
12.307.98
शिष्टं तत्र मनस्तात इन्द्रियाणि च भारत ।
आगच्छन्ति यथाकालं गुरोः संदेशकारिणः ॥ १२.३०७.९८ ॥
ลูกรัก ข้าแต่ภารตะ มนัสและอินทรีย์ที่เหลืออยู่ที่นั่น เมื่อถึงเวลา ย่อมกลับมา เหมือนผู้รับใช้ที่นำข่าวของครูไปปฏิบัติ
12.307.99
शक्यं चाल्पेन कालेन शान्तिं प्राप्तुं गुणार्थिना ।
एवमुक्तेन कौन्तेय युक्तज्ञानेन मोक्षिणा ॥ १२.३०७.९९ ॥
ข้าแต่บุตรแห่งกุนตี สำหรับผู้แสวงหาความดีสูงสุดและได้รับคำสอนเช่นนี้ สันติอาจบรรลุได้ในเวลาไม่นาน ด้วยปัญญาที่มีวินัย สำหรับผู้แสวงหาโมกษะ
12.307.100
साङ्ख्या राजन्महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम् ।
ज्ञानेनानेन कौन्तेय तुल्यं ज्ञानं न विद्यते ॥ १२.३०७.१०० ॥
ข้าแต่พระราชา สางขยะผู้มีปัญญาอันยิ่งใหญ่ย่อมไปถึงคติสูงสุด ข้าแต่บุตรแห่งกุนตี ไม่มีปัญญาใดเสมอด้วยปัญญานี้
12.307.101
अत्र ते संशयो मा भूज्ज्ञानं सांख्यं परं मतम् ।
अक्षरं ध्रुवमव्यक्तं पूर्णं ब्रह्म सनातनम् ॥ १२.३०७.१०१ ॥
ในเรื่องนี้อย่าให้มีความสงสัยในใจท่านเลย ความรู้แบบสางขยะเป็นที่ถือกันว่าสูงสุด พรหมันคือสิ่งที่ไม่เสื่อมสลาย มั่นคง ไม่ปรากฏ สมบูรณ์ และเป็นนิรันดร์
12.307.102
अनादिमध्यनिधनं निर्द्वन्द्वं कर्तृ शाश्वतम् ।
कूटस्थं चैव नित्यं च यद्वदन्ति शमात्मकाः ॥ १२.३०७.१०२ ॥
สิ่งที่ไม่มีต้น ไม่มีกลาง ไม่มีที่สุด พ้นจากคู่ตรงข้าม เป็นผู้กระทำ เป็นนิรันดร์ ไม่เปลี่ยนแปลง และคงอยู่ตลอดกาล ผู้มีจิตสงบกล่าวไว้เช่นนั้น
12.307.103
यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः ।
यच्च शंसन्ति शास्त्रेषु वदन्ति परमर्षयः ॥ १२.३०७.१०३ ॥
จากสิ่งนั้นการเปลี่ยนแปลงของการสร้างและการทำลายทั้งปวงเกิดขึ้น สิ่งที่บรรดามหาฤๅษีประกาศและกล่าวไว้ในคัมภีร์
12.307.104
सर्वे विप्राश्च देवाश्च तथा शमविदो जनाः ।
ब्रह्मण्यं परमं देवमनन्तं परमच्युतम् ॥ १२.३०७.१०४ ॥
พราหมณ์ทั้งปวง เทวดาทั้งหลาย และผู้รู้จักความสงบทั้งปวง ต่างรู้ว่าพรหมันอันสูงสุดนั้นคือพระเจ้าสูงสุด ไม่มีที่สิ้นสุด และไม่เสื่อมสลายอย่างยิ่ง
12.307.105
प्रार्थयन्तश्च तं विप्रा वदन्ति गुणबुद्धयः ।
सम्यग्युक्तास्तथा योगाः साङ्ख्याश्चामितदर्शनाः ॥ १२.३०७.१०५ ॥
พราหมณ์ผู้วิงวอนต่อพระองค์ ผู้มีปัญญายึดอยู่กับคุณลักษณะ โยคีผู้ฝึกตนดีแล้ว และนักสางขยะผู้มีทัศนะไร้ขอบเขต ต่างกล่าวถึงพระองค์
12.307.106
अमूर्तेस्तस्य कौन्तेय साङ्ख्यं मूर्तिरिति श्रुतिः ।
अभिज्ञानानि तस्याहुर्मतं हि भरतर्षभ ॥ १२.३०७.१०६ ॥
โอ้บุตรแห่งกุนตี ศรุติกล่าวว่า รูปของผู้ไร้รูปนั้นคือสางขยะ โอ้ยอดแห่งภรตะ เครื่องหมายแห่งการจำได้ของพระองค์ได้ถูกประกาศไว้ นี่คือทัศนะนั้น
12.307.107
द्विविधानीह भूतानि पृथिव्यां पृथिवीपते ।
जङ्गमाजङ्गमाख्यानि जङ्गमं तु विशिष्यते ॥ १२.३०७.१०७ ॥
โอ้เจ้าแผ่นดิน ในโลกนี้สรรพสัตว์มีอยู่สองประเภท เรียกว่าสัตว์ที่เคลื่อนไหวได้และไม่เคลื่อนไหว แต่สัตว์ที่เคลื่อนไหวได้ถือว่าประเสริฐกว่า
12.307.108
ज्ञानं महद्यद्धि महत्सु राज ।
न्वेदेषु साङ्ख्येषु तथैव योगे।
यच्चापि दृष्टं विविधं पुराणे ।
साङ्ख्यागतं तन्निखिलं नरेन्द्र ॥ १२.३०७.१०८ ॥
โอ้พระราชา ความรู้อันยิ่งใหญ่ที่พบในหมู่ผู้ยิ่งใหญ่ ในพระเวท ในสางขยะ และในโยคะเช่นกัน และความรู้อันหลากหลายที่เห็นในปุราณะ โอ้เจ้าแห่งมนุษย์ ทั้งหมดนั้นรวมอยู่ในสางขยะ
12.307.109
यच्चेतिहासेषु महत्सु दृष्टं ।
यच्चार्थशास्त्रे नृप शिष्टजुष्टे।
ज्ञानं च लोके यदिहास्ति किंचि ।
त्साङ्ख्यागतं तच्च महन्महात्मन् ॥ १२.३०७.१०९ ॥
โอ้พระราชา สิ่งที่เห็นในอิติหาสอันยิ่งใหญ่ และในคัมภีร์ว่าด้วยนโยบายที่ผู้รู้ปฏิบัติ รวมทั้งความรู้ใดๆ ที่มีอยู่ในโลกนี้ ทั้งหมดนั้นพบในสางขยะ โอ้ผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่ ความรู้นั้นยิ่งใหญ่นัก
12.307.110
शमश्च दृष्टः परमं बलं च ।
ज्ञानं च साङ्ख्यं च यथावदुक्तम्।
तपांसि सूक्ष्माणि सुखानि चैव ।
साङ्ख्ये यथावद्विहितानि राजन् ॥ १२.३०७.११० ॥
ความสงบและกำลังอันสูงสุดปรากฏให้เห็น ความรู้และสางขยะก็ได้กล่าวไว้ตามที่ควรแล้ว โอ้พระราชา ตบะอันละเอียดอ่อนและความสุขต่างๆ ก็ถูกกำหนดไว้ตามที่ควรในสางขยะเช่นกัน
12.307.111
विपर्यये तस्य हि पार्थ देवा ।
न्गच्छन्ति साङ्ख्याः सततं सुखेन।
तांश्चानुसंचार्य ततः कृतार्थाः ।
पतन्ति विप्रेषु यतेषु भूयः ॥ १२.३०७.१११ ॥
โอ้บุตรแห่งปฤถา เมื่อเกิดการกลับกันของสิ่งนั้น เหล่าเทวดาจะไม่ไปสู่นักสางขยะได้โดยง่ายตลอดเวลา แต่เมื่อตามไปและบรรลุจุดหมายแล้ว พวกเขาก็กลับตกลงสู่หมู่พราหมณ์และผู้บำเพ็ญอีกครั้ง
12.307.112
हित्वा च देहं प्रविशन्ति मोक्षं ।
दिवौकसो द्यामिव पार्थ साङ्ख्याः।
अतोऽधिकं तेऽभिरता महार्थे ।
साङ्ख्ये द्विजाः पार्थिव शिष्टजुष्टे ॥ १२.३०७.११२ ॥
โอ้บุตรแห่งปฤถา นักสางขยะละทิ้งร่างแล้วเข้าสู่โมกษะ ดุจเทวดาผู้อยู่บนสวรรค์เข้าสู่ท้องฟ้า ดังนั้น โอ้พระราชา พวกทวิชาติจึงยินดีในจุดหมายอันยิ่งใหญ่ของสางขยะที่ผู้รู้ปฏิบัติยิ่งกว่านั้น
12.307.113
तेषां न तिर्यग्गमनं हि दृष्टं ।
नार्वाग्गतिः पापकृताधिवासः।
च चाबुधानामपि ते द्विजातयो ।
ये ज्ञानमेतन्नृपतेऽनुरक्ताः ॥ १२.३०७.११३ ॥
การเดินทางของพวกเขาไม่เคยเห็นว่าไปด้านข้างหรือลงต่ำ และไม่มีที่อยู่อาศัยที่สร้างด้วยการกระทำอันชั่วร้ายเป็นของพวกเขา พวกทวิชาติผู้ยึดมั่นในความรู้นี้ โอ้พระราชา แม้ผู้ไม่รู้ก็ย่อมพ้นจากบาปได้
12.307.114
साङ्ख्यं विशालं परमं पुराणं ।
महार्णवं विमलमुदाहरन्ति
कृत्स्नं च साङ्ख्यं नृपते महात्मा ।
नारायणो धारयतेऽप्रमेयम् ॥ १२.३०७.११४ ॥
พวกเขากล่าวว่าสางขยะกว้างใหญ่ สูงสุด เป็นปุราณะ เป็นมหาสมุทร และบริสุทธิ์ โอ้พระราชา มหาตมะนารายณ์ทรงถือสางขยะทั้งหมดอันหาประมาณมิได้
12.307.115
एतन्मयोक्तं नरदेव तत्त्वं ।
नारायणो विश्वमिदं पुराणम्।
स सर्गकाले च करोति सर्गं ।
संहारकाले च तदत्ति भूयः ॥ १२.३०७.११५ ॥
โอ้เจ้าแห่งมนุษย์ ข้าพเจ้าได้กล่าวสัจธรรมนี้แล้ว นารายณ์คือจักรวาลอันเก่าแก่นี้ ในกาลแห่งการสร้าง พระองค์ทรงให้เกิดการสร้าง และในกาลแห่งการทำลาย พระองค์ก็ทรงกลืนกินมันอีกครั้ง
12.307.116
संहृत्य सर्वं निजदेहसंस्थं ।
कृत्वाऽप्सु शेते जगदन्तरात्मा ॥ १२.३०७.११६ ॥
พระองค์ทรงรวบรวมทุกสิ่งที่ดำรงอยู่ในกายของพระองค์เอง และทรงให้จมลงในน้ำ อาตมันภายในของโลกจึงบรรทมหลับ