મહાભારત · અધ્યાય 12.309
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.309.1
एवमप्रतिबुद्धत्वादबुद्धमनुवर्तनात् ।
देहाद्देहसहस्राणि तथा समभिपद्यते ॥ १२.३०९.१ ॥
આ રીતે અજાગૃતિને કારણે અને અજાણ્યાનું અનુસરણ કરવાથી, એક દેહમાંથી હજારો દેહ પ્રાપ્ત થાય છે.
12.309.2
तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद्देवतास्वपि ।
उपपद्यति संयोगाद्गुणैः सह गुणक्षयात् ॥ १२.३०९.२ ॥
હજારો તિર્યક્ યોનિઓમાં, ક્યારેક દેવોમાં પણ, ગુણોના સંયોગથી અને ગુણોના ક્ષયથી તે જન્મ લે છે.
12.309.3
मानुषत्वाद्दिवं याति दिवो मानुष्यमेति च ।
मानुष्यान्निरयस्थानमनन्तं प्रतिपद्यते ॥ १२.३०९.३ ॥
મનુષ્યત્વથી તે સ્વર્ગે જાય છે, અને સ્વર્ગથી મનુષ્યત્વે આવે છે; મનુષ્યત્વથી તે અનંત નરકસ્થાન પામે છે.
12.309.4
कोशकारो यथाऽऽत्मानं कीटः समनुरुन्धति ।
सूत्रतन्तुगुणैर्नित्यं तथाऽयमगुणो गुणैः ॥ १२.३०९.४ ॥
રેશમનો કીડો જેમ પોતાના દોરાના તંતુઓથી પોતાને હંમેશાં બાંધી લે છે, તેમ આ નિર્ગુણ ગુણોથી બંધાય છે.
12.309.5
द्वन्द्वमेति च निर्द्वन्द्वस्तासु तास्विह योनिषु ।
शीर्षरोगेऽक्षिरोगे च दन्तशूले गलग्रहे ॥ १२.३०९.५ ॥
નિર્દ્વંદ્વ હોવા છતાં, તે તે યોનિઓમાં દ્વંદ્વો પામે છે—માથાના રોગમાં, આંખના રોગમાં, દાંતના દુખાવામાં અને ગળાના ગ્રહણમાં.
12.309.6
जलोदरे तृषारोगे ज्वरगण्डे विषूचके ।
श्वित्रकुष्ठेऽग्निदग्धे च सिध्मापस्मारयोरपि ॥ १२.३०९.६ ॥
જલોદરમાં, તૃષાના રોગમાં, તાવ અને ગંડમાળમાં, વિસૂચિકા (કૉલેરા)માં, શ્વેતકુષ્ઠમાં, અગ્નિદાઝમાં, અને સિધ્મ તથા અપસ્માર (વાઈ)માં પણ.
12.309.7
यानि चान्यानि द्वन्द्वानि प्राकृतानि शरीरिषु ।
उत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्येषोऽप्यभिमन्यते ॥ १२.३०९.७ ॥
પ્રાણીઓના શરીરમાં સ્વાભાવિક રીતે ઉત્પન્ન થતાં અન્ય વિવિધ દ્વંદ્વોને પણ તે સ્વીકારે છે.
12.309.8
अभिमन्यत्यभीमानात्तथैव सुकृतान्यपि ॥ १२.३०९.८ ॥
અભિમાનને કારણે તે તેને સ્વીકારે છે; તેમ જ સુકૃતોને પણ.
12.309.9
शुक्लवासाश्च दुर्वासाः शायी नित्यमधस्तथा ।
मण्डूकशायी च तथा वीरासनगतस्तथा ॥ १२.३०९.९ ॥
સફેદ વસ્ત્ર ધારણ કરનાર, ફાટેલાં વસ્ત્ર પહેરનાર, હંમેશાં સૂનાર, તેમ જ નીચે, દેડકાની જેમ સૂનાર, અને વીરાસનમાં બેઠેલો.
12.309.10
चीरधारणमाकाशे शयनं स्थानमेव च ।
इष्टकाप्रस्तरे चैव कण्टकप्रस्तरे तथा ॥ १२.३०९.१० ॥
વલ્કલનાં વસ્ત્ર ધારણ કરવાં, ખુલ્લા આકાશ નીચે સૂવું, ઊભા રહેવું, ઈંટોની શય્યા પર, અને તેમ જ કાંટાની શય્યા પર.
12.309.11
भस्मप्रस्तरशायी च भूमिशय्याऽनुलेपनः ।
वीरस्थानाम्बुपङ्के च शयनं फलकेषु च ॥ १२.३०९.११ ॥
રાખના ઢગલા પર સૂનાર, ભૂમિને જ શય્યા બનાવનાર, લેપ લગાવનાર, વીરસ્થાનમાં, પાણી અને કાદવમાં, તેમ જ પાટિયાઓ પર સૂનાર.
12.309.12
विविधासु च शय्यासु फलगृद्ध्यान्वितस्तथा ।
मुञ्जमेखलनग्नत्वं क्षौमकृष्णाजिनानि च ॥ १२.३०९.१२ ॥
વિવિધ પ્રકારની શય્યાઓ પર સૂવું, ફળની લાલસાથી યુક્ત થવું, તેમ જ મૂંજ ઘાસની મેખલા ધારણ કરવી, નગ્નતા, રેશમી વસ્ત્ર અને કાળું હરણ-ચર્મ.
12.309.13
शणवालपरीधानो व्याघ्रचर्मपरिच्छदः ।
सिंहतचर्मपरीधानः पट्टवासास्तथैव च ॥ १२.३०९.१३ ॥
શણ અને વાળનાં વસ્ત્રો ધારણ કરનાર, વાઘચર્મથી ઢંકાયેલો, સિંહચર્મ પહેરનાર, અને એ જ રીતે રેશમી વસ્ત્ર પહેરનાર.
12.309.14
फलकपरिधानश्च तथा कण्टकवस्रधृत् ।
कीटकार्पासवसनश्चीरवासास्तथैव च ॥ १२.३०९.१४ ॥
વૃક્ષની છાલનાં વસ્ત્ર પહેરનાર, કાંટાનાં વસ્ત્ર ધારણ કરનાર, જીવડાંના કપાસનાં વસ્ત્ર પહેરનાર, ચીંથરાં પહેરનાર, અને એ જ રીતે.
12.309.15
वस्राणि चान्यानि बहून्यभिमन्यत्यबुद्धिमान् ।
भोजनानि विचित्राणि रत्नानि विविधानि च ॥ १२.३०९.१५ ॥
અને બીજાં ઘણાં વસ્ત્રો, વિચિત્ર ભોજનો અને વિવિધ રત્નોની તે મૂર્ખ ઇચ્છા કરે છે.
12.309.16
एकवस्रान्तराशित्वमेककालिकभोजनम् ।
चतुर्थाष्टमकालश्च षष्ठकालिक एव च ॥ १२.३०९.१६ ॥
એક વસ્ત્ર પહેરીને વચ્ચે ભોજન કરવું, એક જ વાર ભોજન કરવું, ચોથા કે આઠમા સમયનો ઉપવાસ, અને છઠ્ઠા સમયે ભોજન કરવું પણ.
12.309.17
ष़ड्रात्रभोजनश्चैव तथैवाष्टाहभोजनः ।
सप्तरात्रदशाहारो द्वादशाहिकभोजनः ॥ १२.३०९.१७ ॥
છ રાત્રિએ એકવાર ભોજન કરનાર, એ જ રીતે આઠ દિવસે ભોજન કરનાર, સાત રાત્રિ અને દસ દિવસનો આહાર લેનાર, બાર દિવસે ભોજન કરનાર.
12.309.18
मासोपवासी मूलाशी फलाहारस्तथैव च ।
वायुभक्षोऽम्बुपिण्याकदधिगोमयभोजनः ॥ १२.३०९.१८ ॥
એક માસ ઉપવાસ કરનાર, મૂળ ખાનાર, ફળાહાર કરનાર, અને એ જ રીતે; વાયુ ભક્ષણ કરનાર, પાણી, ખોળ, દહીં અને છાણ ખાનાર.
12.309.19
गोमूत्रभोजनश्चैव शाकपुष्पाद एव च ।
शेवालभोजनश्चैव तथाऽऽचामेन वर्तयन् ॥ १२.३०९.१९ ॥
ગોમૂત્ર ખાનાર, શાક અને ફૂલ ખાનાર, શેવાળ ખાનાર, અને આચમનના જળથી જીવનાર.
12.309.20
वर्तयञ्शीर्णपर्णैश्च प्रकीर्णफलभोजनः ।
विविधानि च कृच्छ्राणि सेवते सिद्धिकाङ्क्षया ॥ १२.३०९.२० ॥
સૂકાં પાંદડાં અને વેરાયેલાં ફળ ખાઈને જીવનાર, સિદ્ધિની ઇચ્છાથી વિવિધ કઠોર વ્રતો આચરે છે.
12.309.21
चान्द्रायणानि विधिवल्लिङ्गानि विविधानि च ।
चातुराश्रम्यपन्थानमाश्रयत्यपथानपि ॥ १२.३०९.२१ ॥
વિધિ પ્રમાણે ચાંદ્રાયણ વ્રતો અને વિવિધ ચિહ્નો ધારણ કરે છે; ચાર આશ્રમોના માર્ગ અને અપથનો પણ આશ્રય લે છે.
12.309.22
उपाश्रमानप्यपरान्पाषण्डान्विविधानपि ।
विविक्ताश्च शिलाच्छायास्तथा प्रस्रवणानि च ॥ १२.३०९.२२ ॥
અન્ય આશ્રમો અને વિવિધ પાખંડીઓને પણ; એકાંત સ્થાનો, પથ્થરની છાયા અને ઝરણાંઓને પણ.
12.309.23
पुलिनानि विविक्तानि विविक्तानि वनानि च ।
देवस्थानानि पुण्यानि विविक्तानि सरांसि च ॥ १२.३०९.२३ ॥
એકાંત રેતાળ કિનારા, એકાંત વનો, પવિત્ર દેવસ્થાનો અને એકાંત સરોવરો પણ.
12.309.24
विविक्ताश्चापि शैलानां गुहा गृहनिभोपमाः ।
विविक्तानि च जप्यानि व्रतानि विविधानि च ॥ १२.३०९.२४ ॥
પર્વતોની એકાંત ગુફાઓ ઘર સમાન છે; એકાંતે જપવા યોગ્ય અને વિવિધ વ્રતો પણ.
12.309.25
नियमान्विविधांश्चापि विविधानि तपांसि च ।
यज्ञांश्च विविधाकारान्विधींश्च विविधांस्तथा ॥ १२.३०९.२५ ॥
વિવિધ નિયમો અને વિવિધ તપ, વિવિધ પ્રકારના યજ્ઞો તથા એવી જ વિવિધ વિધિઓ.
12.309.26
वणिक्पथं द्विजक्षत्रं वैश्यं शूद्रांस्तथैव च ।
दानं च विविधाकारं दीनान्धकृपणादिषु ॥ १२.३०९.२६ ॥
વેપારમાર્ગ, દ્વિજ અને ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર, એ જ રીતે; અને દીન, આંધળા, કૃપણ વગેરેને વિવિધ પ્રકારનું દાન.
12.309.27
अभिमन्यत्यसंबोधात्तथैव त्रिविधान्गुणान् ।
सत्वं रजस्तमश्चैव धर्मार्थौ काम एव च ॥ १२.३०९.२७ ॥
સમ્યક બોધના અભાવે માણસ એ જ રીતે ત્રણ ગુણોને — સત્ત્વ, રજસ, તમસ — પોતાના માને છે; ધર્મ, અર્થ અને કામ પણ.
12.309.28
प्रकृत्याऽऽत्मानमेवात्मा एवं प्रवि भजत्युत ।
स्वधाकारवषट्कारौ स्वाहाकारनमस्क्रियाः ॥ १२.३०९.२८ ॥
સ્વભાવથી આત્મા આત્માને એ જ રીતે પ્રવિ… ભાગ આપે છે; સ્વધાકાર, વષટ્કાર, સ્વાહાકાર અને નમસ્કારની ક્રિયાઓ.
12.309.29
याजनाध्यापनं दानं तथैवाहुः प्रतिग्रहम् ।
यजनाध्ययने चैव यच्चान्यदपि किंचन ॥ १२.३०९.२९ ॥
યજ્ઞ કરાવવો અને શીખવવું, દાન, એ જ રીતે પ્રતિગ્રહ પણ કહેવાય છે; યજન અને અધ્યયન, તથા બીજું જે કંઈ.
12.309.30
जन्ममृत्युविवादे च तथा विशसनेऽपि च ।
शुभाशुभमयं सर्वमेतदाहुः क्रियाफलम् ॥ १२.३०९.३० ॥
જન્મ-મૃત્યુના વિવાદમાં, અને વધમાં પણ; શુભ-અશુભથી ભરેલું આ સર્વ કર્મનું ફળ છે એમ કહેવાય છે.
12.309.31
प्रकृतिः कुरुते देवी भवं प्रलयमेव च ।
दिवसान्ते गुणानेतानभ्येत्यैकोऽवतिष्ठते ॥ १२.३०९.३१ ॥
દૈવી પ્રકૃતિ જ સર્જન અને પ્રલય કરે છે. દિવસના અંતે આ ગુણો પાસે જઈ એક જ રહે છે.
12.309.32
रश्मिजालमिवादित्यस्तत्तत्काले नियच्छति ।
एवमेषोऽसकृत्सर्वं क्रीडार्थमभिमन्यते ॥ १२.३०९.३२ ॥
સૂર્ય પોતાની કિરણજાળને તે તે સમયે સંકેલી લે છે, તેમ આ વારંવાર ક્રીડા માટે સર્વનો સંકલ્પ કરે છે.
12.309.33
आत्मरूपगुणानेतान्विविधान्हृदयप्रियान् ।
एवमेव विकुर्वाणः सर्गप्रलयधर्मिणी ॥ १२.३०९.३३ ॥
પોતાના સ્વરૂપરૂપ આ વિવિધ ગુણોને, હૃદયને પ્રિય એવા ગુણોને, એ જ રીતે પરિવર્તિત કરતાં, સર્જન અને પ્રલયના સ્વભાવવાળી (પ્રકૃતિને ચલાવે છે).
12.309.34
क्रियां क्रियापथे रक्तस्त्रिगुणांस्त्रिगुणाधिपः ।
क्रियां क्रियापथोपेतस्तथा तदभिमन्यते ॥ १२.३०९.३४ ॥
ક્રિયાના માર્ગે આસક્ત, ત્રિગુણોનો અધિપતિ ક્રિયાને; ક્રિયામાર્ગે યુક્ત થઈ એમ જ તેને પોતાનું માને છે.
12.309.35
प्रकृत्या सर्वमेवेदं जगदन्धीकृतं विभो ।
रजसा तमसा चैव व्याप्तं सर्वमनेकधा ॥ १२.३०९.३५ ॥
હે વિભો! પ્રકૃતિથી જ આ સમગ્ર જગત અંધ કરાયું છે. રજસ અને તમસથી બધું અનેક પ્રકારે વ્યાપ્ત છે.
12.309.36
एवं द्वन्द्वान्यथैतानि वर्तन्ते मयि नित्यशः ।
ममैवैतानि जायन्ते धावन्ते तानि मामिति ॥ १२.३०९.३६ ॥
આ રીતે આ દ્વંદ્વો જુદા જુદા પ્રકારે મારામાં સદા વર્તે છે. એ મારા જ તરીકે જન્મે છે; 'મારા' કહીને મારી તરફ દોડે છે.
12.309.37
निस्तर्तव्यान्यथैतानि सर्वाणीति नराधिप ।
मन्यतेऽयं ह्यबुद्धित्वात्तथैव सुकृतान्यपि ॥ १२.३०९.३७ ॥
હે નરાધિપ, આ બધાં દ્વંદ્વો પાર કરવાનાં છે. અજ્ઞાનને કારણે આ એ જ રીતે સત્કર્મોને પણ માને છે.
12.309.38
भोक्तव्यानि मयैतानि देवलोकगतेन वै ।
इहैव चैनं भोक्ष्यामि शुभाशुभफलोदयम् ॥ १२.३०९.३८ ॥
દેવલોકમાં ગયેલા મારે આ બધું ભોગવવાનું છે. અહીં જ હું શુભ-અશુભ ફળોનો ઉદય ભોગવીશ.
12.309.39
पुण्यमेव तु कर्तव्यं तत्कुत्वा सुसुखं मम ।
यावदन्तं च मे सौख्यं जात्यां जात्यां भविष्यति ॥ १२.३०९.३९ ॥
પુણ્ય જ કરવું જોઈએ. તે કરવાથી મને અત્યંત સુખ થશે. મારા અંત સુધી દરેક જન્મમાં મને સુખ રહેશે.
12.309.40
भविष्यति च मे दुःखं कृतेनेहाप्यनन्तकम् ।
महद्दुःखं हि मानुष्यं निरये चापि मज्जनम् ॥ १२.३०९.४० ॥
કરેલા કર્મથી અહીં પણ મને અનંત દુઃખ થશે. મનુષ્ય જન્મ મહાન દુઃખ છે; નરકમાં ડૂબવું પણ છે.
12.309.41
निरयाच्चापि मानुष्यं कालेनैष्याम्यहं पुनः ।
मनुष्यत्वाच्च देवत्वं देवत्वात्पौरुषं पुनः ॥ १२.३०९.४१ ॥
નરકમાંથી પણ સમય જતાં હું ફરી મનુષ્ય જન્મ પામીશ. મનુષ્યત્વથી દેવત્વ, દેવત્વથી ફરી પૌરુષ પામીશ.
12.309.42
मनुष्यत्वाच्च निरयं पर्यायेणोपगच्छति ।
य एवं वेत्ति नित्यं वै निरात्मात्मगुणैर्वृतः ॥ १२.३०९.४२ ॥
મનુષ્યત્વથી નરક પણ ક્રમશઃ પ્રાપ્ત થાય છે. આ રીતે જે સદા જાણે છે, તે આત્મગુણોથી ઘેરાયેલો હોવા છતાં આત્મરહિત થાય છે.
12.309.43
तेन देवमनुष्येषु निरये चोपपद्यते ।
ममत्वेनावृतो नित्यं तत्रैव परिवर्तते ॥ १२.३०९.४३ ॥
તે કર્મથી તે દેવ-મનુષ્યોમાં અથવા નરકમાં જન્મ લે છે. મમતાથી સદા ઘેરાયેલો તે ત્યાં જ ફરતો રહે છે.
12.309.44
सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तासु योनिषु ।
य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम् ॥ १२.३०९.४४ ॥
જે આ રીતે શુભ-અશુભ ફળવાળાં કર્મો કરે છે, તે મૃત્યુ સુધીની યોનિઓમાં કરોડો-હજારો સર્ગો પામે છે.
12.309.45
स एवं फलमाप्नोति त्रिषु लोकेषु मूर्तिमान् ।
प्रकृतिः कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्।
प्रकृतिश्च तदश्नाति त्रिषु लोकेषु कामगा ॥ १२.३०९.४५ ॥
તે આ રીતે મૂર્તરૂપે ત્રણ લોકોમાં ફળ પામે છે. પ્રકૃતિ શુભ-અશુભ ફળવાળાં કર્મ કરે છે; અને તે જ પ્રકૃતિ ઇચ્છા મુજબ ત્રણ લોકોમાં વિચરીને તેનું ફળ ભોગવે છે.
12.309.46
तिर्यग्योनिमनुष्यत्वे देवलोके तथैव च ।
त्रीणि स्थानानि चैतानि जानीयात्प्राकृतानिह ॥ १२.३०९.४६ ॥
તિર્યક્ યોનિ, મનુષ્યત્વ અને દેવલોક — આ ત્રણ સ્થાનો અહીં પ્રાકૃત જાણવાં.
12.309.47
अलिङ्गां प्रकृतिं त्वाहुर्लिङ्गैरनुमिमीमहे ।
तथैव पौरुषं लिङ्गमनुमानाद्धि गम्यते ॥ १२.३०९.४७ ॥
પ્રકૃતિને લિંગરહિત કહે છે; છતાં લક્ષણોથી આપણે તેનું અનુમાન કરીએ છીએ. એ જ રીતે પુરુષનું લક્ષણ પણ અનુમાનથી જ જાણી શકાય છે.
12.309.48
स लिङ्गान्तरमासाद्य प्राकृतं लिङ्गमव्रणम् ।
व्रणद्वाराण्यधिष्ठाय कर्मणाऽऽत्मनि पश्यति ॥ १२.३०९.४८ ॥
તે બીજું લિંગ પામીને પ્રાકૃત, નિર્દોષ લિંગ મેળવે છે; ઘાના દ્વારો પર અધિષ્ઠિત થઈ કર્મ વડે પોતાની અંદર જુએ છે.
12.309.49
श्रोत्रादीनि तु सर्वाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यथ ।
वागादीनि प्रवर्तन्ते गुणेष्विह गुणैः सह ॥ १२.३०९.४९ ॥
શ્રોત્ર વગેરે સર્વ, અને પાંચ કર્મેન્દ્રિયો, વાક્ વગેરે, અહીં ગુણો સહિત ગુણોમાં પ્રવૃત્ત થાય છે.
12.309.50
अहमेतानि वै सर्वं मय्येतानीन्द्रियाणि ह ।
निरिन्द्रियो हि मन्तेत व्रणवानस्मि निर्व्रणः ॥ १२.३०९.५० ॥
હું જ આ સર્વ છું; આ સર્વ ઇન્દ્રિયો મારામાં જ છે. ઇન્દ્રિયરહિત થઈને માણસે વિચારવું: 'ઘાવવાળો હોવા છતાં હું ઘાવરહિત છું.'
12.309.51
अलिङ्गो लिङ्गमात्मानमकालः कालमात्मनः ।
असत्वं सत्वमात्मानमतत्त्वं तत्त्वमात्मनः ॥ १२.३०९.५१ ॥
અલિંગ આત્માને લિંગ, અકાલ આત્માને કાળ, અસત્ત્વને આત્માનું સત્ત્વ, અતત્ત્વને આત્માનું તત્ત્વ માને છે.
12.309.52
अमृत्युर्मृत्युमात्मानमचरश्चरमात्मनः ।
अक्षेत्रः क्षेत्रमात्मानमसर्गः सर्गमात्मनः ॥ १२.३०९.५२ ॥
અમૃત્યુ આત્માને મૃત્યુ, અચર આત્માને આત્માનું ચર, અક્ષેત્રને ક્ષેત્ર, અસર્ગને આત્માનો સર્ગ માને છે.
12.309.53
अतपास्तप आत्मानमगतिर्गतिमात्मनः ।
अभवो भवमात्मानमभयो भयमात्मनः ॥ १२.३०९.५३ ॥
અતપસ્ને તપ, અગતિને આત્માની ગતિ, અભવને ભવ, અભયને આત્માનો ભય માને છે.
12.309.54
अकर्ता कर्तृ चात्मानमबीजो बीजमात्मनः ।
अक्षरः क्षरमात्मानमबुद्धिस्त्वभिमन्यते ॥ १२.३०९.५४ ॥
અકર્તાને કર્તા, અબીજને આત્માનું બીજ, અક્ષરને આત્માનું ક્ષર માને છે; અબુદ્ધિ જ એમ માને છે.