ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.309
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.309.1
एवमप्रतिबुद्धत्वादबुद्धमनुवर्तनात् ।
देहाद्देहसहस्राणि तथा समभिपद्यते ॥ १२.३०९.१ ॥
ଏହିପରି ଅଜାଗ୍ରତତା ଓ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଅନୁସରଣ ଯୋଗୁଁ, ଗୋଟିଏ ଦେହରୁ ହଜାର ହଜାର ଦେହ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
12.309.2
तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद्देवतास्वपि ।
उपपद्यति संयोगाद्गुणैः सह गुणक्षयात् ॥ १२.३०९.२ ॥
ହଜାର ହଜାର ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ଯୋନିରେ, କେବେ କେବେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ଗୁଣର ସଂଯୋଗ ଓ ଗୁଣର କ୍ଷୟ ଯୋଗୁଁ ସେ ଜନ୍ମ ନିଏ।
12.309.3
मानुषत्वाद्दिवं याति दिवो मानुष्यमेति च ।
मानुष्यान्निरयस्थानमनन्तं प्रतिपद्यते ॥ १२.३०९.३ ॥
ମନୁଷ୍ୟତ୍ୱରୁ ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ, ସ୍ୱର୍ଗରୁ ମନୁଷ୍ୟତ୍ୱକୁ ଆସେ; ମନୁଷ୍ୟତ୍ୱରୁ ସେ ଅନନ୍ତ ନରକସ୍ଥାନ ପାଏ।
12.309.4
कोशकारो यथाऽऽत्मानं कीटः समनुरुन्धति ।
सूत्रतन्तुगुणैर्नित्यं तथाऽयमगुणो गुणैः ॥ १२.३०९.४ ॥
ରେଶମ କୀଟ ଯେପରି ନିଜ ସୂତ୍ରତନ୍ତୁରେ ସର୍ବଦା ନିଜକୁ ବାନ୍ଧେ, ସେପରି ଏହି ନିର୍ଗୁଣ ଗୁଣଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ପଡ଼େ।
12.309.5
द्वन्द्वमेति च निर्द्वन्द्वस्तासु तास्विह योनिषु ।
शीर्षरोगेऽक्षिरोगे च दन्तशूले गलग्रहे ॥ १२.३०९.५ ॥
ନିର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେହି ସେହି ଯୋନିରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ପାଏ—ମୁଣ୍ଡ ରୋଗରେ, ଆଖିରୋଗରେ, ଦାନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଓ ଗଳା ଧରାରେ।
12.309.6
जलोदरे तृषारोगे ज्वरगण्डे विषूचके ।
श्वित्रकुष्ठेऽग्निदग्धे च सिध्मापस्मारयोरपि ॥ १२.३०९.६ ॥
ଜଳୋଦରରେ, ତୃଷା ରୋଗରେ, ଜ୍ୱର ଓ ଗଣ୍ଡମାଳରେ, ବିସୂଚିକା (ଓଳା ଓ ବାନ୍ତି)ରେ, ଶ୍ୱେତକୁଷ୍ଠରେ, ଅଗ୍ନିଦଗ୍ଧରେ, ଏବଂ ସିଧ୍ମ ଓ ଅପସ୍ମାରରେ ମଧ୍ୟ।
12.309.7
यानि चान्यानि द्वन्द्वानि प्राकृतानि शरीरिषु ।
उत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्येषोऽप्यभिमन्यते ॥ १२.३०९.७ ॥
ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶରୀରରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିବିଧ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ସ୍ୱୀକାର କରେ।
12.309.8
अभिमन्यत्यभीमानात्तथैव सुकृतान्यपि ॥ १२.३०९.८ ॥
ଅଭିମାନ ଯୋଗୁଁ ସେ ତାହା ସ୍ୱୀକାର କରେ; ସେହିପରି ସୁକୃତକୁ ମଧ୍ୟ।
12.309.9
शुक्लवासाश्च दुर्वासाः शायी नित्यमधस्तथा ।
मण्डूकशायी च तथा वीरासनगतस्तथा ॥ १२.३०९.९ ॥
ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଛିଣ୍ଡା ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ସର୍ବଦା ଶୟନକାରୀ, ସେହିପରି ଭୂମିରେ, ବେଙ୍ଗ ପରି ଶୟନକାରୀ, ଏବଂ ବୀରାସନରେ ବସିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି।
12.309.10
चीरधारणमाकाशे शयनं स्थानमेव च ।
इष्टकाप्रस्तरे चैव कण्टकप्रस्तरे तथा ॥ १२.३०९.१० ॥
ବଲ୍କଳ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବା, ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ଶୟନ, ଠିଆ ହେବା, ଇଟାର ଶଯ୍ୟାରେ, ଏବଂ ସେହିପରି କଣ୍ଟାର ଶଯ୍ୟାରେ।
12.309.11
भस्मप्रस्तरशायी च भूमिशय्याऽनुलेपनः ।
वीरस्थानाम्बुपङ्के च शयनं फलकेषु च ॥ १२.३०९.११ ॥
ଭସ୍ମ ଗଦା ଉପରେ ଶୟନକାରୀ, ଭୂମିକୁ ଶଯ୍ୟା କରିଥିବା, ଲେପ ଲଗାଉଥିବା, ବୀରସ୍ଥାନରେ, ଜଳ ଓ କାଦୁଅରେ, ଏବଂ ଫଳକ ଉପରେ ଶୟନକାରୀ।
12.309.12
विविधासु च शय्यासु फलगृद्ध्यान्वितस्तथा ।
मुञ्जमेखलनग्नत्वं क्षौमकृष्णाजिनानि च ॥ १२.३०९.१२ ॥
ବିବିଧ ପ୍ରକାର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୟନ, ଫଳଲୋଭରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେହିପରି ମୁଞ୍ଜ ଘାସର ମେଖଳା ପିନ୍ଧିବା, ନଗ୍ନତା, ରେଶମୀ ବସ୍ତ୍ର ଓ କଳା ହରିଣ ଚର୍ମ।
12.309.13
शणवालपरीधानो व्याघ्रचर्मपरिच्छदः ।
सिंहतचर्मपरीधानः पट्टवासास्तथैव च ॥ १२.३०९.१३ ॥
ଶଣ ଓ କେଶର ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନକାରୀ, ବାଘଚର୍ମରେ ଆବୃତ, ସିଂହଚର୍ମ ପରିଧାନକାରୀ, ଏବଂ ସେହିପରି ରେଶମୀ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନକାରୀ।
12.309.14
फलकपरिधानश्च तथा कण्टकवस्रधृत् ।
कीटकार्पासवसनश्चीरवासास्तथैव च ॥ १२.३०९.१४ ॥
ଗଛର ଛାଲି ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନକାରୀ, କଣ୍ଟାର ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣକାରୀ, କୀଟର କପାସ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନକାରୀ, ଚିରା ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନକାରୀ, ଏବଂ ସେହିପରି।
12.309.15
वस्राणि चान्यानि बहून्यभिमन्यत्यबुद्धिमान् ।
भोजनानि विचित्राणि रत्नानि विविधानि च ॥ १२.३०९.१५ ॥
ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ବସ୍ତ୍ର, ବିଚିତ୍ର ଭୋଜନ ଓ ବିବିଧ ରତ୍ନ ସେ ଅବୋଧ ଇଚ୍ଛା କରେ।
12.309.16
एकवस्रान्तराशित्वमेककालिकभोजनम् ।
चतुर्थाष्टमकालश्च षष्ठकालिक एव च ॥ १२.३०९.१६ ॥
ଗୋଟିଏ ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ମଝିରେ ଭୋଜନ, ଏକ ସମୟରେ ଭୋଜନ, ଚତୁର୍ଥ ବା ଅଷ୍ଟମ କାଳର ଉପବାସ, ଏବଂ ଷଷ୍ଠ କାଳରେ ଭୋଜନ।
12.309.17
ष़ड्रात्रभोजनश्चैव तथैवाष्टाहभोजनः ।
सप्तरात्रदशाहारो द्वादशाहिकभोजनः ॥ १२.३०९.१७ ॥
ଛଅ ରାତ୍ରିରେ ଥରେ ଭୋଜନ କରୁଥିବା, ସେହିପରି ଆଠ ଦିନରେ ଥରେ ଭୋଜନ କରୁଥିବା, ସାତ ରାତ୍ରି ଓ ଦଶ ଦିନର ଆହାର କରୁଥିବା, ବାର ଦିନରେ ଥରେ ଭୋଜନ କରୁଥିବା।
12.309.18
मासोपवासी मूलाशी फलाहारस्तथैव च ।
वायुभक्षोऽम्बुपिण्याकदधिगोमयभोजनः ॥ १२.३०९.१८ ॥
ଏକ ମାସ ଉପବାସୀ, ମୂଳ ଭକ୍ଷଣକାରୀ, ଫଳାହାରୀ, ଏବଂ ସେହିପରି; ବାୟୁଭକ୍ଷକ, ଜଳ, ଖୁଦ, ଦହି ଓ ଗୋବର ଭୋଜନକାରୀ।
12.309.19
गोमूत्रभोजनश्चैव शाकपुष्पाद एव च ।
शेवालभोजनश्चैव तथाऽऽचामेन वर्तयन् ॥ १२.३०९.१९ ॥
ଗୋମୂତ୍ର ଭୋଜନକାରୀ, ଶାଗ ଓ ଫୁଲ ଭୋଜନକାରୀ, ଶୈବାଳ ଭୋଜନକାରୀ, ଏବଂ ଆଚମନର ଜଳରେ ଜୀବନଧାରଣକାରୀ।
12.309.20
वर्तयञ्शीर्णपर्णैश्च प्रकीर्णफलभोजनः ।
विविधानि च कृच्छ्राणि सेवते सिद्धिकाङ्क्षया ॥ १२.३०९.२० ॥
ଶୁଖିଲା ପତ୍ର ଓ ଝରିପଡ଼ିଥିବା ଫଳ ଖାଇ ଜୀବନଧାରଣ କରି, ସିଦ୍ଧିର ଇଚ୍ଛାରେ ବିବିଧ କଠୋର ବ୍ରତ ପାଳନ କରେ।
12.309.21
चान्द्रायणानि विधिवल्लिङ्गानि विविधानि च ।
चातुराश्रम्यपन्थानमाश्रयत्यपथानपि ॥ १२.३०९.२१ ॥
ବିଧି ଅନୁସାରେ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ ଓ ବିବିଧ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରେ; ଚାରି ଆଶ୍ରମର ପଥ ଏବଂ ଅପଥକୁ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ କରେ।
12.309.22
उपाश्रमानप्यपरान्पाषण्डान्विविधानपि ।
विविक्ताश्च शिलाच्छायास्तथा प्रस्रवणानि च ॥ १२.३०९.२२ ॥
ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରମ ଓ ବିବିଧ ପାଷଣ୍ଡମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ; ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନ, ପଥରର ଛାୟା ଓ ଝରଣାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ।
12.309.23
पुलिनानि विविक्तानि विविक्तानि वनानि च ।
देवस्थानानि पुण्यानि विविक्तानि सरांसि च ॥ १२.३०९.२३ ॥
ଏକାନ୍ତ ବାଲିଚର, ଏକାନ୍ତ ବନ, ପବିତ୍ର ଦେବସ୍ଥାନ ଓ ଏକାନ୍ତ ସରୋବରମାନ ମଧ୍ୟ।
12.309.24
विविक्ताश्चापि शैलानां गुहा गृहनिभोपमाः ।
विविक्तानि च जप्यानि व्रतानि विविधानि च ॥ १२.३०९.२४ ॥
ପର୍ବତର ଏକାନ୍ତ ଗୁମ୍ଫା ଘର ପରି; ଏକାନ୍ତରେ ଜପ୍ୟ ଓ ବିବିଧ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ।
12.309.25
नियमान्विविधांश्चापि विविधानि तपांसि च ।
यज्ञांश्च विविधाकारान्विधींश्च विविधांस्तथा ॥ १२.३०९.२५ ॥
ବିବିଧ ନିୟମ ଓ ବିବିଧ ତପସ୍ୟା, ବିବିଧ ରୂପର ଯଜ୍ଞ ଏବଂ ସେହିପରି ବିବିଧ ବିଧି।
12.309.26
वणिक्पथं द्विजक्षत्रं वैश्यं शूद्रांस्तथैव च ।
दानं च विविधाकारं दीनान्धकृपणादिषु ॥ १२.३०९.२६ ॥
ବାଣିଜ୍ୟପଥ, ଦ୍ୱିଜ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର, ସେହିପରି; ଏବଂ ଦୀନ, ଅନ୍ଧ, କୃପଣ ଆଦିଙ୍କୁ ବିବିଧ ଦାନ।
12.309.27
अभिमन्यत्यसंबोधात्तथैव त्रिविधान्गुणान् ।
सत्वं रजस्तमश्चैव धर्मार्थौ काम एव च ॥ १२.३०९.२७ ॥
ସମ୍ୟକ ବୋଧର ଅଭାବରୁ ମଣିଷ ସେହିପରି ତିନି ଗୁଣକୁ — ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ — ନିଜର ବୋଲି ମନେ କରେ; ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ମଧ୍ୟ।
12.309.28
प्रकृत्याऽऽत्मानमेवात्मा एवं प्रवि भजत्युत ।
स्वधाकारवषट्कारौ स्वाहाकारनमस्क्रियाः ॥ १२.३०९.२८ ॥
ସ୍ୱଭାବରୁ ଆତ୍ମା ଆତ୍ମାକୁ ଏହିପରି ପ୍ରବି… ଭାଗ କରେ; ସ୍ୱଧାକାର, ବଷଟ୍କାର, ସ୍ୱାହାକାର ଓ ନମସ୍କାର କ୍ରିୟା।
12.309.29
याजनाध्यापनं दानं तथैवाहुः प्रतिग्रहम् ।
यजनाध्ययने चैव यच्चान्यदपि किंचन ॥ १२.३०९.२९ ॥
ଯଜ୍ଞ କରାଇବା ଓ ଶିକ୍ଷାଦାନ, ଦାନ, ସେହିପରି ପ୍ରତିଗ୍ରହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯଜନ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ, ଏବଂ ଆଉ ଯାହା କିଛି।
12.309.30
जन्ममृत्युविवादे च तथा विशसनेऽपि च ।
शुभाशुभमयं सर्वमेतदाहुः क्रियाफलम् ॥ १२.३०९.३० ॥
ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ବିବାଦରେ ଓ ବଧରେ ମଧ୍ୟ; ଶୁଭାଶୁଭମୟ ଏହି ସବୁ କର୍ମର ଫଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
12.309.31
प्रकृतिः कुरुते देवी भवं प्रलयमेव च ।
दिवसान्ते गुणानेतानभ्येत्यैकोऽवतिष्ठते ॥ १२.३०९.३१ ॥
ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକୃତି ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ଘଟାଏ। ଦିନର ଶେଷରେ ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଏକମାତ୍ର ସେ ରହେ।
12.309.32
रश्मिजालमिवादित्यस्तत्तत्काले नियच्छति ।
एवमेषोऽसकृत्सर्वं क्रीडार्थमभिमन्यते ॥ १२.३०९.३२ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ନିଜର କିରଣଜାଲ ସମୟ ଅନୁସାରେ ସଂକୋଚ କରେ, ସେପରି ଏ ବାରମ୍ବାର ଲୀଳା ପାଇଁ ସବୁକିଛି ସଙ୍କଳ୍ପ କରେ।
12.309.33
आत्मरूपगुणानेतान्विविधान्हृदयप्रियान् ।
एवमेव विकुर्वाणः सर्गप्रलयधर्मिणी ॥ १२.३०९.३३ ॥
ନିଜ ସ୍ୱରୂପର ଏହି ବିବିଧ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ, ହୃଦୟପ୍ରିୟ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ, ସେପରି ବଦଳାଇ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ସ୍ୱଭାବର (ପ୍ରକୃତିକୁ ଚଳାଏ)।
12.309.34
क्रियां क्रियापथे रक्तस्त्रिगुणांस्त्रिगुणाधिपः ।
क्रियां क्रियापथोपेतस्तथा तदभिमन्यते ॥ १२.३०९.३४ ॥
କର୍ମ ମାର୍ଗରେ ଆସକ୍ତ, ତ୍ରିଗୁଣର ଅଧିପତି କର୍ମକୁ; କର୍ମମାର୍ଗରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେପରି ତାକୁ ନିଜର ବୋଲି ଭାବେ।
12.309.35
प्रकृत्या सर्वमेवेदं जगदन्धीकृतं विभो ।
रजसा तमसा चैव व्याप्तं सर्वमनेकधा ॥ १२.३०९.३५ ॥
ହେ ବିଭୋ! ପ୍ରକୃତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅନ୍ଧ କରାଯାଇଛି। ରଜସ ଓ ତମସ ଦ୍ୱାରା ସବୁକିଛି ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ।
12.309.36
एवं द्वन्द्वान्यथैतानि वर्तन्ते मयि नित्यशः ।
ममैवैतानि जायन्ते धावन्ते तानि मामिति ॥ १२.३०९.३६ ॥
ଏହିପରି ଏ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରେ ମୋ'ଠାରେ ସର୍ବଦା ବର୍ତ୍ତମାନ। ଏଗୁଡ଼ିକ ମୋର ହୋଇ ଜନ୍ମେ; 'ମୋର' ବୋଲି ମୋ ଆଡ଼କୁ ଧାଏଁ।
12.309.37
निस्तर्तव्यान्यथैतानि सर्वाणीति नराधिप ।
मन्यतेऽयं ह्यबुद्धित्वात्तथैव सुकृतान्यपि ॥ १२.३०९.३७ ॥
ହେ ନରାଧିପ, ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ହେବ। ଅଜ୍ଞାନ ହେତୁ ସେ ସୁକୃତ କର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଭାବେ।
12.309.38
भोक्तव्यानि मयैतानि देवलोकगतेन वै ।
इहैव चैनं भोक्ष्यामि शुभाशुभफलोदयम् ॥ १२.३०९.३८ ॥
ଦେବଲୋକକୁ ଗଲେ ମଧ୍ୟ ଏସବୁ ମୋର ଭୋଗ୍ୟ। ଏଠାରେ ହିଁ ମୁଁ ଶୁଭାଶୁଭ ଫଳର ଉଦୟ ଭୋଗିବି।
12.309.39
पुण्यमेव तु कर्तव्यं तत्कुत्वा सुसुखं मम ।
यावदन्तं च मे सौख्यं जात्यां जात्यां भविष्यति ॥ १२.३०९.३९ ॥
ପୁଣ୍ୟ ହିଁ କରିବା ଉଚିତ। ତାହା କଲେ ମୋର ଅତି ସୁଖ ହେବ। ମୋ ଅନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତି ଜନ୍ମରେ ସୁଖ ରହିବ।
12.309.40
भविष्यति च मे दुःखं कृतेनेहाप्यनन्तकम् ।
महद्दुःखं हि मानुष्यं निरये चापि मज्जनम् ॥ १२.३०९.४० ॥
କୃତ କର୍ମ ଯୋଗୁ ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ମୋର ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ହେବ। ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ମହାଦୁଃଖ; ନର୍କରେ ମଧ୍ୟ ବୁଡ଼ିବା ଅଛି।
12.309.41
निरयाच्चापि मानुष्यं कालेनैष्याम्यहं पुनः ।
मनुष्यत्वाच्च देवत्वं देवत्वात्पौरुषं पुनः ॥ १२.३०९.४१ ॥
ନର୍କରୁ ମଧ୍ୟ ସମୟରେ ମୁଁ ପୁଣି ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ପାଇବି। ମନୁଷ୍ୟତ୍ୱରୁ ଦେବତ୍ୱ, ଦେବତ୍ୱରୁ ପୁଣି ପୌରୁଷ ପାଇବି।
12.309.42
मनुष्यत्वाच्च निरयं पर्यायेणोपगच्छति ।
य एवं वेत्ति नित्यं वै निरात्मात्मगुणैर्वृतः ॥ १२.३०९.४२ ॥
ମନୁଷ୍ୟତ୍ୱରୁ ନର୍କ ମଧ୍ୟ ପାଳି କ୍ରମେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯେ ଏହିପରି ସର୍ବଦା ଜାଣେ, ସେ ଆତ୍ମଗୁଣରେ ଘେରା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଠାରୁ ଅଲଗା ହୁଏ।
12.309.43
तेन देवमनुष्येषु निरये चोपपद्यते ।
ममत्वेनावृतो नित्यं तत्रैव परिवर्तते ॥ १२.३०९.४३ ॥
ସେହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦେବ-ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବା ନରକରେ ଜନ୍ମ ନିଏ। ମମତାରେ ସଦା ଆବୃତ ହୋଇ ସେ ସେଠାରେ ହିଁ ଘୂରେ।
12.309.44
सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तासु योनिषु ।
य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम् ॥ १२.३०९.४४ ॥
ଯେ ଏହିପରି ଶୁଭାଶୁଭ ଫଳଯୁକ୍ତ କର୍ମ କରେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ଯୋନିରେ କୋଟି ସହସ୍ର ସୃଷ୍ଟି ପାଏ।
12.309.45
स एवं फलमाप्नोति त्रिषु लोकेषु मूर्तिमान् ।
प्रकृतिः कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्।
प्रकृतिश्च तदश्नाति त्रिषु लोकेषु कामगा ॥ १२.३०९.४५ ॥
ସେ ଏହିପରି ମୂର୍ତ୍ତରୂପରେ ତ୍ରିଲୋକରେ ଫଳ ପାଏ। ପ୍ରକୃତି ଶୁଭାଶୁଭ ଫଳଯୁକ୍ତ କର୍ମ କରେ; ସେହି ପ୍ରକୃତି ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ତ୍ରିଲୋକରେ ବିଚରଣ କରି ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରେ।
12.309.46
तिर्यग्योनिमनुष्यत्वे देवलोके तथैव च ।
त्रीणि स्थानानि चैतानि जानीयात्प्राकृतानिह ॥ १२.३०९.४६ ॥
ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ଯୋନି, ମନୁଷ୍ୟତ୍ୱ ଏବଂ ଦେବଲୋକ — ଏହି ତିନି ସ୍ଥାନକୁ ଏଠାରେ ପ୍ରାକୃତ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
12.309.47
अलिङ्गां प्रकृतिं त्वाहुर्लिङ्गैरनुमिमीमहे ।
तथैव पौरुषं लिङ्गमनुमानाद्धि गम्यते ॥ १२.३०९.४७ ॥
ପ୍ରକୃତିକୁ ଲିଙ୍ଗରହିତ କୁହାଯାଏ; ତଥାପି ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ତାହାକୁ ଅନୁମାନ କରୁ। ସେହିପରି ପୁରୁଷର ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଅନୁମାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ।
12.309.48
स लिङ्गान्तरमासाद्य प्राकृतं लिङ्गमव्रणम् ।
व्रणद्वाराण्यधिष्ठाय कर्मणाऽऽत्मनि पश्यति ॥ १२.३०९.४८ ॥
ସେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଲିଙ୍ଗ ପାଇ ପ୍ରାକୃତ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଲିଙ୍ଗ ଲାଭ କରେ; ବ୍ରଣ-ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୋଇ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଭିତରେ ଦେଖେ।
12.309.49
श्रोत्रादीनि तु सर्वाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यथ ।
वागादीनि प्रवर्तन्ते गुणेष्विह गुणैः सह ॥ १२.३०९.४९ ॥
ଶ୍ରୋତ୍ର ଆଦି ସମସ୍ତ, ଏବଂ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ, ବାକ୍ ଆଦି, ଏଠାରେ ଗୁଣ ସହିତ ଗୁଣରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
12.309.50
अहमेतानि वै सर्वं मय्येतानीन्द्रियाणि ह ।
निरिन्द्रियो हि मन्तेत व्रणवानस्मि निर्व्रणः ॥ १२.३०९.५० ॥
ମୁଁ ହିଁ ଏ ସବୁ; ଏହି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମୋ ଭିତରେ ଅଛନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟହୀନ ହୋଇ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବିବା ଉଚିତ: 'କ୍ଷତଯୁକ୍ତ ହେଲେ ହେଁ ମୁଁ କ୍ଷତହୀନ।'
12.309.51
अलिङ्गो लिङ्गमात्मानमकालः कालमात्मनः ।
असत्वं सत्वमात्मानमतत्त्वं तत्त्वमात्मनः ॥ १२.३०९.५१ ॥
ଅଲିଙ୍ଗ ଆତ୍ମାକୁ ଲିଙ୍ଗ, ଅକାଳକୁ ଆତ୍ମାର କାଳ, ଅସତ୍ତ୍ୱକୁ ସତ୍ତ୍ୱ, ଅତତ୍ତ୍ୱକୁ ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି ଭାବେ।
12.309.52
अमृत्युर्मृत्युमात्मानमचरश्चरमात्मनः ।
अक्षेत्रः क्षेत्रमात्मानमसर्गः सर्गमात्मनः ॥ १२.३०९.५२ ॥
ଅମୃତ୍ୟୁ ଆତ୍ମାକୁ ମୃତ୍ୟୁ, ଅଚର ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାର ଚର, ଅକ୍ଷେତ୍ରକୁ କ୍ଷେତ୍ର, ଅସର୍ଗକୁ ଆତ୍ମାର ସର୍ଗ ବୋଲି ଭାବେ।
12.309.53
अतपास्तप आत्मानमगतिर्गतिमात्मनः ।
अभवो भवमात्मानमभयो भयमात्मनः ॥ १२.३०९.५३ ॥
ଅତପସ୍କୁ ତପ, ଅଗତିକୁ ଆତ୍ମାର ଗତି, ଅଭବକୁ ଭବ, ଅଭୟକୁ ଆତ୍ମାର ଭୟ ବୋଲି ଭାବେ।
12.309.54
अकर्ता कर्तृ चात्मानमबीजो बीजमात्मनः ।
अक्षरः क्षरमात्मानमबुद्धिस्त्वभिमन्यते ॥ १२.३०९.५४ ॥
ଅକର୍ତ୍ତାକୁ କର୍ତ୍ତା, ଅବୀଜକୁ ଆତ୍ମାର ବୀଜ, ଅକ୍ଷରକୁ ଆତ୍ମାର କ୍ଷର ବୋଲି ଭାବେ; ଅବୁଦ୍ଧିଆ ହିଁ ଏହିପରି ଭାବେ।