ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.309
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.309.1
एवमप्रतिबुद्धत्वादबुद्धमनुवर्तनात् ।
देहाद्देहसहस्राणि तथा समभिपद्यते ॥ १२.३०९.१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜਾਗਰਤਾ ਅਤੇ ਅਣਜਾਗੇ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਕਾਰਨ, ਇੱਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.309.2
तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद्देवतास्वपि ।
उपपद्यति संयोगाद्गुणैः सह गुणक्षयात् ॥ १२.३०९.२ ॥
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਿਰਿਆਕ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.309.3
मानुषत्वाद्दिवं याति दिवो मानुष्यमेति च ।
मानुष्यान्निरयस्थानमनन्तं प्रतिपद्यते ॥ १२.३०९.३ ॥
ਮਨੁੱਖਤਾ ਤੋਂ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖਤਾ ਤੋਂ ਉਹ ਅਨੰਤ ਨਰਕ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.309.4
कोशकारो यथाऽऽत्मानं कीटः समनुरुन्धति ।
सूत्रतन्तुगुणैर्नित्यं तथाऽयमगुणो गुणैः ॥ १२.३०९.४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਕੀੜਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਨਿਰਗੁਣ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.309.5
द्वन्द्वमेति च निर्द्वन्द्वस्तासु तास्विह योनिषु ।
शीर्षरोगेऽक्षिरोगे च दन्तशूले गलग्रहे ॥ १२.३०९.५ ॥
ਨਿਰਦਵੰਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸਿਰ ਦੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ, ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ, ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਗਲੇ ਦੇ ਜਕੜ ਵਿੱਚ।
12.309.6
जलोदरे तृषारोगे ज्वरगण्डे विषूचके ।
श्वित्रकुष्ठेऽग्निदग्धे च सिध्मापस्मारयोरपि ॥ १२.३०९.६ ॥
ਜਲੋਦਰ ਵਿੱਚ, ਪਿਆਸ ਦੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ, ਬੁਖ਼ਾਰ ਅਤੇ ਗਲਤੀ ਵਿੱਚ, ਹੈਜ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਚਿੱਟੇ ਕੋੜ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਿਧਮਾ ਤੇ ਮਿਰਗੀ ਵਿੱਚ ਵੀ।
12.309.7
यानि चान्यानि द्वन्द्वानि प्राकृतानि शरीरिषु ।
उत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्येषोऽप्यभिमन्यते ॥ १२.३०९.७ ॥
ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਵਿਭਿੰਨ ਦਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.309.8
अभिमन्यत्यभीमानात्तथैव सुकृतान्यपि ॥ १२.३०९.८ ॥
ਅਭਿਮਾਨ ਕਾਰਨ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ।
12.309.9
शुक्लवासाश्च दुर्वासाः शायी नित्यमधस्तथा ।
मण्डूकशायी च तथा वीरासनगतस्तथा ॥ १२.३०९.९ ॥
ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ, ਫਟੇ ਕੱਪੜੇ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਲੇਟਣ ਵਾਲਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੇਠਾਂ, ਡੱਡੂ ਵਾਂਗ ਲੇਟਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਵੀਰਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਵੀ।
12.309.10
चीरधारणमाकाशे शयनं स्थानमेव च ।
इष्टकाप्रस्तरे चैव कण्टकप्रस्तरे तथा ॥ १२.३०९.१० ॥
ਛਾਲ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣਾ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨ ਹੇਠਾਂ ਸੌਣਾ, ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣਾ ਵੀ, ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਡਿਆਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ।
12.309.11
भस्मप्रस्तरशायी च भूमिशय्याऽनुलेपनः ।
वीरस्थानाम्बुपङ्के च शयनं फलकेषु च ॥ १२.३०९.११ ॥
ਸੁਆਹ ਦੇ ਢੇਰ ਉੱਤੇ ਸੌਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਬਿਸਤਰਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਲੇਪ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਵੀਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਤਖ਼ਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੌਣ ਵਾਲਾ।
12.309.12
विविधासु च शय्यासु फलगृद्ध्यान्वितस्तथा ।
मुञ्जमेखलनग्नत्वं क्षौमकृष्णाजिनानि च ॥ १२.३०९.१२ ॥
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੌਣਾ, ਫਲ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂੰਜ ਘਾਹ ਦੀ ਮੇਖਲਾ ਪਹਿਨਣਾ, ਨੰਗਾਪਣ, ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤਰ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਮ੍ਰਿਗਛਾਲ।
12.309.13
शणवालपरीधानो व्याघ्रचर्मपरिच्छदः ।
सिंहतचर्मपरीधानः पट्टवासास्तथैव च ॥ १२.३०९.१३ ॥
ਸਣ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ, ਬਾਘ ਦੀ ਖੱਲ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਖੱਲ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੇਸ਼ਮੀ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ।
12.309.14
फलकपरिधानश्च तथा कण्टकवस्रधृत् ।
कीटकार्पासवसनश्चीरवासास्तथैव च ॥ १२.३०९.१४ ॥
ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਲ ਦਾ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ, ਕੰਡਿਆਂ ਦਾ ਬਸਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਕਪਾਹ ਦਾ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ, ਚੀਥੜੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.309.15
वस्राणि चान्यानि बहून्यभिमन्यत्यबुद्धिमान् ।
भोजनानि विचित्राणि रत्नानि विविधानि च ॥ १२.३०९.१५ ॥
ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਸਤਰ, ਅਨੋਖੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਉਹ ਮੂਰਖ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.309.16
एकवस्रान्तराशित्वमेककालिकभोजनम् ।
चतुर्थाष्टमकालश्च षष्ठकालिक एव च ॥ १२.३०९.१६ ॥
ਇੱਕ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ, ਚੌਥੇ ਜਾਂ ਅੱਠਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦਾ ਵਰਤ, ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸਮੇਂ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਵੀ।
12.309.17
ष़ड्रात्रभोजनश्चैव तथैवाष्टाहभोजनः ।
सप्तरात्रदशाहारो द्वादशाहिकभोजनः ॥ १२.३०९.१७ ॥
ਛੇ ਰਾਤਾਂ ਬਾਅਦ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਅਤੇ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਆਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।
12.309.18
मासोपवासी मूलाशी फलाहारस्तथैव च ।
वायुभक्षोऽम्बुपिण्याकदधिगोमयभोजनः ॥ १२.३०९.१८ ॥
ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਫਲਾਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ; ਹਵਾ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਪਾਣੀ, ਖਲ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਗੋਬਰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ।
12.309.19
गोमूत्रभोजनश्चैव शाकपुष्पाद एव च ।
शेवालभोजनश्चैव तथाऽऽचामेन वर्तयन् ॥ १२.३०९.१९ ॥
ਗਊ-ਮੂਤਰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਸਾਗ ਤੇ ਫੁੱਲ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੈਵਾਲ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਵਾਲਾ।
12.309.20
वर्तयञ्शीर्णपर्णैश्च प्रकीर्णफलभोजनः ।
विविधानि च कृच्छ्राणि सेवते सिद्धिकाङ्क्षया ॥ १२.३०९.२० ॥
ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਝੜੇ ਹੋਏ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦਾ, ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕਈ ਕਠੋਰ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.309.21
चान्द्रायणानि विधिवल्लिङ्गानि विविधानि च ।
चातुराश्रम्यपन्थानमाश्रयत्यपथानपि ॥ १२.३०९.२१ ॥
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਅਤੇ ਕਈ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਕੁਰਾਹਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.309.22
उपाश्रमानप्यपरान्पाषण्डान्विविधानपि ।
विविक्ताश्च शिलाच्छायास्तथा प्रस्रवणानि च ॥ १२.३०९.२२ ॥
ਹੋਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਪਾਖੰਡੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ; ਇਕਾਂਤ ਥਾਵਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਅਤੇ ਝਰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ।
12.309.23
पुलिनानि विविक्तानि विविक्तानि वनानि च ।
देवस्थानानि पुण्यानि विविक्तानि सरांसि च ॥ १२.३०९.२३ ॥
ਇਕਾਂਤ ਰੇਤਲੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਇਕਾਂਤ ਜੰਗਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਵਸਥਾਨ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ ਸਰੋਵਰ ਵੀ।
12.309.24
विविक्ताश्चापि शैलानां गुहा गृहनिभोपमाः ।
विविक्तानि च जप्यानि व्रतानि विविधानि च ॥ १२.३०९.२४ ॥
ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਇਕਾਂਤ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਘਰ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ; ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਜਪਣ ਯੋਗ ਅਤੇ ਕਈ ਵਰਤ ਵੀ।
12.309.25
नियमान्विविधांश्चापि विविधानि तपांसि च ।
यज्ञांश्च विविधाकारान्विधींश्च विविधांस्तथा ॥ १२.३०९.२५ ॥
ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਤਪ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਯਗ੍ਯ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਵਿਧੀਆਂ ਵੀ।
12.309.26
वणिक्पथं द्विजक्षत्रं वैश्यं शूद्रांस्तथैव च ।
दानं च विविधाकारं दीनान्धकृपणादिषु ॥ १२.३०९.२६ ॥
ਵਪਾਰ ਦਾ ਮਾਰਗ, ਦ੍ਵਿਜ ਅਤੇ ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ; ਅਤੇ ਦੀਨ, ਅੰਨ੍ਹੇ, ਕ੍ਰਿਪਣ ਆਦਿ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਦਾਨ।
12.309.27
अभिमन्यत्यसंबोधात्तथैव त्रिविधान्गुणान् ।
सत्वं रजस्तमश्चैव धर्मार्थौ काम एव च ॥ १२.३०९.२७ ॥
ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ — ਸਤ੍ਵ, ਰਜ, ਤਮ — ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਵੀ।
12.309.28
प्रकृत्याऽऽत्मानमेवात्मा एवं प्रवि भजत्युत ।
स्वधाकारवषट्कारौ स्वाहाकारनमस्क्रियाः ॥ १२.३०९.२८ ॥
ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਆਤਮਾ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਿ… ਵੰਡਦਾ ਹੈ; ਸ੍ਵਧਾਕਾਰ, ਵਸ਼ਟਕਾਰ, ਸ੍ਵਾਹਾਕਾਰ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਿਰਿਆਵਾਂ।
12.309.29
याजनाध्यापनं दानं तथैवाहुः प्रतिग्रहम् ।
यजनाध्ययने चैव यच्चान्यदपि किंचन ॥ १२.३०९.२९ ॥
ਯਗ੍ਯ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਨ ਲੈਣਾ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਯਜਨ ਅਤੇ ਅਧਿਅਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਹੋਰ।
12.309.30
जन्ममृत्युविवादे च तथा विशसनेऽपि च ।
शुभाशुभमयं सर्वमेतदाहुः क्रियाफलम् ॥ १२.३०९.३० ॥
ਜਨਮ-ਮੌਤ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਵਧ ਵਿੱਚ ਵੀ; ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇਹ ਸਭ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਹੈ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.309.31
प्रकृतिः कुरुते देवी भवं प्रलयमेव च ।
दिवसान्ते गुणानेतानभ्येत्यैकोऽवतिष्ठते ॥ १२.३०९.३१ ॥
ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਇੱਕੋ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.309.32
रश्मिजालमिवादित्यस्तत्तत्काले नियच्छति ।
एवमेषोऽसकृत्सर्वं क्रीडार्थमभिमन्यते ॥ १२.३०९.३२ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਖੇਡ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਕਲਪਦਾ ਹੈ।
12.309.33
आत्मरूपगुणानेतान्विविधान्हृदयप्रियान् ।
एवमेव विकुर्वाणः सर्गप्रलयधर्मिणी ॥ १२.३०९.३३ ॥
ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਇਹ ਵਿਵਿਧ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲਦਿਆਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ)।
12.309.34
क्रियां क्रियापथे रक्तस्त्रिगुणांस्त्रिगुणाधिपः ।
क्रियां क्रियापथोपेतस्तथा तदभिमन्यते ॥ १२.३०९.३४ ॥
ਕਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਕਰਮ ਨੂੰ; ਕਰਮ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
12.309.35
प्रकृत्या सर्वमेवेदं जगदन्धीकृतं विभो ।
रजसा तमसा चैव व्याप्तं सर्वमनेकधा ॥ १२.३०९.३५ ॥
ਹੇ ਵਿਭੋ! ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।
12.309.36
एवं द्वन्द्वान्यथैतानि वर्तन्ते मयि नित्यशः ।
ममैवैतानि जायन्ते धावन्ते तानि मामिति ॥ १२.३०९.३६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦਵੰਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਹੀ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮਦੇ ਹਨ; 'ਮੇਰੇ' ਆਖਦੇ ਹੋਏ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।
12.309.37
निस्तर्तव्यान्यथैतानि सर्वाणीति नराधिप ।
मन्यतेऽयं ह्यबुद्धित्वात्तथैव सुकृतान्यपि ॥ १२.३०९.३७ ॥
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਵੰਦ ਪਾਰ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਅਗਿਆਨ ਕਾਰਨ ਇਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
12.309.38
भोक्तव्यानि मयैतानि देवलोकगतेन वै ।
इहैव चैनं भोक्ष्यामि शुभाशुभफलोदयम् ॥ १२.३०९.३८ ॥
ਦੇਵਲੋਕ ਗਏ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਭੋਗਣੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਫਲਾਂ ਦਾ ਉਦੈ ਭੋਗਾਂਗਾ।
12.309.39
पुण्यमेव तु कर्तव्यं तत्कुत्वा सुसुखं मम ।
यावदन्तं च मे सौख्यं जात्यां जात्यां भविष्यति ॥ १२.३०९.३९ ॥
ਪੁੰਨ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁਖ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੇਰੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਹਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਰਹੇਗਾ।
12.309.40
भविष्यति च मे दुःखं कृतेनेहाप्यनन्तकम् ।
महद्दुःखं हि मानुष्यं निरये चापि मज्जनम् ॥ १२.३०९.४० ॥
ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਅਨੰਤ ਦੁੱਖ ਹੋਵੇਗਾ। ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੈ; ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣਾ ਵੀ ਹੈ।
12.309.41
निरयाच्चापि मानुष्यं कालेनैष्याम्यहं पुनः ।
मनुष्यत्वाच्च देवत्वं देवत्वात्पौरुषं पुनः ॥ १२.३०९.४१ ॥
ਨਰਕ ਤੋਂ ਵੀ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਪਾਵਾਂਗਾ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾਪਣ, ਦੇਵਤਾਪਣ ਤੋਂ ਫਿਰ ਪੌਰਸ਼ ਪਾਵਾਂਗਾ।
12.309.42
मनुष्यत्वाच्च निरयं पर्यायेणोपगच्छति ।
य एवं वेत्ति नित्यं वै निरात्मात्मगुणैर्वृतः ॥ १२.३०९.४२ ॥
ਮਨੁੱਖਤਾ ਤੋਂ ਨਰਕ ਵੀ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.309.43
तेन देवमनुष्येषु निरये चोपपद्यते ।
ममत्वेनावृतो नित्यं तत्रैव परिवर्तते ॥ १२.३०९.४३ ॥
ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਸਦਾ ਘਿਰਿਆ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.309.44
सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तासु योनिषु ।
य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम् ॥ १२.३०९.४४ ॥
ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰੋੜਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.309.45
स एवं फलमाप्नोति त्रिषु लोकेषु मूर्तिमान् ।
प्रकृतिः कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्।
प्रकृतिश्च तदश्नाति त्रिषु लोकेषु कामगा ॥ १२.३०९.४५ ॥
ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦੀ ਹੈ।
12.309.46
तिर्यग्योनिमनुष्यत्वे देवलोके तथैव च ।
त्रीणि स्थानानि चैतानि जानीयात्प्राकृतानिह ॥ १२.३०९.४६ ॥
ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਦੇਵਲੋਕ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਥਾਂਵਾਂ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਜਾਣਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
12.309.47
अलिङ्गां प्रकृतिं त्वाहुर्लिङ्गैरनुमिमीमहे ।
तथैव पौरुषं लिङ्गमनुमानाद्धि गम्यते ॥ १२.३०९.४७ ॥
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਲਿੰਗਰਹਿਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਲੱਛਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਲੱਛਣ ਵੀ ਅਨੁਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.309.48
स लिङ्गान्तरमासाद्य प्राकृतं लिङ्गमव्रणम् ।
व्रणद्वाराण्यधिष्ठाय कर्मणाऽऽत्मनि पश्यति ॥ १२.३०९.४८ ॥
ਉਹ ਹੋਰ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲਿੰਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੇ ਦਵਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
12.309.49
श्रोत्रादीनि तु सर्वाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यथ ।
वागादीनि प्रवर्तन्ते गुणेष्विह गुणैः सह ॥ १२.३०९.४९ ॥
ਸ਼੍ਰੋਤ ਆਦਿ ਸਭ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮੇਂਦਰੀਆਂ, ਵਾਕ ਆਦਿ, ਇੱਥੇ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ।
12.309.50
अहमेतानि वै सर्वं मय्येतानीन्द्रियाणि ह ।
निरिन्द्रियो हि मन्तेत व्रणवानस्मि निर्व्रणः ॥ १२.३०९.५० ॥
ਮੈਂ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਹਾਂ; ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸੋਚੇ: 'ਜ਼ਖ਼ਮ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਾ ਹਾਂ।'
12.309.51
अलिङ्गो लिङ्गमात्मानमकालः कालमात्मनः ।
असत्वं सत्वमात्मानमतत्त्वं तत्त्वमात्मनः ॥ १२.३०९.५१ ॥
ਅਲਿੰਗ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਲਿੰਗ, ਅਕਾਲ ਨੂੰ ਕਾਲ, ਅਸਤ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਤ, ਅਤਤ੍ਵ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਤਤ੍ਵ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
12.309.52
अमृत्युर्मृत्युमात्मानमचरश्चरमात्मनः ।
अक्षेत्रः क्षेत्रमात्मानमसर्गः सर्गमात्मनः ॥ १२.३०९.५२ ॥
ਅਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮੌਤ, ਅਚਰ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਚਰ, ਅਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰ ਨੂੰ ਖੇਤਰ, ਅਸਰਗ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
12.309.53
अतपास्तप आत्मानमगतिर्गतिमात्मनः ।
अभवो भवमात्मानमभयो भयमात्मनः ॥ १२.३०९.५३ ॥
ਅਤਪਸ ਨੂੰ ਤਪ, ਅਗਤੀ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗਤੀ, ਅਭਵ ਨੂੰ ਭਵ, ਅਭਯ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਭੈ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
12.309.54
अकर्ता कर्तृ चात्मानमबीजो बीजमात्मनः ।
अक्षरः क्षरमात्मानमबुद्धिस्त्वभिमन्यते ॥ १२.३०९.५४ ॥
ਅਕਰਤਾ ਨੂੰ ਕਰਤਾ, ਅਬੀਜ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਬੀਜ, ਅਕਸ਼ਰ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਧੀਹੀਣ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।