महाभारत · अध्याय 12.309
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.309.1
एवमप्रतिबुद्धत्वादबुद्धमनुवर्तनात् ।
देहाद्देहसहस्राणि तथा समभिपद्यते ॥ १२.३०९.१ ॥
अशा प्रकारे जागृत न राहिल्यामुळे आणि अजाण व्यक्तीचे अनुसरण केल्यामुळे, एका देहातून हजारो देह प्राप्त होतात.
12.309.2
तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद्देवतास्वपि ।
उपपद्यति संयोगाद्गुणैः सह गुणक्षयात् ॥ १२.३०९.२ ॥
हजारो तिर्यक् योनींमध्ये, कधी देवांमध्येही, गुणांच्या संयोगाने आणि गुणांच्या क्षयाने तो जन्म घेतो.
12.309.3
मानुषत्वाद्दिवं याति दिवो मानुष्यमेति च ।
मानुष्यान्निरयस्थानमनन्तं प्रतिपद्यते ॥ १२.३०९.३ ॥
मनुष्यत्वामुळे तो स्वर्गाला जातो, आणि स्वर्गातून मनुष्यत्वाकडे येतो; मनुष्यत्वामुळे तो अनंत नरकस्थानाला प्राप्त होतो.
12.309.4
कोशकारो यथाऽऽत्मानं कीटः समनुरुन्धति ।
सूत्रतन्तुगुणैर्नित्यं तथाऽयमगुणो गुणैः ॥ १२.३०९.४ ॥
रेशीम किडा जसा आपल्या धाग्यांनी स्वतःला सतत बांधून घेतो, तसा हा निर्गुण जीव गुणांनी बांधला जातो.
12.309.5
द्वन्द्वमेति च निर्द्वन्द्वस्तासु तास्विह योनिषु ।
शीर्षरोगेऽक्षिरोगे च दन्तशूले गलग्रहे ॥ १२.३०९.५ ॥
निर्द्वंद्व असूनही, त्या त्या योनींमध्ये तो द्वंद्वे अनुभवतो—डोकेदुखीत, नेत्ररोगात, दातदुखीत आणि घसा आवळण्याच्या रोगात.
12.309.6
जलोदरे तृषारोगे ज्वरगण्डे विषूचके ।
श्वित्रकुष्ठेऽग्निदग्धे च सिध्मापस्मारयोरपि ॥ १२.३०९.६ ॥
जलोदरात, तृषारोगात, ताप व गंडमाळेत, विसूचिकेत (कॉलरा), श्वेतकुष्ठात, अग्निदाहात, तसेच सिध्म (त्वचारोग) व अपस्मार (फिट्स) यांतही.
12.309.7
यानि चान्यानि द्वन्द्वानि प्राकृतानि शरीरिषु ।
उत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्येषोऽप्यभिमन्यते ॥ १२.३०९.७ ॥
प्राण्यांच्या शरीरात नैसर्गिकपणे उत्पन्न होणारी इतर विविध द्वंद्वेही तो स्वीकारतो.
12.309.8
अभिमन्यत्यभीमानात्तथैव सुकृतान्यपि ॥ १२.३०९.८ ॥
अभिमानामुळे तो ते स्वीकारतो; तसेच सुकृतेही.
12.309.9
शुक्लवासाश्च दुर्वासाः शायी नित्यमधस्तथा ।
मण्डूकशायी च तथा वीरासनगतस्तथा ॥ १२.३०९.९ ॥
पांढरे वस्त्र परिधान करणारा, फाटकी वस्त्रे नेसणारा, सदैव झोपणारा, तसाच खाली, बेडकाप्रमाणे झोपणारा, आणि वीरासनात बसलेला.
12.309.10
चीरधारणमाकाशे शयनं स्थानमेव च ।
इष्टकाप्रस्तरे चैव कण्टकप्रस्तरे तथा ॥ १२.३०९.१० ॥
वल्कलवस्त्र धारण करणे, उघड्या आकाशाखाली झोपणे, उभे राहणे, विटांच्या शय्येवर, आणि त्याचप्रमाणे काट्यांच्या शय्येवर.
12.309.11
भस्मप्रस्तरशायी च भूमिशय्याऽनुलेपनः ।
वीरस्थानाम्बुपङ्के च शयनं फलकेषु च ॥ १२.३०९.११ ॥
राखेच्या ढिगावर झोपणारा, जमिनीलाच शय्या करणारा, लेप लावलेला, वीरस्थानात, पाण्यात व चिखलात, आणि फळ्यांवर झोपणारा.
12.309.12
विविधासु च शय्यासु फलगृद्ध्यान्वितस्तथा ।
मुञ्जमेखलनग्नत्वं क्षौमकृष्णाजिनानि च ॥ १२.३०९.१२ ॥
विविध प्रकारच्या शय्यांवर झोपणे, फलाच्या लालसेने युक्त होणे, तसेच मुंजगवताची मेखला धारण करणे, नग्नता, आणि रेशमी वस्त्र व काळ्या हरणाचे कातडे.
12.309.13
शणवालपरीधानो व्याघ्रचर्मपरिच्छदः ।
सिंहतचर्मपरीधानः पट्टवासास्तथैव च ॥ १२.३०९.१३ ॥
शण आणि केसांची वस्त्रे धारण करणारा, वाघाच्या कातडीने आच्छादलेला, सिंहाचे कातडे नेसणारा, आणि तसाच रेशमी वस्त्रे नेसणारा.
12.309.14
फलकपरिधानश्च तथा कण्टकवस्रधृत् ।
कीटकार्पासवसनश्चीरवासास्तथैव च ॥ १२.३०९.१४ ॥
झाडाच्या सालीचे वस्त्र नेसणारा, काट्यांचे वस्त्र धारण करणारा, किड्यांच्या कापसाचे वस्त्र नेसणारा, जीर्ण वस्त्र नेसणारा, आणि तसाच.
12.309.15
वस्राणि चान्यानि बहून्यभिमन्यत्यबुद्धिमान् ।
भोजनानि विचित्राणि रत्नानि विविधानि च ॥ १२.३०९.१५ ॥
आणि इतर अनेक वस्त्रे, विचित्र भोजने आणि विविध रत्ने तो अज्ञानी इच्छितो.
12.309.16
एकवस्रान्तराशित्वमेककालिकभोजनम् ।
चतुर्थाष्टमकालश्च षष्ठकालिक एव च ॥ १२.३०९.१६ ॥
एक वस्त्र परिधान करून मध्यंतरी भोजन करणे, एकवेळ भोजन करणे, चौथ्या किंवा आठव्या वेळेचा उपवास, आणि सहाव्या वेळी भोजन करणे.
12.309.17
ष़ड्रात्रभोजनश्चैव तथैवाष्टाहभोजनः ।
सप्तरात्रदशाहारो द्वादशाहिकभोजनः ॥ १२.३०९.१७ ॥
सहा रात्री एकदा भोजन करणारा, त्याचप्रमाणे आठ दिवसांनी एकदा भोजन करणारा, सात रात्री आणि दहा दिवसांचा आहार घेणारा, बारा दिवसांनी एकदा भोजन करणारा.
12.309.18
मासोपवासी मूलाशी फलाहारस्तथैव च ।
वायुभक्षोऽम्बुपिण्याकदधिगोमयभोजनः ॥ १२.३०९.१८ ॥
एक महिना उपवास करणारा, मुळे खाणारा, फळाहार करणारा, आणि तसाच; वायू भक्षण करणारा, पाणी, पेंड, दही आणि शेण खाणारा.
12.309.19
गोमूत्रभोजनश्चैव शाकपुष्पाद एव च ।
शेवालभोजनश्चैव तथाऽऽचामेन वर्तयन् ॥ १२.३०९.१९ ॥
गोमूत्र सेवन करणारा, भाजीपाला व फुले खाणारा, शेवाळ खाणारा, आणि आचमनाच्या पाण्यावर जगणारा.
12.309.20
वर्तयञ्शीर्णपर्णैश्च प्रकीर्णफलभोजनः ।
विविधानि च कृच्छ्राणि सेवते सिद्धिकाङ्क्षया ॥ १२.३०९.२० ॥
वाळलेली पाने आणि विखुरलेली फळे खाऊन जगणारा, सिद्धीच्या इच्छेने विविध कठोर व्रते आचरतो.
12.309.21
चान्द्रायणानि विधिवल्लिङ्गानि विविधानि च ।
चातुराश्रम्यपन्थानमाश्रयत्यपथानपि ॥ १२.३०९.२१ ॥
विधीप्रमाणे चांद्रायण व्रते आणि विविध चिन्हे धारण करतो; चार आश्रमांचा मार्ग आणि अपथांचाही आश्रय घेतो.
12.309.22
उपाश्रमानप्यपरान्पाषण्डान्विविधानपि ।
विविक्ताश्च शिलाच्छायास्तथा प्रस्रवणानि च ॥ १२.३०९.२२ ॥
इतर आश्रमांना आणि विविध पाखंडांनाही; एकांत स्थळे, खडकांची सावली आणि झरे यांनाही.
12.309.23
पुलिनानि विविक्तानि विविक्तानि वनानि च ।
देवस्थानानि पुण्यानि विविक्तानि सरांसि च ॥ १२.३०९.२३ ॥
एकांत वाळूचे किनारे, एकांत वने, पवित्र देवस्थाने आणि एकांत सरोवरेही.
12.309.24
विविक्ताश्चापि शैलानां गुहा गृहनिभोपमाः ।
विविक्तानि च जप्यानि व्रतानि विविधानि च ॥ १२.३०९.२४ ॥
पर्वतांच्या एकांत गुहा घरासारख्या आहेत; एकांतात जपण्याजोगी विविध व्रतेही.
12.309.25
नियमान्विविधांश्चापि विविधानि तपांसि च ।
यज्ञांश्च विविधाकारान्विधींश्च विविधांस्तथा ॥ १२.३०९.२५ ॥
विविध नियम आणि विविध तपे, विविध प्रकारचे यज्ञ आणि तसेच विविध विधीही.
12.309.26
वणिक्पथं द्विजक्षत्रं वैश्यं शूद्रांस्तथैव च ।
दानं च विविधाकारं दीनान्धकृपणादिषु ॥ १२.३०९.२६ ॥
व्यापारमार्ग, द्विज-क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र, तसेच; आणि दीन, आंधळे, कृपण इत्यादींना विविध प्रकारचे दान.
12.309.27
अभिमन्यत्यसंबोधात्तथैव त्रिविधान्गुणान् ।
सत्वं रजस्तमश्चैव धर्मार्थौ काम एव च ॥ १२.३०९.२७ ॥
योग्य बोधाच्या अभावामुळे माणूस तसेच त्रिविध गुणांना — सत्त्व, रज, तम — आपले मानतो; धर्म, अर्थ आणि कामही.
12.309.28
प्रकृत्याऽऽत्मानमेवात्मा एवं प्रवि भजत्युत ।
स्वधाकारवषट्कारौ स्वाहाकारनमस्क्रियाः ॥ १२.३०९.२८ ॥
स्वभावाने आत्मा आत्म्याला असाच प्रवि… भाग करतो; स्वधाकार, वषट्कार, स्वाहाकार आणि नमस्काराच्या क्रिया.
12.309.29
याजनाध्यापनं दानं तथैवाहुः प्रतिग्रहम् ।
यजनाध्ययने चैव यच्चान्यदपि किंचन ॥ १२.३०९.२९ ॥
यज्ञ करवणे आणि अध्यापन, दान, तसेच प्रतिग्रह असे म्हणतात; यजन आणि अध्ययन, आणि आणखी काहीही.
12.309.30
जन्ममृत्युविवादे च तथा विशसनेऽपि च ।
शुभाशुभमयं सर्वमेतदाहुः क्रियाफलम् ॥ १२.३०९.३० ॥
जन्म-मृत्यूच्या वादात आणि वधातही; शुभ-अशुभांनी भरलेले हे सर्व कर्मफळ आहे असे म्हणतात.
12.309.31
प्रकृतिः कुरुते देवी भवं प्रलयमेव च ।
दिवसान्ते गुणानेतानभ्येत्यैकोऽवतिष्ठते ॥ १२.३०९.३१ ॥
दिव्य प्रकृती सृष्टी आणि प्रलय घडवते. दिवसाच्या अंती या गुणांजवळ जाऊन एकच तो स्थिर राहतो.
12.309.32
रश्मिजालमिवादित्यस्तत्तत्काले नियच्छति ।
एवमेषोऽसकृत्सर्वं क्रीडार्थमभिमन्यते ॥ १२.३०९.३२ ॥
सूर्य आपल्या किरणजाळाला त्या त्या काळी आवरतो, तसाच हा पुन्हा पुन्हा खेळासाठी सर्व काही संकल्पितो.
12.309.33
आत्मरूपगुणानेतान्विविधान्हृदयप्रियान् ।
एवमेव विकुर्वाणः सर्गप्रलयधर्मिणी ॥ १२.३०९.३३ ॥
स्वरूपभूत या विविध गुणांना, हृदयप्रिय गुणांना, तसेच बदलत, सृष्टी आणि प्रलय हा ज्याचा स्वभाव आहे अशा (प्रकृतीला तो चालवतो).
12.309.34
क्रियां क्रियापथे रक्तस्त्रिगुणांस्त्रिगुणाधिपः ।
क्रियां क्रियापथोपेतस्तथा तदभिमन्यते ॥ १२.३०९.३४ ॥
कर्मपथात आसक्त, त्रिगुणांचा अधिपती कर्माला; कर्मपथाने युक्त होऊन तसेच त्याला स्वतःचे मानतो.
12.309.35
प्रकृत्या सर्वमेवेदं जगदन्धीकृतं विभो ।
रजसा तमसा चैव व्याप्तं सर्वमनेकधा ॥ १२.३०९.३५ ॥
हे विभो! प्रकृतीमुळेच हे सर्व जग आंधळे केले गेले आहे. रजस आणि तमस यांनी सर्व काही अनेक प्रकारे व्याप्त आहे.
12.309.36
एवं द्वन्द्वान्यथैतानि वर्तन्ते मयि नित्यशः ।
ममैवैतानि जायन्ते धावन्ते तानि मामिति ॥ १२.३०९.३६ ॥
अशा प्रकारे हे द्वंद्वे वेगवेगळ्या रूपाने माझ्यात सदैव वर्तमान असतात. ही माझीच म्हणून जन्म घेतात; 'माझी' म्हणत माझ्याकडे धावतात.
12.309.37
निस्तर्तव्यान्यथैतानि सर्वाणीति नराधिप ।
मन्यतेऽयं ह्यबुद्धित्वात्तथैव सुकृतान्यपि ॥ १२.३०९.३७ ॥
हे नराधिपा, ही सर्व द्वंद्वे ओलांडायची आहेत. अज्ञानामुळे हा तसेच पुण्यकर्मांनाही मानतो.
12.309.38
भोक्तव्यानि मयैतानि देवलोकगतेन वै ।
इहैव चैनं भोक्ष्यामि शुभाशुभफलोदयम् ॥ १२.३०९.३८ ॥
देवलोकात गेलो तरी हे सर्व मला भोगायचे आहे. येथेच मी शुभ-अशुभ फलांचा उदय भोगीन.
12.309.39
पुण्यमेव तु कर्तव्यं तत्कुत्वा सुसुखं मम ।
यावदन्तं च मे सौख्यं जात्यां जात्यां भविष्यति ॥ १२.३०९.३९ ॥
पुण्यच करायला हवे. ते केल्याने मला अत्यंत सुख होईल. माझ्या अंतापर्यंत प्रत्येक जन्मात मला सुख मिळेल.
12.309.40
भविष्यति च मे दुःखं कृतेनेहाप्यनन्तकम् ।
महद्दुःखं हि मानुष्यं निरये चापि मज्जनम् ॥ १२.३०९.४० ॥
केलेल्या कर्मामुळे येथेही मला अनंत दुःख होईल. मनुष्यजन्म महान दुःख आहे; नरकातही बुडणे आहे.
12.309.41
निरयाच्चापि मानुष्यं कालेनैष्याम्यहं पुनः ।
मनुष्यत्वाच्च देवत्वं देवत्वात्पौरुषं पुनः ॥ १२.३०९.४१ ॥
नरकातूनही कालांतराने मी पुन्हा मनुष्यजन्म मिळवीन. मनुष्यत्वातून देवत्व, देवत्वातून पुन्हा पौरुष मिळवीन.
12.309.42
मनुष्यत्वाच्च निरयं पर्यायेणोपगच्छति ।
य एवं वेत्ति नित्यं वै निरात्मात्मगुणैर्वृतः ॥ १२.३०९.४२ ॥
मनुष्यत्वातून नरकही क्रमाक्रमाने प्राप्त होतो. असे जो सदा जाणतो, तो आत्मगुणांनी वेढलेला असूनही आत्मरहित होतो.
12.309.43
तेन देवमनुष्येषु निरये चोपपद्यते ।
ममत्वेनावृतो नित्यं तत्रैव परिवर्तते ॥ १२.३०९.४३ ॥
त्या कर्मामुळे तो देव-मनुष्यांमध्ये किंवा नरकात जन्म घेतो. ममत्वाने सदैव वेढलेला तो तिथेच फिरत राहतो.
12.309.44
सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तासु योनिषु ।
य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम् ॥ १२.३०९.४४ ॥
जो असे शुभ-अशुभ फल देणारी कर्मे करतो, तो मृत्यूने संपणाऱ्या योनींमध्ये कोटी-सहस्र सृष्ट्या भोगतो.
12.309.45
स एवं फलमाप्नोति त्रिषु लोकेषु मूर्तिमान् ।
प्रकृतिः कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्।
प्रकृतिश्च तदश्नाति त्रिषु लोकेषु कामगा ॥ १२.३०९.४५ ॥
तो असा मूर्तिमान होऊन त्रिलोकांत फळ मिळवतो. प्रकृती शुभ-अशुभ फल देणारी कर्मे करते; आणि तीच प्रकृती इच्छेप्रमाणे त्रिलोकांत संचार करून त्याचे फळ भोगते.
12.309.46
तिर्यग्योनिमनुष्यत्वे देवलोके तथैव च ।
त्रीणि स्थानानि चैतानि जानीयात्प्राकृतानिह ॥ १२.३०९.४६ ॥
तिर्यग्योनी, मनुष्यत्व आणि देवलोक — ही तीन स्थाने येथे प्राकृत समजावीत.
12.309.47
अलिङ्गां प्रकृतिं त्वाहुर्लिङ्गैरनुमिमीमहे ।
तथैव पौरुषं लिङ्गमनुमानाद्धि गम्यते ॥ १२.३०९.४७ ॥
प्रकृतीला लिंगरहित म्हणतात; तरीही लक्षणांवरून आपण तिचे अनुमान करतो. त्याचप्रमाणे पुरुषाचे लक्षणही अनुमानानेच कळते.
12.309.48
स लिङ्गान्तरमासाद्य प्राकृतं लिङ्गमव्रणम् ।
व्रणद्वाराण्यधिष्ठाय कर्मणाऽऽत्मनि पश्यति ॥ १२.३०९.४८ ॥
तो दुसरे लिंग प्राप्त करून प्राकृत, निर्दोष लिंग मिळवतो; जखमांच्या द्वारांवर अधिष्ठित होऊन कर्माने आपल्यातच पाहतो.
12.309.49
श्रोत्रादीनि तु सर्वाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यथ ।
वागादीनि प्रवर्तन्ते गुणेष्विह गुणैः सह ॥ १२.३०९.४९ ॥
श्रोत्र इत्यादी सर्व आणि पाच कर्मेन्द्रिये, वाक् इत्यादी, येथे गुणांसह गुणांमध्ये प्रवृत्त होतात.
12.309.50
अहमेतानि वै सर्वं मय्येतानीन्द्रियाणि ह ।
निरिन्द्रियो हि मन्तेत व्रणवानस्मि निर्व्रणः ॥ १२.३०९.५० ॥
मीच हे सर्व आहे; ही सर्व इंद्रिये माझ्यातच आहेत. इंद्रियरहित होऊन मनुष्याने विचार करावा: 'व्रणयुक्त असलो तरी मी व्रणरहित आहे.'
12.309.51
अलिङ्गो लिङ्गमात्मानमकालः कालमात्मनः ।
असत्वं सत्वमात्मानमतत्त्वं तत्त्वमात्मनः ॥ १२.३०९.५१ ॥
अलिंग आत्म्याला लिंग, अकाल आत्म्याला काल, असत्त्वाला आत्म्याचे सत्त्व, अतत्त्वाला आत्म्याचे तत्त्व मानतो.
12.309.52
अमृत्युर्मृत्युमात्मानमचरश्चरमात्मनः ।
अक्षेत्रः क्षेत्रमात्मानमसर्गः सर्गमात्मनः ॥ १२.३०९.५२ ॥
अमृत्यु आत्म्याला मृत्यू, अचर आत्म्याला आत्म्याचे चर, अक्षेत्राला क्षेत्र, असर्गाला आत्म्याचा सर्ग मानतो.
12.309.53
अतपास्तप आत्मानमगतिर्गतिमात्मनः ।
अभवो भवमात्मानमभयो भयमात्मनः ॥ १२.३०९.५३ ॥
अतपास्याला तप, अगतीला आत्म्याची गती, अभवाला भव, अभयाला आत्म्याचे भय मानतो.
12.309.54
अकर्ता कर्तृ चात्मानमबीजो बीजमात्मनः ।
अक्षरः क्षरमात्मानमबुद्धिस्त्वभिमन्यते ॥ १२.३०९.५४ ॥
अकर्त्याला कर्ता, अबीजाला आत्म्याचे बीज, अक्षराला आत्म्याचे क्षर मानतो; अबुद्धीच असे मानतो.