มหาภารตะ · อัธยายะ 12.309
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.309.1
एवमप्रतिबुद्धत्वादबुद्धमनुवर्तनात् ।
देहाद्देहसहस्राणि तथा समभिपद्यते ॥ १२.३०९.१ ॥
ด้วยความไม่ตื่นรู้ และด้วยการคล้อยตามผู้ที่ยังไม่ตื่นรู้ จึงผ่านจากร่างหนึ่งไปสู่ร่างนับพันนับหมื่นเช่นนี้
12.309.2
तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद्देवतास्वपि ।
उपपद्यति संयोगाद्गुणैः सह गुणक्षयात् ॥ १२.३०९.२ ॥
ในกำเนิดของสัตว์เดรัจฉานนับพัน และบางครั้งแม้ในหมู่เทวดา ย่อมเกิดขึ้นด้วยการประสานกับคุณทั้งหลาย และเมื่อคุณเหล่านั้นเสื่อมสลายไป
12.309.3
मानुषत्वाद्दिवं याति दिवो मानुष्यमेति च ।
मानुष्यान्निरयस्थानमनन्तं प्रतिपद्यते ॥ १२.३०९.३ ॥
จากการเกิดเป็นมนุษย์ย่อมไปสู่สวรรค์ และจากสวรรค์ย่อมกลับมาเกิดเป็นมนุษย์ แต่จากการเกิดเป็นมนุษย์ก็ย่อมถึงที่อันเป็นนรกอันไม่มีที่สิ้นสุด
12.309.4
कोशकारो यथाऽऽत्मानं कीटः समनुरुन्धति ।
सूत्रतन्तुगुणैर्नित्यं तथाऽयमगुणो गुणैः ॥ १२.३०९.४ ॥
ดังหนอนไหมที่ผูกตัวเองด้วยเส้นไหมของตนอยู่เสมอ อาตมันที่ปราศจากคุณนี้ก็ถูกผูกมัดด้วยคุณทั้งหลายฉันนั้น
12.309.5
द्वन्द्वमेति च निर्द्वन्द्वस्तासु तास्विह योनिषु ।
शीर्षरोगेऽक्षिरोगे च दन्तशूले गलग्रहे ॥ १२.३०९.५ ॥
แม้ปราศจากคู่ตรงข้าม เขาก็ยังประสบคู่ตรงข้ามในกำเนิดต่าง ๆ เหล่านั้น คือปวดศีรษะ โรคตา ปวดฟัน และอาการสำลักที่คอ
12.309.6
जलोदरे तृषारोगे ज्वरगण्डे विषूचके ।
श्वित्रकुष्ठेऽग्निदग्धे च सिध्मापस्मारयोरपि ॥ १२.३०९.६ ॥
โรคท้องมาน โรคกระหาย ไข้และอาการบวม อหิวาตกโรค โรคเรื้อนขาว การถูกไฟไหม้ และผื่นผิวหนังกับโรคลมชักด้วย
12.309.7
यानि चान्यानि द्वन्द्वानि प्राकृतानि शरीरिषु ।
उत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्येषोऽप्यभिमन्यते ॥ १२.३०९.७ ॥
และคู่ตรงข้ามอื่น ๆ ที่เกิดตามธรรมชาติในสัตว์ที่มีร่างกาย ซึ่งเกิดขึ้นในรูปแบบต่าง ๆ มากมาย เขาก็ยอมรับเช่นกัน
12.309.8
अभिमन्यत्यभीमानात्तथैव सुकृतान्यपि ॥ १२.३०९.८ ॥
ด้วยความถือตนว่าเป็นตัวตน เขาจึงยึดถือสิ่งเหล่านั้นไว้ในใจ และยึดถือกุศลกรรมของตนไว้ในใจฉันนั้นด้วย
12.309.9
शुक्लवासाश्च दुर्वासाः शायी नित्यमधस्तथा ।
मण्डूकशायी च तथा वीरासनगतस्तथा ॥ १२.३०९.९ ॥
ผู้นุ่งห่มผ้าขาว ผู้ผ่ายผอมขาดรุ่งริ่ง ผู้นอนเสมอ ผู้นอนลงกับพื้น ผู้นอนอย่างกบ และผู้นั่งในท่าวีราสนะ
12.309.10
चीरधारणमाकाशे शयनं स्थानमेव च ।
इष्टकाप्रस्तरे चैव कण्टकप्रस्तरे तथा ॥ १२.३०९.१० ॥
ผู้นุ่งเปลือกไม้ ผู้นอนกลางแจ้ง ผู้ยืนอยู่ด้วย ผู้นอนบนเตียงอิฐ และผู้นอนบนเตียงหนาม
12.309.11
भस्मप्रस्तरशायी च भूमिशय्याऽनुलेपनः ।
वीरस्थानाम्बुपङ्के च शयनं फलकेषु च ॥ १२.३०९.११ ॥
ผู้นอนบนกองเถ้า ผู้นอนบนพื้นดินเปล่า ผู้ทาตัวด้วยครีม ผู้ยืนในท่าวีระ ผู้อยู่ในน้ำและโคลน และผู้นอนบนแผ่นไม้
12.309.12
विविधासु च शय्यासु फलगृद्ध्यान्वितस्तथा ।
मुञ्जमेखलनग्नत्वं क्षौमकृष्णाजिनानि च ॥ १२.३०९.१२ ॥
ผู้นอนบนเตียงต่าง ๆ มากมายโดยใจยังหมกมุ่นในผลไม้ ผู้นุ่งผ้าคาดมุญชะ ผู้เปลือยกาย ผู้นุ่งผ้าลินินและหนังกวางดำ
12.309.13
शणवालपरीधानो व्याघ्रचर्मपरिच्छदः ।
सिंहतचर्मपरीधानः पट्टवासास्तथैव च ॥ १२.३०९.१३ ॥
ผู้นุ่งผ้าจากเส้นป่าน และจากขนสัตว์ ผู้คลุมตัวด้วยหนังเสือ ผู้นุ่งหนังสิงโต และผู้นุ่งผ้าไหมเช่นกัน
12.309.14
फलकपरिधानश्च तथा कण्टकवस्रधृत् ।
कीटकार्पासवसनश्चीरवासास्तथैव च ॥ १२.३०९.१४ ॥
ผู้นุ่งผ้าเปลือกไม้ ผู้สวมเครื่องนุ่งห่มหนาม ผู้นุ่งผ้าฝ้ายที่หนอนสาง และผู้นุ่งผ้าขี้ริ้วฉันนั้นด้วย
12.309.15
वस्राणि चान्यानि बहून्यभिमन्यत्यबुद्धिमान् ।
भोजनानि विचित्राणि रत्नानि विविधानि च ॥ १२.३०९.१५ ॥
และคนโง่ย่อมปรารถนาผ้านุ่งห่มอื่น ๆ อีกมากมาย อาหารอันวิจิตรต่าง ๆ และอัญมณีหลายชนิด
12.309.16
एकवस्रान्तराशित्वमेककालिकभोजनम् ।
चतुर्थाष्टमकालश्च षष्ठकालिक एव च ॥ १२.३०९.१६ ॥
การกินระหว่างการนุ่งผ้าผืนเดียว การกินเพียงครั้งเดียวในแต่ละเวลา การอดอาหารในวันที่สี่หรือแปด และการกินในเวลาที่หก
12.309.17
ष़ड्रात्रभोजनश्चैव तथैवाष्टाहभोजनः ।
सप्तरात्रदशाहारो द्वादशाहिकभोजनः ॥ १२.३०९.१७ ॥
ผู้กินทุกหกคืน ผู้กินทุกแปดวัน ผู้มีอาหารเจ็ดคืนสิบวัน และผู้กินทุกสิบสองวัน
12.309.18
मासोपवासी मूलाशी फलाहारस्तथैव च ।
वायुभक्षोऽम्बुपिण्याकदधिगोमयभोजनः ॥ १२.३०९.१८ ॥
ผู้อดอาหารหนึ่งเดือน ผู้กินราก ผู้เลี้ยงชีพด้วยผลไม้ และเช่นนั้นเช่นกัน ผู้กินลม ผู้กินน้ำ กากน้ำมัน นมเปรี้ยว และมูลโค
12.309.19
गोमूत्रभोजनश्चैव शाकपुष्पाद एव च ।
शेवालभोजनश्चैव तथाऽऽचामेन वर्तयन् ॥ १२.३०९.१९ ॥
ผู้กินน้ำปัสสาวะโค ผู้กินผักและดอกไม้ ผู้กินตะไคร่น้ำ และผู้ดำรงชีวิตด้วยเพียงน้ำที่จิบ
12.309.20
वर्तयञ्शीर्णपर्णैश्च प्रकीर्णफलभोजनः ।
विविधानि च कृच्छ्राणि सेवते सिद्धिकाङ्क्षया ॥ १२.३०९.२० ॥
ผู้ดำรงชีวิตด้วยใบไม้เหี่ยวและผลไม้ที่หล่นกระจัดกระจาย และผู้บำเพ็ญตบะยากลำบากต่าง ๆ ด้วยความปรารถนาในสิทธิ
12.309.21
चान्द्रायणानि विधिवल्लिङ्गानि विविधानि च ।
चातुराश्रम्यपन्थानमाश्रयत्यपथानपि ॥ १२.३०९.२१ ॥
ผู้ถือปฏิบัติจันทรายนตามวิธีที่กำหนด และแสดงเครื่องหมายต่าง ๆ มากมาย ยึดถือทั้งทางแห่งอาศรมทั้งสี่ และยังยึดถือทางที่มิชอบด้วย
12.309.22
उपाश्रमानप्यपरान्पाषण्डान्विविधानपि ।
विविक्ताश्च शिलाच्छायास्तथा प्रस्रवणानि च ॥ १२.३०९.२२ ॥
อาศรมอื่น ๆ อีกและลัทธิแปลกปลอมต่าง ๆ มากมาย ที่สงัด ร่มเงาของหิน และน้ำพุ ก็เช่นกัน
12.309.23
पुलिनानि विविक्तानि विविक्तानि वनानि च ।
देवस्थानानि पुण्यानि विविक्तानि सरांसि च ॥ १२.३०९.२३ ॥
หาดทรายที่สงัด ป่าที่สงัด ศาลเจ้าของเทวดาอันศักดิ์สิทธิ์ และทะเลสาบที่สงัดด้วย
12.309.24
विविक्ताश्चापि शैलानां गुहा गृहनिभोपमाः ।
विविक्तानि च जप्यानि व्रतानि विविधानि च ॥ १२.३०९.२४ ॥
ถ้ำบนภูเขาที่สงัด ซึ่งเหมือนบ้านเรือน การสวดมนต์ในที่สงัด และวัตรปฏิบัติต่าง ๆ มากมาย
12.309.25
नियमान्विविधांश्चापि विविधानि तपांसि च ।
यज्ञांश्च विविधाकारान्विधींश्च विविधांस्तथा ॥ १२.३०९.२५ ॥
ข้อปฏิบัติต่าง ๆ มากมาย ตบะหลายอย่าง ยัญหลายรูปแบบ และพิธีกรรมต่าง ๆ ด้วยเช่นกัน
12.309.26
वणिक्पथं द्विजक्षत्रं वैश्यं शूद्रांस्तथैव च ।
दानं च विविधाकारं दीनान्धकृपणादिषु ॥ १२.३०९.२६ ॥
ทางแห่งการค้า พราหมณ์ กษัตริย์ แพศย์ และศูทรก็เช่นนั้น และการให้ทานหลายรูปแบบแก่คนยากจน คนตาบอด คนตระหนี่ และคนอื่น ๆ
12.309.27
अभिमन्यत्यसंबोधात्तथैव त्रिविधान्गुणान् ।
सत्वं रजस्तमश्चैव धर्मार्थौ काम एव च ॥ १२.३०९.२७ ॥
เพราะขาดความเข้าใจอันถูกต้อง คนก็ยึดถือคุณสามประการเช่นกัน คือสัตตวะ รชัส และตมัส และยึดถือธรรม อรรถ และกามด้วย
12.309.28
प्रकृत्याऽऽत्मानमेवात्मा एवं प्रवि भजत्युत ।
स्वधाकारवषट्कारौ स्वाहाकारनमस्क्रियाः ॥ १२.३०९.२८ ॥
ด้วยธรรมชาติ อาตมันย่อมแบ่งปันอาตมันให้แก่ตนเองดังนี้ และเช่นเดียวกัน คาถาสวธา คาถาวษฏ์ คาถาสวาหา และการนอบน้อมทั้งหลาย
12.309.29
याजनाध्यापनं दानं तथैवाहुः प्रतिग्रहम् ।
यजनाध्ययने चैव यच्चान्यदपि किंचन ॥ १२.३०९.२९ ॥
การเป็นผู้ประกอบพิธีและการสอน การให้ทาน และการรับทานเช่นกัน ว่ากันว่า การบูชายัญและการศึกษา และสิ่งอื่นใดที่มีอยู่
12.309.30
जन्ममृत्युविवादे च तथा विशसनेऽपि च ।
शुभाशुभमयं सर्वमेतदाहुः क्रियाफलम् ॥ १२.३०९.३० ॥
ในการโต้เถียงเรื่องการเกิดและการตาย และเช่นเดียวกันในการฆ่าสัตว์ ทั้งหมดนี้ซึ่งประกอบด้วยดีและชั่ว ท่านทั้งหลายเรียกว่าผลของการกระทำ
12.309.31
प्रकृतिः कुरुते देवी भवं प्रलयमेव च ।
दिवसान्ते गुणानेतानभ्येत्यैकोऽवतिष्ठते ॥ १२.३०९.३१ ॥
ประกฤติอันศักดิ์สิทธิ์ย่อมก่อให้เกิดทั้งการสร้างและการทำลาย เมื่อสิ้นวัน เมื่อเข้าไปหาคุณเหล่านี้แล้ว สิ่งหนึ่งเดียวก็คงอยู่
12.309.32
रश्मिजालमिवादित्यस्तत्तत्काले नियच्छति ।
एवमेषोऽसकृत्सर्वं क्रीडार्थमभिमन्यते ॥ १२.३०९.३२ ॥
ดุจดวงอาทิตย์รวบรวมตาข่ายรัศมีของตนในเวลาที่เหมาะสม พระองค์ก็ทรงกำหนดสรรพสิ่งซ้ำแล้วซ้ำเล่า เพื่อความเพลิดเพลิน
12.309.33
आत्मरूपगुणानेतान्विविधान्हृदयप्रियान् ।
एवमेव विकुर्वाणः सर्गप्रलयधर्मिणी ॥ १२.३०९.३३ ॥
ทรงแปรเปลี่ยนคุณทั้งหลายเหล่านี้ อันเป็นรูปของพระองค์เองและเป็นที่รักใคร่ของใจ เช่นนี้เอง ทรงให้ประกฤติซึ่งมีธรรมชาติแห่งการสร้างและการทำลายเคลื่อนไหว
12.309.34
क्रियां क्रियापथे रक्तस्त्रिगुणांस्त्रिगुणाधिपः ।
क्रियां क्रियापथोपेतस्तथा तदभिमन्यते ॥ १२.३०९.३४ ॥
ผู้เป็นใหญ่เหนือคุณสามประการ ผู้ยึดติดอยู่กับทางแห่งการกระทำ ย่อมรับเอาการกระทำ เมื่อประกอบด้วยทางแห่งการกระทำ ก็ย่อมถือเอาการนั้นเป็นของตนเช่นกัน
12.309.35
प्रकृत्या सर्वमेवेदं जगदन्धीकृतं विभो ।
रजसा तमसा चैव व्याप्तं सर्वमनेकधा ॥ १२.३०९.३५ ॥
โอ้ผู้ยิ่งใหญ่ โลกทั้งสิ้นนี้ถูกประกฤติทำให้บอดมืด ทั้งหมดถูกแผ่ซ่านไปด้วยรชัสและตมัสในหลายรูปแบบ
12.309.36
एवं द्वन्द्वान्यथैतानि वर्तन्ते मयि नित्यशः ।
ममैवैतानि जायन्ते धावन्ते तानि मामिति ॥ १२.३०९.३६ ॥
ดังนี้ คู่ตรงข้ามเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นในข้าพเจ้าอยู่เสมอด้วยวิธีต่าง ๆ มันเกิดขึ้นราวกับเป็นของข้าพเจ้า และพุ่งเข้าหาข้าพเจ้า พลางกล่าวว่า นี่เป็นของเรา
12.309.37
निस्तर्तव्यान्यथैतानि सर्वाणीति नराधिप ।
मन्यतेऽयं ह्यबुद्धित्वात्तथैव सुकृतान्यपि ॥ १२.३०९.३७ ॥
โอ้จอมคน คู่ตรงข้ามเหล่านี้ทั้งหมดต้องข้ามพ้นไป เพราะขาดปัญญา เขาจึงคิดเช่นนั้นแม้แต่กับกรรมดีทั้งหลาย
12.309.38
भोक्तव्यानि मयैतानि देवलोकगतेन वै ।
इहैव चैनं भोक्ष्यामि शुभाशुभफलोदयम् ॥ १२.३०९.३८ ॥
แม้ไปสู่โลกของเทวดาแล้ว ข้าพเจ้าก็ต้องเสวยสิ่งเหล่านี้ และที่นี่เองข้าพเจ้าจะเสวยผลแห่งดีและชั่วที่เกิดขึ้น
12.309.39
पुण्यमेव तु कर्तव्यं तत्कुत्वा सुसुखं मम ।
यावदन्तं च मे सौख्यं जात्यां जात्यां भविष्यति ॥ १२.३०९.३९ ॥
เพียงแต่ต้องทำบุญเท่านั้น เมื่อทำแล้ว ข้าพเจ้าจะมีความสุขยิ่ง และจนถึงที่สุดของข้าพเจ้า ความสุขจะเกิดขึ้นในทุกชาติ
12.309.40
भविष्यति च मे दुःखं कृतेनेहाप्यनन्तकम् ।
महद्दुःखं हि मानुष्यं निरये चापि मज्जनम् ॥ १२.३०९.४० ॥
ทุกข์ที่ไม่สิ้นสุดจะเกิดแก่ข้าพเจ้าแม้ในที่นี้ เพราะสิ่งที่ข้าพเจ้าได้กระทำ การเกิดเป็นมนุษย์คือทุกข์ใหญ่ และยังมีการจมลงในนรกอีกด้วย
12.309.41
निरयाच्चापि मानुष्यं कालेनैष्याम्यहं पुनः ।
मनुष्यत्वाच्च देवत्वं देवत्वात्पौरुषं पुनः ॥ १२.३०९.४१ ॥
เมื่อพ้นจากนรกแล้ว ในกาลอันควร เราจะได้กลับมาเกิดเป็นมนุษย์อีก จากความเป็นมนุษย์ก็จะได้เป็นเทพ และจากความเป็นเทพก็จะได้เป็นบุรุษอีกครั้ง
12.309.42
मनुष्यत्वाच्च निरयं पर्यायेणोपगच्छति ।
य एवं वेत्ति नित्यं वै निरात्मात्मगुणैर्वृतः ॥ १२.३०९.४२ ॥
จากความเป็นมนุษย์ก็ตกนรกสลับกันไปได้เช่นกัน ผู้ที่รู้เช่นนี้เสมอ แม้จะถูกคุณของอาตมันห่อหุ้มอยู่ ก็พ้นจากความเป็นอาตมันนั้น
12.309.43
तेन देवमनुष्येषु निरये चोपपद्यते ।
ममत्वेनावृतो नित्यं तत्रैव परिवर्तते ॥ १२.३०९.४३ ॥
ด้วยเหตุนั้น ก็ย่อมเกิดในหมู่เทพและมนุษย์ หรือในนรก ผู้ถูกความยึดถือว่าเป็นของตนห่อหุ้มอยู่เสมอ ย่อมหมุนวนอยู่ตรงนั้นเอง
12.309.44
सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तासु योनिषु ।
य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम् ॥ १२.३०९.४४ ॥
ผู้ที่กระทำกรรมเช่นนี้ ซึ่งมีผลดีและผลร้ายเป็นสภาวะ ย่อมผ่านการเกิดในครรภ์ที่จบลงด้วยความตายนับพันโกฏิการสร้าง
12.309.45
स एवं फलमाप्नोति त्रिषु लोकेषु मूर्तिमान् ।
प्रकृतिः कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम्।
प्रकृतिश्च तदश्नाति त्रिषु लोकेषु कामगा ॥ १२.३०९.४५ ॥
ผู้นั้นย่อมได้รับผลเช่นนี้ โดยมีรูปร่างอยู่ในสามโลก ประกฤติกระทำกรรมซึ่งมีผลดีและผลร้ายเป็นสภาวะ และประกฤติ ซึ่งท่องไปในสามโลกตามใจปรารถนา ก็เสวยผลนั้น
12.309.46
तिर्यग्योनिमनुष्यत्वे देवलोके तथैव च ।
त्रीणि स्थानानि चैतानि जानीयात्प्राकृतानिह ॥ १२.३०९.४६ ॥
ในครรภ์ของสัตว์เดรัจฉาน ในสภาวะมนุษย์ และในโลกของเทพ ก็เช่นเดียวกัน พึงรู้สถานะทั้งสามนี้ว่าเป็นของประกฤติในที่นี้
12.309.47
अलिङ्गां प्रकृतिं त्वाहुर्लिङ्गैरनुमिमीमहे ।
तथैव पौरुषं लिङ्गमनुमानाद्धि गम्यते ॥ १२.३०९.४७ ॥
ประกฤติกล่าวกันว่าไม่มีเครื่องหมาย แต่เราอนุมานได้จากเครื่องหมายทั้งหลาย เช่นเดียวกัน เครื่องหมายของปุรุษะก็รู้ได้ด้วยการอนุมาน
12.309.48
स लिङ्गान्तरमासाद्य प्राकृतं लिङ्गमव्रणम् ।
व्रणद्वाराण्यधिष्ठाय कर्मणाऽऽत्मनि पश्यति ॥ १२.३०९.४८ ॥
เมื่อไปถึงเครื่องหมายอื่น เขาย่อมได้เครื่องหมายตามธรรมชาติที่ไม่มีบาดแผล เมื่อตั้งอยู่ที่ช่องของบาดแผล เขาย่อมเห็นอยู่ในตนเองผ่านกรรม
12.309.49
श्रोत्रादीनि तु सर्वाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यथ ।
वागादीनि प्रवर्तन्ते गुणेष्विह गुणैः सह ॥ १२.३०९.४९ ॥
ส่วนการได้ยินและอื่นๆ ทั้งหมด รวมทั้งอินทรีย์แห่งการกระทำทั้งห้า มีการพูดเป็นต้น ย่อมเคลื่อนไหวอยู่ในคุณทั้งหลายในโลกนี้ พร้อมกับคุณเหล่านั้น
12.309.50
अहमेतानि वै सर्वं मय्येतानीन्द्रियाणि ह ।
निरिन्द्रियो हि मन्तेत व्रणवानस्मि निर्व्रणः ॥ १२.३०९.५० ॥
เราเป็นทั้งหมดนี้แท้จริง อินทรีย์ทั้งหมดนี้ก็อยู่ในเรา ผู้ไม่มีอินทรีย์ พึงคิดว่า แม้เรามีบาดแผล เราก็ไร้บาดแผล
12.309.51
अलिङ्गो लिङ्गमात्मानमकालः कालमात्मनः ।
असत्वं सत्वमात्मानमतत्त्वं तत्त्वमात्मनः ॥ १२.३०९.५१ ॥
อาตมันที่ไร้เครื่องหมาย เขาถือว่ามีเครื่องหมาย อาตมันที่ไร้กาลเวลา เขาถือว่าเป็นกาลเวลาของตน เขาถือความไม่มีอยู่ว่าเป็นความมีอยู่ของอาตมัน และถือความไม่จริงว่าเป็นความจริงของอาตมัน
12.309.52
अमृत्युर्मृत्युमात्मानमचरश्चरमात्मनः ।
अक्षेत्रः क्षेत्रमात्मानमसर्गः सर्गमात्मनः ॥ १२.३०९.५२ ॥
อาตมันที่ไม่ตาย เขาถือว่าเป็นความตาย อาตมันที่ไม่เคลื่อนไหว เขาถือว่าเป็นการเคลื่อนไหวของอาตมัน อาตมันที่ไร้เขตแดน เขาถือว่าเป็นเขตแดน และอาตมันที่ไม่มีการสร้าง เขาถือว่าเป็นการสร้างของอาตมัน
12.309.53
अतपास्तप आत्मानमगतिर्गतिमात्मनः ।
अभवो भवमात्मानमभयो भयमात्मनः ॥ १२.३०९.५३ ॥
อาตมันที่ปราศจากการบำเพ็ญตบะ เขาถือว่าเป็นการบำเพ็ญตบะ อาตมันที่ไม่มีการไป เขาถือว่าเป็นการไปของอาตมัน เขาถือความไม่เกิดเป็นความเกิด อาตมันที่ไม่มีภัย เขาถือว่าเป็นภัยของอาตมัน
12.309.54
अकर्ता कर्तृ चात्मानमबीजो बीजमात्मनः ।
अक्षरः क्षरमात्मानमबुद्धिस्त्वभिमन्यते ॥ १२.३०९.५४ ॥
อาตมันที่ไม่ใช่ผู้กระทำ เขาถือว่าเป็นผู้กระทำ อาตมันที่ไม่มีเมล็ด เขาถือว่าเป็นเมล็ดของอาตมัน อาตมันที่ไม่สูญสลาย เขาถือว่าเป็นสิ่งที่สูญสลาย ผู้ไร้ปัญญาเท่านั้นที่คิดเช่นนี้