મહાભારત · અધ્યાય 12.310
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.310.1
एवमप्रतिबुद्धत्वादबुद्धजनसेवनात् ।
सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तानि गच्छति ॥ १२.३१०.१ ॥
આ રીતે અજાગૃતિ અને અજ્ઞાની લોકોની સેવાને કારણે, જીવ મૃત્યુમાં અંત પામતી કરોડો-હજારો સૃષ્ટિઓમાં જાય છે.
12.310.2
धाम्ना धामसहस्राणि पतनान्तानि गच्छति ।
तिर्यग्योनौ मनुष्यत्वे देवलोके तथैव च ॥ १२.३१०.२ ॥
ધામ દ્વારા તે પતનમાં અંત પામતાં હજારો ધામોમાં જાય છે—તિર્યક યોનિમાં, મનુષ્યત્વમાં, અને એ જ રીતે દેવલોકમાં પણ.
12.310.3
चन्द्रमा इव भूतानां पुनस्तत्र सहस्रशः ।
लीयतेऽप्रतिबुद्धत्वादेवमेष ह्यबुद्धिमान् ॥ १२.३१०.३ ॥
જીવો માટે ચંદ્રની જેમ, ત્યાં તે ફરી હજારો વાર લીન થાય છે; અજાગૃતિને કારણે આ અબુદ્ધિમાન એ રીતે લીન થાય છે.
12.310.4
कला पञ्चदशी योनिस्तद्धाम इति मन्यते ।
नित्यमेतं विजानीहि सोमं वै षौडशीं कलाम् ॥ १२.३१०.४ ॥
પંદરમી કલા યોનિ છે; તે ધામ માનવામાં આવે છે. આને સદા જાણ—સોમની સોળમી કલાને.
12.310.5
कलया जायते जन्तुः पुनः पुनरबुद्धिमान् ।
धाम तस्योपयुञ्जन्ति भूय एवोपजायते ॥ १२.३१०.५ ॥
કલા દ્વારા જીવ વારંવાર જન્મે છે—અબુદ્ધિમાન. તેઓ તેના ધામનો ઉપભોગ કરે છે, અને તે ફરી જન્મે છે.
12.310.6
षोडशी तु कला सूक्ष्मा स सोम उपधार्यताम् ।
न तूपयुज्यते देवैर्देवानुपयुनक्ति सा ॥ १२.३१०.६ ॥
પણ સોળમી કલા સૂક્ષ્મ છે; તેને સોમ તરીકે સમજ. તે દેવો દ્વારા ઉપભોગાતી નથી; તે દેવોને જ ઉપભોગ કરાવે છે.
12.310.7
एतामक्षपयित्वा हि जायते नृपसत्तम ।
सा ह्यस्य प्रकृतिर्दृष्टा तत्क्षयान्मोक्ष उच्यते ॥ १२.३१०.७ ॥
હે નૃપશ્રેષ્ઠ, એનો ક્ષય કરવાથી જ (જીવ) જન્મે છે. તે જ એની પ્રકૃતિ જોવાઈ છે; તેના ક્ષયથી મોક્ષ કહેવાય છે.
12.310.8
तदेवं षोडशकलं देहमव्यक्तसंज्ञिकम् ।
ममायमिति मन्वानस्तत्रैव परिवर्तते ॥ १२.३१०.८ ॥
આ રીતે સોળ અંગોવાળો, અવ્યક્ત નામનો આ દેહ છે. 'આ મારો છે' એમ માનતો (જીવ) ત્યાં જ ફર્યા કરે છે.
12.310.9
पञ्चविंशस्तथैवात्मा तस्यैवाप्रतिबोधनात् ।
विमलश्च विशुद्धश्च शुद्धामलनिषेवणात् ॥ १२.३१०.९ ॥
પચ્ચીસમું આત્મા છે; તેને ન જાણવાથી (તે બદ્ધ લાગે છે). શુદ્ધ અને નિર્મળની સેવાથી તે નિર્મળ અને વિશુદ્ધ થાય છે.
12.310.10
अशुद्ध एव शुद्धात्मा तादृग्भवति पार्थिव ।
अबुद्धसेवनाच्चापि बुद्धोऽप्यबुद्धतां व्रजेत् ॥ १२.३१०.१० ॥
હે રાજા, શુદ્ધ આત્મા પણ અશુદ્ધ જ થઈ જાય છે, એવું જ થાય છે. અબુદ્ધોની સેવાથી બુદ્ધ પણ અબુદ્ધતા પામી શકે છે.
12.310.11
तथैवाप्रतिबुद्धोऽपि विज्ञेयो नृपसत्तम ।
प्रकृतेस्त्रिगुणायास्तु सेवनात्प्राकृतो भवेत् ॥ १२.३१०.११ ॥
એ જ રીતે, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, અપ્રબુદ્ધને પણ જાણવો જોઈએ; ત્રિગુણમયી પ્રકૃતિની સેવાથી (મનુષ્ય) પ્રાકૃત (પ્રકૃતિને વશ) બની જાય છે.
12.310.12
अक्षरक्षरयोरेषु द्वयोः संबन्ध उच्यते ।
स्त्रीपुंसोश्चापि भगवन्संबन्धस्तद्वदुच्यते ॥ १२.३१०.१२ ॥
આ બંનેમાં, અક્ષર અને ક્ષર વચ્ચેનો સંબંધ કહેવાય છે. હે ભગવન્, સ્ત્રી અને પુરુષનો સંબંધ પણ એ જ રીતે કહેવાય છે.
12.310.13
ऋते तु पुरुषं नेह स्त्री गर्भं धारयत्युत ।
ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूपं निर्वर्तयेत्तथा ॥ १२.३१०.१३ ॥
અહીં પુરુષ વિના સ્ત્રી ગર્ભ ધારણ કરતી નથી, અને સ્ત્રી વિના પુરુષ પણ રૂપ રચી શકતો નથી.
12.310.14
अन्योन्यस्याभिसंबन्धादन्योन्यगुणसंश्रयात् ।
रूपं निर्वर्तयत्येतदेवं सर्वासु योनिषु ॥ १२.३१०.१४ ॥
પરસ્પર સંબંધ અને એકબીજાના ગુણોના આશ્રયથી રૂપ રચાય છે; સર્વ યોનિઓમાં આ જ પ્રમાણે.
12.310.15
स्त्रीपुंसोरभिसंबन्धादन्योन्यगुणसंश्रयात् ।
ऋतौ निर्वर्त्यते रूपं तद्वक्ष्यामि निदर्शनम् ॥ १२.३१०.१५ ॥
સ્ત્રી અને પુરુષના સંબંધથી, એકબીજાના ગુણોના આશ્રયથી ઋતુકાળમાં રૂપ રચાય છે; તેનું દૃષ્ટાંત હું કહીશ.
12.310.16
ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातृगुणास्तथा ।
अस्थि स्नायु च मज्जानं जानीमः पैतृकान्द्विज ॥ १२.३१०.१६ ॥
હે દ્વિજ, અહીં પુરુષના જે ગુણો અને માતાના જે ગુણો છે, તથા હાડકાં, સ્નાયુ અને મજ્જા પૈતૃક છે એમ અમે જાણીએ છીએ.
12.310.17
त्वङ्भांसं शोणितं चेति मातृजान्यपि शुश्रुम ।
एवमेताद्द्विजश्रेष्ठ वेदे शास्त्रे च पठ्यते ॥ १२.३१०.१७ ॥
ત્વચા, માંસ અને રક્ત માતૃજ છે એમ પણ અમે સાંભળ્યું છે; હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, એ રીતે જ વેદ અને શાસ્ત્રમાં વાંચવામાં આવે છે.
12.310.18
प्रमाणं यच्च वेदोक्तं शास्त्रोक्तं यच्च पठ्यते ।
वेदशास्त्रप्रमाणानां प्रमाणं तत्सनातनम् ॥ १२.३१०.१८ ॥
વેદમાં કહેલું જે પ્રમાણ છે અને શાસ્ત્રમાં કહેલું જે વંચાય છે, વેદ અને શાસ્ત્રના પ્રમાણોનું તે પ્રમાણ સનાતન છે.
12.310.19
अन्योन्यगुणसंरोधादन्योन्यगुणसंश्रयात् ।
एवमेवाभिसंबद्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषौ ॥ १२.३१०.१९ ॥
ગુણોના પરસ્પર અવરોધ અને પરસ્પર આશ્રયથી, એ જ રીતે પ્રકૃતિ અને પુરુષ સદા સંબદ્ધ છે.
12.310.20
पश्यामि भगवंस्तस्मान्मोक्षधर्मो न विद्यते ।
अथवाऽनन्तरकृतं किंचिदेव निदर्शनम्।
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्यसि सर्वथा ॥ १२.३१०.२० ॥
હે ભગવન્, તેથી મને મોક્ષધર્મ નથી એમ દેખાય છે. અથવા તરત કરાયેલું કોઈ દૃષ્ટાંત મને તત્ત્વથી કહો; આપ સર્વથા પ્રત્યક્ષ છો.
12.310.21
मोक्षकामा वयं चापि काङ्क्षामो यदनामयम् ।
अदेहमजरं नित्यमतीन्द्रियमनीश्वरम् ॥ १२.३१०.२१ ॥
અમે પણ મોક્ષની કામના કરીએ છીએ; જે રોગરહિત, દેહરહિત, જરારહિત, નિત્ય, ઇન્દ્રિયાતીત અને ઈશ્વરરહિત છે તેની જ આકાંક્ષા કરીએ છીએ.
12.310.22
यदेतदुक्तं भवता देवशास्त्रनिदर्शनम् ।
एवमेतद्यथा चैतन्न गृह्णाति तथा भवान् ॥ १२.३१०.२२ ॥
આપે કહેલું દેવશાસ્ત્રનું આ દૃષ્ટાંત એવું જ છે; પરંતુ એ જેવું છે તેવું આપ તેને ગ્રહણ કરતા નથી.
12.310.23
धार्यते हि त्वया ग्रन्थ उभयोर्वेदशास्त्रयोः ।
न च ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथावत्त्वं नरेश्वरः ॥ १२.३१०.२३ ॥
આપ વેદ અને શાસ્ત્ર બંનેના ગ્રંથને ધારણ કરો છો; પણ હે નરેશ્વર, ગ્રંથનું તત્ત્વ યથાવત્ જાણનારા આપ નથી.
12.310.24
यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः ।
न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस्तस्य तद्वारणं वृथा ॥ १२.३१०.२४ ॥
જે વેદ અને શાસ્ત્રમાં ફક્ત ગ્રંથ ધારણ કરવામાં તત્પર છે અને ગ્રંથાર્થનું તત્ત્વ જાણતો નથી, તેનું તે ધારણ વ્યર્થ છે.
12.310.25
मारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः ।
यस्तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थगुणो वृथा ॥ १२.३१०.२५ ॥
જે ગ્રંથનો અર્થ નથી જાણતો, તે તે ગ્રંથનો ભાર જ વહે છે. પરંતુ જે ગ્રંથાર્થનું તત્ત્વ જાણે છે, તેને ગ્રંથનો ગુણ વ્યર્થ નથી જતો.
12.310.26
ग्रन्थस्यार्थस्य पृष्टः संस्तादृशो वक्तुमर्हति ।
यथातत्त्वाभिगमनादर्थं तस्य स विन्दति ॥ १२.३१०.२६ ॥
ગ્રંથ અને તેના અર્થ વિશે પૂછાય ત્યારે એવો જ માણસ બોલવા યોગ્ય છે. યથાર્થ તત્ત્વ સુધી પહોંચવાથી જ તે તેનો અર્થ મેળવે છે.
12.310.27
वस्तु संसत्सु कथयेद्ग्रन्थार्थस्थूलबुद्धिमान् ।
स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात् ॥ १२.३१०.२७ ॥
ગ્રંથાર્થમાં સ્થૂળ બુદ્ધિવાળો માણસ સભાઓમાં વિષય કહે, તો મંદ વિજ્ઞાનવાળો તે નિશ્ચયથી ગ્રંથ કેવી રીતે સમજાવશે?
12.310.28
निर्णयं चापि छिद्रात्मा न तं वक्ष्यति तत्त्वतः ।
सोपहास्यात्मतामेति यस्माच्चावाप्तवानपि ॥ १२.३१०.२८ ॥
દોષયુક્ત સ્વભાવવાળો માણસ નિર્ણય પણ યથાર્થપણે નહીં કહે. તેણે પ્રાપ્ત કર્યું હોય તોપણ તે ઉપહાસનું પાત્ર બને છે.
12.310.29
तस्मात्त्वं शृणु राजेन्द्र यथैतदनुदृश्यते ।
याथातथ्येन साङ्ख्येषु योगेषउ च महात्मसु ॥ १२.३१०.२९ ॥
તેથી, હે રાજેન્દ્ર, આ કેવી રીતે જોવામાં આવે છે તે સાંભળ — યથાર્થપણે સાંખ્યોમાં, યોગોમાં અને મહાત્માઓમાં.
12.310.30
यदेव योगाः पश्यन्ति साङ्ख्यैस्तदवगम्यते ।
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स बुद्धिमान् ॥ १२.३१०.३० ॥
યોગીઓ જે જુએ છે, તે જ સાંખ્યો દ્વારા પણ સમજાય છે. સાંખ્ય અને યોગ એક છે એમ જે જુએ છે તે બુદ્ધિમાન છે.
12.310.31
त्वङ्भांसं रुघिरं मेदः पित्तं मज्जा च स्नायु च ।
एतदैन्द्रियकं तात तद्भवानिदमाह माम् ॥ १२.३१०.३१ ॥
ત્વચા, માંસ, રક્ત, મેદ, પિત્ત, મજ્જા અને સ્નાયુ — આ ઇન્દ્રિય સંબંધી છે, હે તાત; તેથી આપ મને આ કહો છો.
12.310.32
द्रव्याद्द्रव्यस्य निर्वृत्तिरिन्द्रियादिन्द्रियं तथा ।
देहाद्देहमवाप्नोति बीजाद्वीजं तथैव च ॥ १२.३१०.३२ ॥
દ્રવ્યથી દ્રવ્યની ઉત્પત્તિ થાય છે, ઇન્દ્રિયથી ઇન્દ્રિય; એ જ રીતે દેહથી દેહ અને બીજથી બીજ પ્રાપ્ત થાય છે.
12.310.33
निरिन्द्रियस्याबीजस्य निर्द्रव्यस्याप्यदेहिनः ।
कथं गुणा भविष्यन्ति निर्गुणत्वान्महात्मनः ॥ १२.३१०.३३ ॥
ઇન્દ્રિયરહિત, બીજરહિત, દ્રવ્યરહિત અને દેહરહિત એવા નિર્ગુણ મહાત્મામાં ગુણો કેવી રીતે ઉત્પન્ન થશે?
12.310.34
गुणा गुणेषु जायन्ते तत्रैव निविशन्ति च ।
एवं गुणाः प्रकृतितो जायन्ते निविशन्ति च ॥ १२.३१०.३४ ॥
ગુણો ગુણોમાં જ ઉત્પન્ન થાય છે અને ત્યાં જ લીન થાય છે; એ રીતે ગુણો પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન થાય છે અને તેમાં જ પ્રવેશે છે.
12.310.35
त्वङ्भांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जाऽस्थि स्नायु च ।
अष्टौ तान्यथ शुक्रेण जानीहि प्राकृतानि वै ॥ १२.३१०.३५ ॥
ત્વચા, માંસ, રક્ત, મેદ, પિત્ત, મજ્જા, અસ્થિ અને સ્નાયુ — આ આઠ તથા શુક્ર સાથે, પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન થયેલાં છે એમ જાણ.
12.310.36
पुमांश्चैवापुमांश्चैव त्रैलिङ्ग्यं प्राकृतं स्मृतम् ।
न वा पुमान्पुमांश्चैव स लिङ्गीत्यभिधीयते ॥ १२.३१०.३६ ॥
પુરુષ અને અપુરુષ — આ ત્રૈલિંગ્ય પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન થયેલું કહેવાયું છે; જે પુરુષ પણ નથી અને પુરુષ પણ નથી, તેને 'લિંગી' કહેવાય છે.
12.310.37
अलिङ्गात्प्रकृतिर्लिङ्गैरुपालभ्यति सात्मजैः ।
यथा पुष्पफलैर्नित्यमृतवो मूर्तयस्तथा ॥ १२.३१०.३७ ॥
અલિંગથી પ્રકૃતિ પોતાની સંતતિ સાથે લિંગો દ્વારા જણાય છે; ફૂલો અને ફળો દ્વારા ઋતુઓ હંમેશાં પોતાના રૂપમાં જણાય છે તેમ.
12.310.38
एवमप्यनुमानेन ह्यलिङ्गमुपलभ्यते ।
पञ्चविंशतिमस्तात लिङ्गेषु नियतात्मकः ॥ १२.३१०.३८ ॥
આ રીતે અનુમાનથી પણ અલિંગ જણાય છે; હે વત્સ, પચ્ચીસમું તત્ત્વ લિંગોમાં નિશ્ચિત સ્વભાવવાળું છે.
12.310.39
अनादिनिधनोऽनन्तः सर्वदर्शी निरामयः ।
केवलं त्वभिमानित्वादगुणेष्वगुणा उच्यते ॥ १२.३१०.३९ ॥
જેનો આદિ કે અંત નથી, જે અનંત, સર્વદર્શી અને નિરામય છે; કેવળ અભિમાનને કારણે નિર્ગુણમાં ગુણો કહેવાય છે.
12.310.40
गुणा गुणवतः सन्ति निर्गुणस्य कुतो गुणाः ।
तस्मादेवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिनः ॥ १२.३१०.४० ॥
ગુણો ગુણવાનમાં હોય છે; નિર્ગુણમાં ગુણ ક્યાંથી? તેથી જે લોકો ગુણોને જ જુએ છે તેઓ આ રીતે જાણે છે.
12.310.41
यदा त्वेष गुणनिव प्रकृतावनुमन्यते ।
तदा स गुणवानेव परमं नानुपश्यति ॥ १२.३१०.४१ ॥
જ્યારે આ પુરુષ પ્રકૃતિમાં ગુણવાન ગણાય છે, ત્યારે તે ગુણવાન જ બનીને પરમને જોતો નથી.
12.310.42
यत्तं बुद्धेः परं प्राहुः साङ्ख्ययोगाश्च सर्वशः ।
बुध्यमानं महाप्राज्ञमबुद्धपरिवर्जनात् ॥ १२.३१०.४२ ॥
સાંખ્ય અને યોગીઓ જેને બુદ્ધિથી પર કહે છે, તે જણાય છે; મહાપ્રાજ્ઞ અજ્ઞાનનો ત્યાગ કરવાથી.
12.310.43
अप्रबुद्धमथाव्यक्तं गुणं प्राहुरनीश्वरम् ।
निर्गुणं चेश्वरं नित्यमधिष्ठातारमेव च ॥ १२.३१०.४३ ॥
અપ્રબુદ્ધ અને અવ્યક્તને ગુણ કહે છે; તે અનીશ્વર છે. નિર્ગુણ, ઈશ્વર, નિત્ય અને અધિષ્ઠાતા પણ તે જ છે.
12.310.44
प्रकृतेश्च गुणानां च पञ्चविंशतिकं बुधाः ।
साङ्ख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिणः ॥ १२.३१०.४४ ॥
પ્રકૃતિ અને ગુણોના પચીસ તત્ત્વોને જ્ઞાની જાણે છે; સાંખ્ય અને યોગમાં કુશળ તથા પરમની શોધ કરનારા તેમને સમજે છે.
12.310.45
यदा प्रबुद्धास्त्वव्यक्तमवस्थाजन्मभीरवः ।
बुध्यमानं प्रबुद्धेन गमयन्ति समन्ततः ॥ १२.३१०.४५ ॥
જન્મ અને અવસ્થાથી ભયભીત પ્રબુદ્ધો જ્યારે અવ્યક્તને જાણે છે, ત્યારે પ્રબુદ્ધ વડે જાણાતું તે સર્વ બાજુથી (લક્ષ્ય સુધી) લઈ જવાય છે.
12.310.46
एतन्निदर्शनं सम्यगसम्यक्चार्थदर्शनम् ।
बुध्यमानाप्रबुद्धाना पृथग्पृथगरिंदम् ॥ १२.३१०.४६ ॥
આ દૃષ્ટાંત છે—સમ્યક અને અસમ્યક અર્થદર્શન; બુધ્યમાન અને અપ્રબુદ્ધોનું અલગ અલગ. હે અરિંદમ!
12.310.47
परस्परेणैतदुक्तं क्षराक्षरनिदर्शनम् ।
एकत्वमक्षरं प्राहुर्नानात्वं क्षरमुच्यते ॥ १२.३१०.४७ ॥
પરસ્પર આ કહેવાયું—ક્ષર અને અક્ષરનું દૃષ્ટાંત. એકત્વને અક્ષર કહે છે અને નાનાત્વને ક્ષર કહેવાય છે.
12.310.48
पञ्चविंशतिनिष्ठोऽयं यदा सम्यक्प्रचक्षते ।
एकत्वं दर्शनं चास्य नानात्वं चाप्यदर्शनम् ॥ १२.३१०.४८ ॥
પચીસ તત્ત્વોમાં સ્થિત આને જ્યારે સમ્યક રીતે કહેવાય છે, ત્યારે તેનું એકત્વ જોવું અને નાનાત્વ ન જોવું થાય છે.
12.310.49
तत्त्वनिस्तत्त्वयोरेतत्पृथग्नेव निदर्शनम् ।
पञ्चविंशतितत्वं तु तत्त्वमाहुर्मनीषिणः ॥ १२.३१०.४९ ॥
તત્ત્વ અને નિસ્તત્ત્વનું આ જ જુદું નિદર્શન છે; પચ્ચીસ તત્ત્વોને જ મનીષીઓ તત્ત્વ કહે છે.
12.310.50
निस्तत्त्वं पञ्चविंशस्य परमाहुर्निदर्शनम् ।
वर्गस्य वर्गमाचारं तत्त्वं तत्त्वात्सनातनम् ॥ १२.३१०.५० ॥
પચ્ચીસનું નિસ્તત્ત્વ જ પરમ નિદર્શન કહેવાય છે; વર્ગનો આચાર એ જ વર્ગ છે; તત્ત્વથી તત્ત્વ સનાતન છે.