ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.310
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.310.1
एवमप्रतिबुद्धत्वादबुद्धजनसेवनात् ।
सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तानि गच्छति ॥ १२.३१०.१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜਾਗਰਤਾ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਜੀਵ ਮੌਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਰੋੜਾਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.310.2
धाम्ना धामसहस्राणि पतनान्तानि गच्छति ।
तिर्यग्योनौ मनुष्यत्वे देवलोके तथैव च ॥ १२.३१०.२ ॥
ਧਾਮ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪਤਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਧਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪਸ਼ੂ ਜੂਨ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ।
12.310.3
चन्द्रमा इव भूतानां पुनस्तत्र सहस्रशः ।
लीयतेऽप्रतिबुद्धत्वादेवमेष ह्यबुद्धिमान् ॥ १२.३१०.३ ॥
ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਜਾਗਰਤਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਅਬੁੱਧਿਮਾਨ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.310.4
कला पञ्चदशी योनिस्तद्धाम इति मन्यते ।
नित्यमेतं विजानीहि सोमं वै षौडशीं कलाम् ॥ १२.३१०.४ ॥
ਪੰਦਰਵੀਂ ਕਲਾ ਜੂਨ ਹੈ; ਉਹੀ ਧਾਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸਦਾ ਜਾਣ—ਸੋਮ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਕਲਾ ਨੂੰ।
12.310.5
कलया जायते जन्तुः पुनः पुनरबुद्धिमान् ।
धाम तस्योपयुञ्जन्ति भूय एवोपजायते ॥ १२.३१०.५ ॥
ਕਲਾ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਅਬੁੱਧਿਮਾਨ। ਉਹ ਉਸਦੇ ਧਾਮ ਦਾ ਉਪਭੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.310.6
षोडशी तु कला सूक्ष्मा स सोम उपधार्यताम् ।
न तूपयुज्यते देवैर्देवानुपयुनक्ति सा ॥ १२.३१०.६ ॥
ਪਰ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਕਲਾ ਸੂਖਮ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਸੋਮ ਸਮਝੋ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਪਭੋਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ; ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਉਪਭੋਗ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।
12.310.7
एतामक्षपयित्वा हि जायते नृपसत्तम ।
सा ह्यस्य प्रकृतिर्दृष्टा तत्क्षयान्मोक्ष उच्यते ॥ १२.३१०.७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ (ਜੀਵ) ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੇਖੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਮੋਕਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.310.8
तदेवं षोडशकलं देहमव्यक्तसंज्ञिकम् ।
ममायमिति मन्वानस्तत्रैव परिवर्तते ॥ १२.३१०.८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਲਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਵਿਅਕਤ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੈ। 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਦਾ ਹੋਇਆ (ਜੀਵ) ਉੱਥੇ ਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.310.9
पञ्चविंशस्तथैवात्मा तस्यैवाप्रतिबोधनात् ।
विमलश्च विशुद्धश्च शुद्धामलनिषेवणात् ॥ १२.३१०.९ ॥
ਪੱਚੀਵਾਂ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਨ ਕਰਕੇ (ਉਹ ਬੱਝਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ)। ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.310.10
अशुद्ध एव शुद्धात्मा तादृग्भवति पार्थिव ।
अबुद्धसेवनाच्चापि बुद्धोऽप्यबुद्धतां व्रजेत् ॥ १२.३१०.१० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਵੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
12.310.11
तथैवाप्रतिबुद्धोऽपि विज्ञेयो नृपसत्तम ।
प्रकृतेस्त्रिगुणायास्तु सेवनात्प्राकृतो भवेत् ॥ १२.३१०.११ ॥
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਪ੍ਰਤਿਬੁੱਧ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ (ਮਨੁੱਖ) ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.310.12
अक्षरक्षरयोरेषु द्वयोः संबन्ध उच्यते ।
स्त्रीपुंसोश्चापि भगवन्संबन्धस्तद्वदुच्यते ॥ १२.३१०.१२ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ, ਅਕਸ਼ਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ਰ, ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.310.13
ऋते तु पुरुषं नेह स्त्री गर्भं धारयत्युत ।
ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूपं निर्वर्तयेत्तथा ॥ १२.३१०.१३ ॥
ਇੱਥੇ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸਤਰੀ ਗਰਭ ਨਹੀਂ ਧਾਰਦੀ, ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੁਰਖ ਵੀ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਰਚ ਸਕਦਾ।
12.310.14
अन्योन्यस्याभिसंबन्धादन्योन्यगुणसंश्रयात् ।
रूपं निर्वर्तयत्येतदेवं सर्वासु योनिषु ॥ १२.३१०.१४ ॥
ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ ਰੂਪ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਵੇਂ ਹੀ।
12.310.15
स्त्रीपुंसोरभिसंबन्धादन्योन्यगुणसंश्रयात् ।
ऋतौ निर्वर्त्यते रूपं तद्वक्ष्यामि निदर्शनम् ॥ १२.३१०.१५ ॥
ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।
12.310.16
ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातृगुणास्तथा ।
अस्थि स्नायु च मज्जानं जानीमः पैतृकान्द्विज ॥ १२.३१०.१६ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜ, ਇੱਥੇ ਪੁਰਖ ਦੇ ਜੋ ਗੁਣ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਜੋ ਗੁਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੱਡੀ, ਨਾੜੀ ਤੇ ਮਿੱਝ ਪਿਤਰਕ ਹਨ, ਇਹ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।
12.310.17
त्वङ्भांसं शोणितं चेति मातृजान्यपि शुश्रुम ।
एवमेताद्द्विजश्रेष्ठ वेदे शास्त्रे च पठ्यते ॥ १२.३१०.१७ ॥
ਚਮੜੀ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਲਹੂ ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ; ਹੇ ਦਵਿਜਸ਼ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.310.18
प्रमाणं यच्च वेदोक्तं शास्त्रोक्तं यच्च पठ्यते ।
वेदशास्त्रप्रमाणानां प्रमाणं तत्सनातनम् ॥ १२.३१०.१८ ॥
ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਜੋ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਕੇ ਜੋ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੇਦ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦਾ ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸਨਾਤਨ ਹੈ।
12.310.19
अन्योन्यगुणसंरोधादन्योन्यगुणसंश्रयात् ।
एवमेवाभिसंबद्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषौ ॥ १२.३१०.१९ ॥
ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਰੋਧ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਆਸਰੇ ਕਰਕੇ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਸਦਾ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
12.310.20
पश्यामि भगवंस्तस्मान्मोक्षधर्मो न विद्यते ।
अथवाऽनन्तरकृतं किंचिदेव निदर्शनम्।
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्यसि सर्वथा ॥ १२.३१०.२० ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੋਕਸ਼ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕੋਈ ਉਦਾਹਰਨ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸੋ; ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ।
12.310.21
मोक्षकामा वयं चापि काङ्क्षामो यदनामयम् ।
अदेहमजरं नित्यमतीन्द्रियमनीश्वरम् ॥ १२.३१०.२१ ॥
ਅਸੀਂ ਵੀ ਮੋਕਸ਼ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਜੋ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ, ਦੇਹ-ਰਹਿਤ, ਜਰਾ-ਰਹਿਤ, ਨਿੱਤ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸੇ ਦੀ ਅਸੀਂ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
12.310.22
यदेतदुक्तं भवता देवशास्त्रनिदर्शनम् ।
एवमेतद्यथा चैतन्न गृह्णाति तथा भवान् ॥ १२.३१०.२२ ॥
ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਦੇਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦੱਸੀ, ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
12.310.23
धार्यते हि त्वया ग्रन्थ उभयोर्वेदशास्त्रयोः ।
न च ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथावत्त्वं नरेश्वरः ॥ १२.३१०.२३ ॥
ਤੁਸੀਂ ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋ; ਪਰ ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ, ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਹੋ।
12.310.24
यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः ।
न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस्तस्य तद्वारणं वृथा ॥ १२.३१०.२४ ॥
ਜੋ ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਗ੍ਰੰਥ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਰਥ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਧਾਰਨ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।
12.310.25
मारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः ।
यस्तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थगुणो वृथा ॥ १२.३१०.२५ ॥
ਜੋ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਉਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਭਾਰ ਹੀ ਢੋਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਤੱਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਗੁਣ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
12.310.26
ग्रन्थस्यार्थस्य पृष्टः संस्तादृशो वक्तुमर्हति ।
यथातत्त्वाभिगमनादर्थं तस्य स विन्दति ॥ १२.३१०.२६ ॥
ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਰਥ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਬੋਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਯਥਾਰਥ ਤੱਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਉਸਦਾ ਅਰਥ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.310.27
वस्तु संसत्सु कथयेद्ग्रन्थार्थस्थूलबुद्धिमान् ।
स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात् ॥ १२.३१०.२७ ॥
ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸਥੂਲ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾ ਕਹੇ, ਤਾਂ ਮੰਦ ਵਿਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰੰਥ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਾਵੇਗਾ?
12.310.28
निर्णयं चापि छिद्रात्मा न तं वक्ष्यति तत्त्वतः ।
सोपहास्यात्मतामेति यस्माच्चावाप्तवानपि ॥ १२.३१०.२८ ॥
ਨੁਕਸਦਾਰ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਣੇ ਨੂੰ ਵੀ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕਹੇਗਾ। ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਹਾਸੇ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
12.310.29
तस्मात्त्वं शृणु राजेन्द्र यथैतदनुदृश्यते ।
याथातथ्येन साङ्ख्येषु योगेषउ च महात्मसु ॥ १२.३१०.२९ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਸੁਣ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਂਖਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾਂ ਵਿੱਚ।
12.310.30
यदेव योगाः पश्यन्ति साङ्ख्यैस्तदवगम्यते ।
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स बुद्धिमान् ॥ १२.३१०.३० ॥
ਯੋਗੀ ਜੋ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਾਂਖਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਂਖਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈ।
12.310.31
त्वङ्भांसं रुघिरं मेदः पित्तं मज्जा च स्नायु च ।
एतदैन्द्रियकं तात तद्भवानिदमाह माम् ॥ १२.३१०.३१ ॥
ਚਮੜੀ, ਮਾਸ, ਲਹੂ, ਚਰਬੀ, ਪਿੱਤ, ਮਿੱਝ ਅਤੇ ਨਸਾਂ — ਇਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ, ਹੇ ਤਾਤ; ਇਸੇ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਆਖਦੇ ਹੋ।
12.310.32
द्रव्याद्द्रव्यस्य निर्वृत्तिरिन्द्रियादिन्द्रियं तथा ।
देहाद्देहमवाप्नोति बीजाद्वीजं तथैव च ॥ १२.३१०.३२ ॥
ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਤੋਂ ਦ੍ਰਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੇਹ ਅਤੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਬੀਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
12.310.33
निरिन्द्रियस्याबीजस्य निर्द्रव्यस्याप्यदेहिनः ।
कथं गुणा भविष्यन्ति निर्गुणत्वान्महात्मनः ॥ १२.३१०.३३ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਹਿਤ, ਬੀਜ ਰਹਿਤ, ਦ੍ਰਵ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਦੇਹ ਰਹਿਤ ਨਿਰਗੁਣ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ?
12.310.34
गुणा गुणेषु जायन्ते तत्रैव निविशन्ति च ।
एवं गुणाः प्रकृतितो जायन्ते निविशन्ति च ॥ १२.३१०.३४ ॥
ਗੁਣ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.310.35
त्वङ्भांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जाऽस्थि स्नायु च ।
अष्टौ तान्यथ शुक्रेण जानीहि प्राकृतानि वै ॥ १२.३१०.३५ ॥
ਚਮੜੀ, ਮਾਸ, ਲਹੂ, ਚਰਬੀ, ਪਿੱਤ, ਮਿੱਝ, ਹੱਡੀ ਅਤੇ ਨਸਾਂ — ਇਹ ਅੱਠ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਜਾਣੋ।
12.310.36
पुमांश्चैवापुमांश्चैव त्रैलिङ्ग्यं प्राकृतं स्मृतम् ।
न वा पुमान्पुमांश्चैव स लिङ्गीत्यभिधीयते ॥ १२.३१०.३६ ॥
ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਅਪੁਰਖ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਲਿੰਗਤਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਆਖੀ ਗਈ ਹੈ; ਜੋ ਨਾ ਪੁਰਖ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਪੁਰਖ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਲਿੰਗੀ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.310.37
अलिङ्गात्प्रकृतिर्लिङ्गैरुपालभ्यति सात्मजैः ।
यथा पुष्पफलैर्नित्यमृतवो मूर्तयस्तथा ॥ १२.३१०.३७ ॥
ਅਲਿੰਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਸਹਿਤ ਲਿੰਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਰੁੱਤਾਂ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
12.310.38
एवमप्यनुमानेन ह्यलिङ्गमुपलभ्यते ।
पञ्चविंशतिमस्तात लिङ्गेषु नियतात्मकः ॥ १२.३१०.३८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਅਲਿੰਗ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ।
12.310.39
अनादिनिधनोऽनन्तः सर्वदर्शी निरामयः ।
केवलं त्वभिमानित्वादगुणेष्वगुणा उच्यते ॥ १२.३१०.३९ ॥
ਜਿਸਦਾ ਨਾ ਆਦਿ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ, ਜੋ ਅਨੰਤ, ਸਰਬਦਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨਿਰਾਮਯ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਅਭਿਮਾਨ ਕਾਰਨ ਹੀ ਨਿਰਗੁਣ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.310.40
गुणा गुणवतः सन्ति निर्गुणस्य कुतो गुणाः ।
तस्मादेवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिनः ॥ १२.३१०.४० ॥
ਗੁਣ ਗੁਣਵਾਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਨਿਰਗੁਣ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਕਿੱਥੋਂ? ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਲੋਕ ਗੁਣ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
12.310.41
यदा त्वेष गुणनिव प्रकृतावनुमन्यते ।
तदा स गुणवानेव परमं नानुपश्यति ॥ १२.३१०.४१ ॥
ਜਦੋਂ ਇਹ (ਪੁਰਖ) ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਗੁਣਵਾਨ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
12.310.42
यत्तं बुद्धेः परं प्राहुः साङ्ख्ययोगाश्च सर्वशः ।
बुध्यमानं महाप्राज्ञमबुद्धपरिवर्जनात् ॥ १२.३१०.४२ ॥
ਸਾਂਖਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗੀ ਜਿਸਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਅਣਜਾਣਪਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲ।
12.310.43
अप्रबुद्धमथाव्यक्तं गुणं प्राहुरनीश्वरम् ।
निर्गुणं चेश्वरं नित्यमधिष्ठातारमेव च ॥ १२.३१०.४३ ॥
ਅਪ੍ਰਬੁੱਧ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਗੁਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਨੀਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਨਿਰਗੁਣ, ਈਸ਼ਵਰ, ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।
12.310.44
प्रकृतेश्च गुणानां च पञ्चविंशतिकं बुधाः ।
साङ्ख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिणः ॥ १२.३१०.४४ ॥
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪੱਚੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਸਾਂਖਿਆ ਤੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਦੇ ਖੋਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
12.310.45
यदा प्रबुद्धास्त्वव्यक्तमवस्थाजन्मभीरवः ।
बुध्यमानं प्रबुद्धेन गमयन्ति समन्ततः ॥ १२.३१०.४५ ॥
ਜਨਮ ਅਤੇ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਜਦੋਂ ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਲਕਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.310.46
एतन्निदर्शनं सम्यगसम्यक्चार्थदर्शनम् ।
बुध्यमानाप्रबुद्धाना पृथग्पृथगरिंदम् ॥ १२.३१०.४६ ॥
ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਹੈ—ਸਮਿਆਕ ਅਤੇ ਅਸਮਿਆਕ ਅਰਥ-ਦਰਸ਼ਨ; ਬੁਧ੍ਯਮਾਨ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਬੁੱਧਾਂ ਦਾ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰਾ। ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ!
12.310.47
परस्परेणैतदुक्तं क्षराक्षरनिदर्शनम् ।
एकत्वमक्षरं प्राहुर्नानात्वं क्षरमुच्यते ॥ १२.३१०.४७ ॥
ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ—ਕ੍ਸ਼ਰ ਅਤੇ ਅਕ੍ਸ਼ਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ। ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਅਕ੍ਸ਼ਰ ਅਤੇ ਨਾਨਾਤਾ ਨੂੰ ਕ੍ਸ਼ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.310.48
पञ्चविंशतिनिष्ठोऽयं यदा सम्यक्प्रचक्षते ।
एकत्वं दर्शनं चास्य नानात्वं चाप्यदर्शनम् ॥ १२.३१०.४८ ॥
ਪੱਚੀ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਸਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸਮਿਆਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਸਦਾ ਏਕਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਾਨਾਤਾ ਦਾ ਅਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.310.49
तत्त्वनिस्तत्त्वयोरेतत्पृथग्नेव निदर्शनम् ।
पञ्चविंशतितत्वं तु तत्त्वमाहुर्मनीषिणः ॥ १२.३१०.४९ ॥
ਤੱਤ ਅਤੇ ਨਿਸਤੱਤ ਦਾ ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਨਿਦਰਸ਼ਨ ਹੈ; ਪੱਚੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਤੱਤ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.310.50
निस्तत्त्वं पञ्चविंशस्य परमाहुर्निदर्शनम् ।
वर्गस्य वर्गमाचारं तत्त्वं तत्त्वात्सनातनम् ॥ १२.३१०.५० ॥
ਪੱਚੀ ਦਾ ਨਿਸਤੱਤ ਹੀ ਪਰਮ ਨਿਦਰਸ਼ਨ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਵਰਗ ਦਾ ਆਚਾਰ ਹੀ ਵਰਗ ਹੈ; ਤੱਤ ਤੋਂ ਤੱਤ ਸਨਾਤਨ ਹੈ।