ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.310
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.310.1
एवमप्रतिबुद्धत्वादबुद्धजनसेवनात् ।
सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तानि गच्छति ॥ १२.३१०.१ ॥
ଏହିପରି ଅପ୍ରତିବୁଦ୍ଧତା ଓ ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକଙ୍କ ସେବାରୁ ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା କୋଟି ସହସ୍ର ସୃଷ୍ଟିରେ ଯାଏ।
12.310.2
धाम्ना धामसहस्राणि पतनान्तानि गच्छति ।
तिर्यग्योनौ मनुष्यत्वे देवलोके तथैव च ॥ १२.३१०.२ ॥
ଧାମ ଦ୍ୱାରା ସେ ପତନରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା ସହସ୍ର ଧାମକୁ ଯାଏ—ତିର୍ଯକ୍ ଯୋନିରେ, ମନୁଷ୍ୟତ୍ୱରେ, ଏବଂ ସେହିପରି ଦେବଲୋକରେ।
12.310.3
चन्द्रमा इव भूतानां पुनस्तत्र सहस्रशः ।
लीयतेऽप्रतिबुद्धत्वादेवमेष ह्यबुद्धिमान् ॥ १२.३१०.३ ॥
ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି, ସେଠାରେ ସେ ପୁଣି ସହସ୍ରଥର ଲୀନ ହୁଏ; ଅପ୍ରତିବୁଦ୍ଧତା ହେତୁ ଏହି ଅବୁଦ୍ଧିମାନ ଏହିପରି ଲୀନ ହୁଏ।
12.310.4
कला पञ्चदशी योनिस्तद्धाम इति मन्यते ।
नित्यमेतं विजानीहि सोमं वै षौडशीं कलाम् ॥ १२.३१०.४ ॥
ପଚାଶ କଳା ଯୋନି; ତାହା ଧାମ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ। ଏହାକୁ ନିତ୍ୟ ଜାଣ—ସୋମଙ୍କ ଷୋଳଶ କଳାକୁ।
12.310.5
कलया जायते जन्तुः पुनः पुनरबुद्धिमान् ।
धाम तस्योपयुञ्जन्ति भूय एवोपजायते ॥ १२.३१०.५ ॥
କଳା ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ପୁନଃ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନିଏ—ଅବୁଦ୍ଧିମାନ। ସେମାନେ ତାହାର ଧାମ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନିଏ।
12.310.6
षोडशी तु कला सूक्ष्मा स सोम उपधार्यताम् ।
न तूपयुज्यते देवैर्देवानुपयुनक्ति सा ॥ १२.३१०.६ ॥
କିନ୍ତୁ ଷୋଳଶ କଳା ସୂକ୍ଷ୍ମ; ତାହାକୁ ସୋମ ବୋଲି ବୁଝ। ତାହା ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଭୋଗ ହୁଏ ନାହିଁ; ତାହା ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପଭୋଗ କରାଏ।
12.310.7
एतामक्षपयित्वा हि जायते नृपसत्तम ।
सा ह्यस्य प्रकृतिर्दृष्टा तत्क्षयान्मोक्ष उच्यते ॥ १२.३१०.७ ॥
ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାକୁ କ୍ଷୟ କଲେ ହିଁ (ଜୀବ) ଜନ୍ମ ନିଏ। ତାହା ହିଁ ଏହାର ପ୍ରକୃତି ବୋଲି ଦେଖାଯାଇଛି; ତାହାର କ୍ଷୟରୁ ମୋକ୍ଷ କୁହାଯାଏ।
12.310.8
तदेवं षोडशकलं देहमव्यक्तसंज्ञिकम् ।
ममायमिति मन्वानस्तत्रैव परिवर्तते ॥ १२.३१०.८ ॥
ଏହିପରି ଷୋଳ କଳାବିଶିଷ୍ଟ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ନାମର ଏହି ଦେହ। 'ଏହା ମୋର' ବୋଲି ଭାବି (ଜୀବ) ସେଠାରେ ହିଁ ଘୂରୁଥାଏ।
12.310.9
पञ्चविंशस्तथैवात्मा तस्यैवाप्रतिबोधनात् ।
विमलश्च विशुद्धश्च शुद्धामलनिषेवणात् ॥ १२.३१०.९ ॥
ପଚିଶତମ ହେଲା ଆତ୍ମା; ତାହାକୁ ନ ଜାଣିବା ହେତୁ (ସେ ବଦ୍ଧ ପରି ଦେଖାଯାଏ)। ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳର ସେବାରୁ ସେ ନିର୍ମଳ ଓ ବିଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
12.310.10
अशुद्ध एव शुद्धात्मा तादृग्भवति पार्थिव ।
अबुद्धसेवनाच्चापि बुद्धोऽप्यबुद्धतां व्रजेत् ॥ १२.३१०.१० ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧ ହିଁ ହୋଇଯାଏ, ଏହିପରି ହିଁ ହୁଏ। ଅବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସେବାରୁ ବୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଅବୁଦ୍ଧତା ପାଇପାରେ।
12.310.11
तथैवाप्रतिबुद्धोऽपि विज्ञेयो नृपसत्तम ।
प्रकृतेस्त्रिगुणायास्तु सेवनात्प्राकृतो भवेत् ॥ १२.३१०.११ ॥
ସେହିପରି, ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅପ୍ରତିବୁଦ୍ଧକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ତ୍ରିଗୁଣମୟୀ ପ୍ରକୃତିର ସେବାରୁ (ମନୁଷ୍ୟ) ପ୍ରାକୃତ (ପ୍ରକୃତିବଶ) ହୁଏ।
12.310.12
अक्षरक्षरयोरेषु द्वयोः संबन्ध उच्यते ।
स्त्रीपुंसोश्चापि भगवन्संबन्धस्तद्वदुच्यते ॥ १२.३१०.१२ ॥
ଏହି ଦୁଇଟିର, ଅକ୍ଷର ଓ କ୍ଷରର, ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ବନ୍ଧ କୁହାଯାଏ। ହେ ଭଗବନ୍, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୁଷଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କୁହାଯାଏ।
12.310.13
ऋते तु पुरुषं नेह स्त्री गर्भं धारयत्युत ।
ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूपं निर्वर्तयेत्तथा ॥ १२.३१०.१३ ॥
ଏଠାରେ ପୁରୁଷ ବିନା ସ୍ତ୍ରୀ ଗର୍ଭ ଧାରଣ କରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀ ବିନା ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ରୂପ ନିର୍ମାଣ କରିପାରେ ନାହିଁ।
12.310.14
अन्योन्यस्याभिसंबन्धादन्योन्यगुणसंश्रयात् ।
रूपं निर्वर्तयत्येतदेवं सर्वासु योनिषु ॥ १२.३१०.१४ ॥
ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ପରସ୍ପରର ଗୁଣ ଆଶ୍ରୟ ଦ୍ୱାରା ରୂପ ନିର୍ମିତ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଯୋନିରେ ଏହିପରି।
12.310.15
स्त्रीपुंसोरभिसंबन्धादन्योन्यगुणसंश्रयात् ।
ऋतौ निर्वर्त्यते रूपं तद्वक्ष्यामि निदर्शनम् ॥ १२.३१०.१५ ॥
ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ପରସ୍ପରର ଗୁଣ ଆଶ୍ରୟ ଦ୍ୱାରା ଋତୁକାଳରେ ରୂପ ନିର୍ମିତ ହୁଏ; ତାହାର ଉଦାହରଣ ମୁଁ କହିବି।
12.310.16
ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातृगुणास्तथा ।
अस्थि स्नायु च मज्जानं जानीमः पैतृकान्द्विज ॥ १२.३१०.१६ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏଠାରେ ପୁରୁଷର ଯେଉଁ ଗୁଣ ଓ ମାତାର ଯେଉଁ ଗୁଣ, ଏବଂ ହାଡ଼, ସ୍ନାୟୁ ଓ ମଜ୍ଜା ପୈତୃକ ବୋଲି ଆମେ ଜାଣୁ।
12.310.17
त्वङ्भांसं शोणितं चेति मातृजान्यपि शुश्रुम ।
एवमेताद्द्विजश्रेष्ठ वेदे शास्त्रे च पठ्यते ॥ १२.३१०.१७ ॥
ଚର୍ମ, ମାଂସ ଓ ରକ୍ତ ମାତୃଜ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଆମେ ଶୁଣିଛୁ; ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହିପରି ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପଢ଼ାଯାଏ।
12.310.18
प्रमाणं यच्च वेदोक्तं शास्त्रोक्तं यच्च पठ्यते ।
वेदशास्त्रप्रमाणानां प्रमाणं तत्सनातनम् ॥ १२.३१०.१८ ॥
ବେଦରେ କୁହାଯାଇଥିବା ଯେଉଁ ପ୍ରମାଣ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କୁହାଯାଇ ପଢ଼ାଯାଉଥିବା ଯାହା, ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରମାଣମାନଙ୍କର ସେହି ପ୍ରମାଣ ସନାତନ।
12.310.19
अन्योन्यगुणसंरोधादन्योन्यगुणसंश्रयात् ।
एवमेवाभिसंबद्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषौ ॥ १२.३१०.१९ ॥
ଗୁଣମାନଙ୍କର ପାରସ୍ପରିକ ରୋଧ ଓ ପାରସ୍ପରିକ ଆଶ୍ରୟ ଦ୍ୱାରା, ଏହିପରି ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ସଦା ସଂଯୁକ୍ତ।
12.310.20
पश्यामि भगवंस्तस्मान्मोक्षधर्मो न विद्यते ।
अथवाऽनन्तरकृतं किंचिदेव निदर्शनम्।
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्यसि सर्वथा ॥ १२.३१०.२० ॥
ହେ ଭଗବନ୍, ତେଣୁ ମୋକ୍ଷଧର୍ମ ନାହିଁ ବୋଲି ମୁଁ ଦେଖୁଛି। କିମ୍ବା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ କୃତ କୌଣସି ଉଦାହରଣ ମୋତେ ଯଥାର୍ଥରେ କୁହନ୍ତୁ; ଆପଣ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ।
12.310.21
मोक्षकामा वयं चापि काङ्क्षामो यदनामयम् ।
अदेहमजरं नित्यमतीन्द्रियमनीश्वरम् ॥ १२.३१०.२१ ॥
ଆମେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷକାମୀ; ଯାହା ନିରାମୟ, ଦେହହୀନ, ଜରାହୀନ, ନିତ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ ଓ ଅନୀଶ୍ୱର, ତାହାକୁ ହିଁ ଆମେ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁ।
12.310.22
यदेतदुक्तं भवता देवशास्त्रनिदर्शनम् ।
एवमेतद्यथा चैतन्न गृह्णाति तथा भवान् ॥ १२.३१०.२२ ॥
ଆପଣ କହିଥିବା ଦେବଶାସ୍ତ୍ରର ଉଦାହରଣ ଏପରି; କିନ୍ତୁ ଏହା ଯେମିତି ଅଛି, ଆପଣ ସେମିତି ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରୁନାହାଁନ୍ତି।
12.310.23
धार्यते हि त्वया ग्रन्थ उभयोर्वेदशास्त्रयोः ।
न च ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथावत्त्वं नरेश्वरः ॥ १२.३१०.२३ ॥
ଆପଣ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଉଭୟଙ୍କ ଗ୍ରନ୍ଥ ଧାରଣ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ହେ ନରେଶ୍ୱର, ଗ୍ରନ୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯଥାବତ୍ ଜାଣିଥିବା ଆପଣ ନୁହଁନ୍ତି।
12.310.24
यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः ।
न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस्तस्य तद्वारणं वृथा ॥ १२.३१०.२४ ॥
ଯିଏ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କେବଳ ଗ୍ରନ୍ଥ ଧାରଣରେ ତତ୍ପର ଏବଂ ଗ୍ରନ୍ଥାର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣେ ନାହିଁ, ତାହାର ସେହି ଧାରଣ ବୃଥା।
12.310.25
मारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः ।
यस्तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थगुणो वृथा ॥ १२.३१०.२५ ॥
ଯେ ଗ୍ରନ୍ଥର ଅର୍ଥ ଜାଣେ ନାହିଁ, ସେ ସେହି ଗ୍ରନ୍ଥର ଭାର ବହେ। କିନ୍ତୁ ଯେ ଗ୍ରନ୍ଥାର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣେ, ତାହାର ପାଇଁ ଗ୍ରନ୍ଥର ଗୁଣ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.310.26
ग्रन्थस्यार्थस्य पृष्टः संस्तादृशो वक्तुमर्हति ।
यथातत्त्वाभिगमनादर्थं तस्य स विन्दति ॥ १२.३१०.२६ ॥
ଗ୍ରନ୍ଥ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ବିଷୟରେ ପଚରାଗଲେ ସେହିପରି ଲୋକ କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଯଥାର୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱ ପାଇବା ଦ୍ୱାରା ସେ ତାହାର ଅର୍ଥ ଲାଭ କରେ।
12.310.27
वस्तु संसत्सु कथयेद्ग्रन्थार्थस्थूलबुद्धिमान् ।
स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात् ॥ १२.३१०.२७ ॥
ଗ୍ରନ୍ଥାର୍ଥରେ ସ୍ଥୂଳବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକ ସଭାରେ ବିଷୟ କହିଲେ, ମନ୍ଦବିଜ୍ଞାନୀ ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଗ୍ରନ୍ଥ କିପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବ?
12.310.28
निर्णयं चापि छिद्रात्मा न तं वक्ष्यति तत्त्वतः ।
सोपहास्यात्मतामेति यस्माच्चावाप्तवानपि ॥ १२.३१०.२८ ॥
ଦୋଷଯୁକ୍ତ ସ୍ୱଭାବର ଲୋକ ନିର୍ଣ୍ଣୟକୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କହିବ ନାହିଁ। ସେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଉପହାସର ପାତ୍ର ହୁଏ।
12.310.29
तस्मात्त्वं शृणु राजेन्द्र यथैतदनुदृश्यते ।
याथातथ्येन साङ्ख्येषु योगेषउ च महात्मसु ॥ १२.३१०.२९ ॥
ତେଣୁ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଏହା କିପରି ଦେଖାଯାଏ ତାହା ଶୁଣ — ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ସାଂଖ୍ୟ, ଯୋଗ ଓ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କଠାରେ।
12.310.30
यदेव योगाः पश्यन्ति साङ्ख्यैस्तदवगम्यते ।
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स बुद्धिमान् ॥ १२.३१०.३० ॥
ଯୋଗୀମାନେ ଯାହା ଦେଖନ୍ତି, ସାଂଖ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ତାହା ବୁଝାଯାଏ। ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗକୁ ଏକ ବୋଲି ଯେ ଦେଖେ, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ।
12.310.31
त्वङ्भांसं रुघिरं मेदः पित्तं मज्जा च स्नायु च ।
एतदैन्द्रियकं तात तद्भवानिदमाह माम् ॥ १२.३१०.३१ ॥
ଚର୍ମ, ମାଂସ, ରକ୍ତ, ମେଦ, ପିତ୍ତ, ମଜ୍ଜା ଓ ସ୍ନାୟୁ — ଏସବୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ, ହେ ତାତ; ସେଥିପାଇଁ ଆପଣ ମୋତେ ଏହା କହୁଛନ୍ତି।
12.310.32
द्रव्याद्द्रव्यस्य निर्वृत्तिरिन्द्रियादिन्द्रियं तथा ।
देहाद्देहमवाप्नोति बीजाद्वीजं तथैव च ॥ १२.३१०.३२ ॥
ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ଦ୍ରବ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ; ସେହିପରି ଦେହରୁ ଦେହ ଓ ବୀଜରୁ ବୀଜ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
12.310.33
निरिन्द्रियस्याबीजस्य निर्द्रव्यस्याप्यदेहिनः ।
कथं गुणा भविष्यन्ति निर्गुणत्वान्महात्मनः ॥ १२.३१०.३३ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟହୀନ, ବୀଜହୀନ, ଦ୍ରବ୍ୟହୀନ ଓ ଦେହହୀନ ନିର୍ଗୁଣ ମହାତ୍ମାଙ୍କଠାରେ ଗୁଣ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବେ?
12.310.34
गुणा गुणेषु जायन्ते तत्रैव निविशन्ति च ।
एवं गुणाः प्रकृतितो जायन्ते निविशन्ति च ॥ १२.३१०.३४ ॥
ଗୁଣ ଗୁଣରୁ ହିଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ସେଠାରେ ହିଁ ଲୀନ ହୁଏ; ସେହିପରି ଗୁଣ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
12.310.35
त्वङ्भांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जाऽस्थि स्नायु च ।
अष्टौ तान्यथ शुक्रेण जानीहि प्राकृतानि वै ॥ १२.३१०.३५ ॥
ଚର୍ମ, ମାଂସ, ରକ୍ତ, ମେଦ, ପିତ୍ତ, ମଜ୍ଜା, ଅସ୍ଥି ଓ ସ୍ନାୟୁ — ଏହି ଆଠଟି ଏବଂ ଶୁକ୍ର ସହ, ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜାଣ।
12.310.36
पुमांश्चैवापुमांश्चैव त्रैलिङ्ग्यं प्राकृतं स्मृतम् ।
न वा पुमान्पुमांश्चैव स लिङ्गीत्यभिधीयते ॥ १२.३१०.३६ ॥
ପୁରୁଷ ଓ ଅପୁରୁଷ — ଏହି ତ୍ରୈଲିଙ୍ଗ୍ୟ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଯିଏ ପୁରୁଷ ନୁହେଁ ଏବଂ ପୁରୁଷ ନୁହେଁ, ତାହାକୁ 'ଲିଙ୍ଗୀ' କୁହାଯାଏ।
12.310.37
अलिङ्गात्प्रकृतिर्लिङ्गैरुपालभ्यति सात्मजैः ।
यथा पुष्पफलैर्नित्यमृतवो मूर्तयस्तथा ॥ १२.३१०.३७ ॥
ଅଲିଙ୍ଗରୁ ପ୍ରକୃତି ନିଜ ସନ୍ତାନ ସହ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ; ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଋତୁସକଳ ସର୍ବଦା ନିଜ ରୂପରେ ଜଣାଯିବା ପରି।
12.310.38
एवमप्यनुमानेन ह्यलिङ्गमुपलभ्यते ।
पञ्चविंशतिमस्तात लिङ्गेषु नियतात्मकः ॥ १२.३१०.३८ ॥
ଏହିପରି ଅନୁମାନରୁ ମଧ୍ୟ ଅଲିଙ୍ଗ ଜଣାଯାଏ; ହେ ବତ୍ସ, ପଞ୍ଚବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିୟତ ସ୍ୱଭାବର।
12.310.39
अनादिनिधनोऽनन्तः सर्वदर्शी निरामयः ।
केवलं त्वभिमानित्वादगुणेष्वगुणा उच्यते ॥ १२.३१०.३९ ॥
ଯାହାର ଆଦି ନାହିଁ ଅନ୍ତ ନାହିଁ, ଯିଏ ଅନନ୍ତ, ସର୍ବଦର୍ଶୀ ଓ ନିରାମୟ; କେବଳ ଅଭିମାନ ଯୋଗୁଁ ନିର୍ଗୁଣରେ ଗୁଣ କୁହାଯାଏ।
12.310.40
गुणा गुणवतः सन्ति निर्गुणस्य कुतो गुणाः ।
तस्मादेवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिनः ॥ १२.३१०.४० ॥
ଗୁଣ ଗୁଣବାନ୍ରେ ଥାଏ; ନିର୍ଗୁଣରେ ଗୁଣ କେଉଁଠୁ? ତେଣୁ ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ଗୁଣ ଦେଖନ୍ତି ସେମାନେ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି।
12.310.41
यदा त्वेष गुणनिव प्रकृतावनुमन्यते ।
तदा स गुणवानेव परमं नानुपश्यति ॥ १२.३१०.४१ ॥
ଯେତେବେଳେ ଏ (ପୁରୁଷ) ପ୍ରକୃତିରେ ଗୁଣବାନ ଭଳି ମନେ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଗୁଣବାନ ହୋଇ ପରମକୁ ଦେଖେ ନାହିଁ।
12.310.42
यत्तं बुद्धेः परं प्राहुः साङ्ख्ययोगाश्च सर्वशः ।
बुध्यमानं महाप्राज्ञमबुद्धपरिवर्जनात् ॥ १२.३१०.४२ ॥
ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗୀମାନେ ଯାହାକୁ ବୁଦ୍ଧିର ପରେ ବୋଲନ୍ତି, ତାହା ଜଣାଯାଏ; ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଅବୁଦ୍ଧି ତ୍ୟାଗ କରିବାରୁ।
12.310.43
अप्रबुद्धमथाव्यक्तं गुणं प्राहुरनीश्वरम् ।
निर्गुणं चेश्वरं नित्यमधिष्ठातारमेव च ॥ १२.३१०.४३ ॥
ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଗୁଣ କୁହାଯାଏ; ତାହା ଅନୀଶ୍ୱର। ନିର୍ଗୁଣ, ଈଶ୍ୱର, ନିତ୍ୟ ଏବଂ ଅଧିଷ୍ଠାତାମଧ୍ୟ ସେ।
12.310.44
प्रकृतेश्च गुणानां च पञ्चविंशतिकं बुधाः ।
साङ्ख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिणः ॥ १२.३१०.४४ ॥
ପ୍ରକୃତି ଓ ଗୁଣର ପଞ୍ଚବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗରେ ନିପୁଣ ଏବଂ ପରମର ଅନ୍ୱେଷୀମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ବୁଝନ୍ତି।
12.310.45
यदा प्रबुद्धास्त्वव्यक्तमवस्थाजन्मभीरवः ।
बुध्यमानं प्रबुद्धेन गमयन्ति समन्ततः ॥ १२.३१०.४५ ॥
ଜନ୍ମ ଓ ଅବସ୍ଥାରୁ ଭୀତ ପ୍ରବୁଦ୍ଧମାନେ ଯେବେ ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଉଥିବା ତାହା ସବୁ ଆଡ଼ୁ ଗନ୍ତବ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଆଯାଏ।
12.310.46
एतन्निदर्शनं सम्यगसम्यक्चार्थदर्शनम् ।
बुध्यमानाप्रबुद्धाना पृथग्पृथगरिंदम् ॥ १२.३१०.४६ ॥
ଏହା ଉଦାହରଣ—ସମ୍ୟକ୍ ଓ ଅସମ୍ୟକ୍ ଅର୍ଥଦର୍ଶନ; ବୁଧ୍ୟମାନ ଓ ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧଙ୍କର ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍। ହେ ଅରିନ୍ଦମ!
12.310.47
परस्परेणैतदुक्तं क्षराक्षरनिदर्शनम् ।
एकत्वमक्षरं प्राहुर्नानात्वं क्षरमुच्यते ॥ १२.३१०.४७ ॥
ପରସ୍ପର ଏହା କୁହାଯାଇଛି—କ୍ଷର ଓ ଅକ୍ଷରର ଉଦାହରଣ। ଏକତ୍ୱକୁ ଅକ୍ଷର ଓ ନାନାତ୍ୱକୁ କ୍ଷର କୁହାଯାଏ।
12.310.48
पञ्चविंशतिनिष्ठोऽयं यदा सम्यक्प्रचक्षते ।
एकत्वं दर्शनं चास्य नानात्वं चाप्यदर्शनम् ॥ १२.३१०.४८ ॥
ପଞ୍ଚବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ଥିତ ଏହାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ କୁହାଗଲେ, ଏହାର ଏକତ୍ୱ ଦର୍ଶନ ଓ ନାନାତ୍ୱ ଅଦର୍ଶନ ହୁଏ।
12.310.49
तत्त्वनिस्तत्त्वयोरेतत्पृथग्नेव निदर्शनम् ।
पञ्चविंशतितत्वं तु तत्त्वमाहुर्मनीषिणः ॥ १२.३१०.४९ ॥
ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ନିସ୍ତତ୍ତ୍ୱର ଏହା ପୃଥକ ନିଦର୍ଶନ; ପଞ୍ଚବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ହିଁ ମନୀଷୀମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ କହନ୍ତି।
12.310.50
निस्तत्त्वं पञ्चविंशस्य परमाहुर्निदर्शनम् ।
वर्गस्य वर्गमाचारं तत्त्वं तत्त्वात्सनातनम् ॥ १२.३१०.५० ॥
ପଞ୍ଚବିଂଶର ନିସ୍ତତ୍ତ୍ୱ ହିଁ ପରମ ନିଦର୍ଶନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବର୍ଗର ଆଚାର ହିଁ ବର୍ଗ; ତତ୍ତ୍ୱରୁ ତତ୍ତ୍ୱ ସନାତନ।