महाभारत · अध्याय 12.310
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.310.1
एवमप्रतिबुद्धत्वादबुद्धजनसेवनात् ।
सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तानि गच्छति ॥ १२.३१०.१ ॥
अशा प्रकारे जागृती नसल्यामुळे आणि अज्ञानी लोकांची सेवा केल्यामुळे, प्राणी मृत्यूने संपणाऱ्या कोटी-सहस्र सृष्टींमध्ये जातो.
12.310.2
धाम्ना धामसहस्राणि पतनान्तानि गच्छति ।
तिर्यग्योनौ मनुष्यत्वे देवलोके तथैव च ॥ १२.३१०.२ ॥
धामाद्वारे तो पतनात संपणाऱ्या हजारो धामांमध्ये जातो—तिर्यक् योनीत, मनुष्यत्वात आणि त्याचप्रमाणे देवलोकातही.
12.310.3
चन्द्रमा इव भूतानां पुनस्तत्र सहस्रशः ।
लीयतेऽप्रतिबुद्धत्वादेवमेष ह्यबुद्धिमान् ॥ १२.३१०.३ ॥
प्राण्यांसाठी चंद्रासारखा, तिथे तो पुन्हा हजारो वेळा लीन होतो; अजागृतीमुळे हा अबुद्धिमान असा लीन होतो.
12.310.4
कला पञ्चदशी योनिस्तद्धाम इति मन्यते ।
नित्यमेतं विजानीहि सोमं वै षौडशीं कलाम् ॥ १२.३१०.४ ॥
पंधरावी कला योनी आहे; तेच धाम मानले जाते. हे नेहमी जाण—सोमाची सोळावी कला.
12.310.5
कलया जायते जन्तुः पुनः पुनरबुद्धिमान् ।
धाम तस्योपयुञ्जन्ति भूय एवोपजायते ॥ १२.३१०.५ ॥
कलेद्वारे प्राणी वारंवार जन्म घेतो—अबुद्धिमान. ते त्याच्या धामाचा उपभोग घेतात, आणि तो पुन्हा जन्मतो.
12.310.6
षोडशी तु कला सूक्ष्मा स सोम उपधार्यताम् ।
न तूपयुज्यते देवैर्देवानुपयुनक्ति सा ॥ १२.३१०.६ ॥
परंतु सोळावी कला सूक्ष्म आहे; तिला सोम म्हणून जाण. ती देवांकडून उपभोगली जात नाही; ती देवांनाच उपभोग घ्यायला लावते.
12.310.7
एतामक्षपयित्वा हि जायते नृपसत्तम ।
सा ह्यस्य प्रकृतिर्दृष्टा तत्क्षयान्मोक्ष उच्यते ॥ १२.३१०.७ ॥
हे नृपश्रेष्ठा, हिचा क्षय केल्यानेच (जीव) जन्मास येतो. तीच ह्याची प्रकृती पाहिली गेली; तिच्या क्षयानेच मोक्ष म्हटला जातो.
12.310.8
तदेवं षोडशकलं देहमव्यक्तसंज्ञिकम् ।
ममायमिति मन्वानस्तत्रैव परिवर्तते ॥ १२.३१०.८ ॥
अशा प्रकारे सोळा कलांचा, अव्यक्त नावाचा हा देह आहे. 'हा माझा आहे' असे मानत (जीव) तिथेच फिरत राहतो.
12.310.9
पञ्चविंशस्तथैवात्मा तस्यैवाप्रतिबोधनात् ।
विमलश्च विशुद्धश्च शुद्धामलनिषेवणात् ॥ १२.३१०.९ ॥
पंचविसावा आत्मा आहे; त्याला न जाणल्यामुळे (तो बद्ध वाटतो). शुद्ध आणि निर्मल यांची सेवा केल्याने तो निर्मल व विशुद्ध होतो.
12.310.10
अशुद्ध एव शुद्धात्मा तादृग्भवति पार्थिव ।
अबुद्धसेवनाच्चापि बुद्धोऽप्यबुद्धतां व्रजेत् ॥ १२.३१०.१० ॥
हे राजा, शुद्ध आत्माही अशुद्ध होतो, असाच होतो. अबुद्धांची सेवा केल्याने बुद्धिमानही अबुद्धता पावू शकतो.
12.310.11
तथैवाप्रतिबुद्धोऽपि विज्ञेयो नृपसत्तम ।
प्रकृतेस्त्रिगुणायास्तु सेवनात्प्राकृतो भवेत् ॥ १२.३१०.११ ॥
त्याचप्रमाणे, हे नृपश्रेष्ठा, अप्रबुद्धालाही जाणावे; त्रिगुणमयी प्रकृतीची सेवा केल्याने (मनुष्य) प्राकृत (प्रकृतीच्या अधीन) होतो.
12.310.12
अक्षरक्षरयोरेषु द्वयोः संबन्ध उच्यते ।
स्त्रीपुंसोश्चापि भगवन्संबन्धस्तद्वदुच्यते ॥ १२.३१०.१२ ॥
यांमध्ये अक्षर आणि क्षर या दोघांमधील संबंध सांगितला जातो. हे भगवन्, स्त्री आणि पुरुष यांचाही संबंध तसाच सांगितला जातो.
12.310.13
ऋते तु पुरुषं नेह स्त्री गर्भं धारयत्युत ।
ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूपं निर्वर्तयेत्तथा ॥ १२.३१०.१३ ॥
येथे पुरुषावाचून स्त्री गर्भ धारण करीत नाही, आणि स्त्रीवाचून पुरुषही रूप निर्माण करू शकत नाही.
12.310.14
अन्योन्यस्याभिसंबन्धादन्योन्यगुणसंश्रयात् ।
रूपं निर्वर्तयत्येतदेवं सर्वासु योनिषु ॥ १२.३१०.१४ ॥
परस्परांच्या संबंधाने आणि एकमेकांच्या गुणांच्या आश्रयाने रूप निर्माण होते; सर्व योनींमध्ये असेच घडते.
12.310.15
स्त्रीपुंसोरभिसंबन्धादन्योन्यगुणसंश्रयात् ।
ऋतौ निर्वर्त्यते रूपं तद्वक्ष्यामि निदर्शनम् ॥ १२.३१०.१५ ॥
स्त्री आणि पुरुषाच्या संबंधाने, एकमेकांच्या गुणांच्या आश्रयाने ऋतुकाळात रूप निर्माण होते; त्याचे उदाहरण मी सांगतो.
12.310.16
ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातृगुणास्तथा ।
अस्थि स्नायु च मज्जानं जानीमः पैतृकान्द्विज ॥ १२.३१०.१६ ॥
हे द्विजा, येथे पुरुषाचे जे गुण आणि मातेचे जे गुण, तसेच हाडे, स्नायू आणि मज्जा हे पितृज आहेत असे आम्ही जाणतो.
12.310.17
त्वङ्भांसं शोणितं चेति मातृजान्यपि शुश्रुम ।
एवमेताद्द्विजश्रेष्ठ वेदे शास्त्रे च पठ्यते ॥ १२.३१०.१७ ॥
त्वचा, मांस आणि रक्त हे मातृज आहेत असेही आम्ही ऐकले आहे; हे द्विजश्रेष्ठा, असेच वेदात व शास्त्रात सांगितले जाते.
12.310.18
प्रमाणं यच्च वेदोक्तं शास्त्रोक्तं यच्च पठ्यते ।
वेदशास्त्रप्रमाणानां प्रमाणं तत्सनातनम् ॥ १२.३१०.१८ ॥
वेदात सांगितलेले जे प्रमाण आणि शास्त्रात सांगितलेले व वाचले जाणारे जे प्रमाण, वेद व शास्त्रांच्या प्रमाणांचे ते प्रमाण सनातन आहे.
12.310.19
अन्योन्यगुणसंरोधादन्योन्यगुणसंश्रयात् ।
एवमेवाभिसंबद्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषौ ॥ १२.३१०.१९ ॥
गुणांच्या परस्पर रोधाने आणि परस्पर आश्रयाने, याच प्रकारे प्रकृती आणि पुरुष सदैव संबद्ध आहेत.
12.310.20
पश्यामि भगवंस्तस्मान्मोक्षधर्मो न विद्यते ।
अथवाऽनन्तरकृतं किंचिदेव निदर्शनम्।
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्यसि सर्वथा ॥ १२.३१०.२० ॥
हे भगवन्, म्हणून मोक्षधर्म नाही असे मला दिसते. किंवा तत्काळ केलेले एखादे उदाहरण मला तत्त्वतः सांगा; आपण सर्व प्रकारे प्रत्यक्ष आहात.
12.310.21
मोक्षकामा वयं चापि काङ्क्षामो यदनामयम् ।
अदेहमजरं नित्यमतीन्द्रियमनीश्वरम् ॥ १२.३१०.२१ ॥
आम्हीही मोक्षाची इच्छा करतो; जे निरामय, देहरहित, जरारहित, नित्य, इंद्रियातीत आणि अनीश्वर आहे, त्याचीच आकांक्षा करतो.
12.310.22
यदेतदुक्तं भवता देवशास्त्रनिदर्शनम् ।
एवमेतद्यथा चैतन्न गृह्णाति तथा भवान् ॥ १२.३१०.२२ ॥
आपण सांगितलेले देव-शास्त्रातील हे उदाहरण असेच आहे; परंतु हे जसे आहे तसे आपण त्याला ग्रहण करत नाही.
12.310.23
धार्यते हि त्वया ग्रन्थ उभयोर्वेदशास्त्रयोः ।
न च ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथावत्त्वं नरेश्वरः ॥ १२.३१०.२३ ॥
आपण वेद आणि शास्त्र या दोहोंचे ग्रंथ धारण करता; परंतु हे नरेश्वरा, ग्रंथाचे तत्त्व यथार्थपणे जाणणारे आपण नाही.
12.310.24
यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः ।
न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस्तस्य तद्वारणं वृथा ॥ १२.३१०.२४ ॥
जो वेद आणि शास्त्रात केवळ ग्रंथ धारण करण्यातच तत्पर आहे आणि ग्रंथार्थाचे तत्त्व जाणत नाही, त्याचे ते धारण व्यर्थ आहे.
12.310.25
मारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः ।
यस्तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थगुणो वृथा ॥ १२.३१०.२५ ॥
जो ग्रंथाचा अर्थ जाणत नाही, तो त्या ग्रंथाचे ओझे वाहतो. पण जो ग्रंथार्थाचे तत्त्व जाणतो, त्याला ग्रंथाचा गुण व्यर्थ जात नाही.
12.310.26
ग्रन्थस्यार्थस्य पृष्टः संस्तादृशो वक्तुमर्हति ।
यथातत्त्वाभिगमनादर्थं तस्य स विन्दति ॥ १२.३१०.२६ ॥
ग्रंथाबद्दल आणि त्याच्या अर्थाबद्दल विचारले असता, असाच माणूस बोलण्यास योग्य असतो. यथार्थ तत्त्वाच्या प्राप्तीमुळेच तो त्याचा अर्थ मिळवतो.
12.310.27
वस्तु संसत्सु कथयेद्ग्रन्थार्थस्थूलबुद्धिमान् ।
स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात् ॥ १२.३१०.२७ ॥
ग्रंथार्थात स्थूल बुद्धी असलेला माणूस सभांमध्ये विषय सांगत असेल, तर मंद विज्ञान असलेला तो निश्चयाने ग्रंथ कसा सांगेल?
12.310.28
निर्णयं चापि छिद्रात्मा न तं वक्ष्यति तत्त्वतः ।
सोपहास्यात्मतामेति यस्माच्चावाप्तवानपि ॥ १२.३१०.२८ ॥
दोषी स्वभावाचा माणूस निर्णयसुद्धा यथार्थपणे सांगणार नाही. त्याने मिळवले असले तरी तो उपहासाचा विषय होतो.
12.310.29
तस्मात्त्वं शृणु राजेन्द्र यथैतदनुदृश्यते ।
याथातथ्येन साङ्ख्येषु योगेषउ च महात्मसु ॥ १२.३१०.२९ ॥
म्हणून, हे राजेंद्रा, हे कसे दिसते ते ऐक — यथार्थपणे सांख्यांमध्ये, योगांमध्ये आणि महात्म्यांमध्ये.
12.310.30
यदेव योगाः पश्यन्ति साङ्ख्यैस्तदवगम्यते ।
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स बुद्धिमान् ॥ १२.३१०.३० ॥
योगी जे पाहतात, तेच सांख्यांकडूनही समजले जाते. सांख्य आणि योग एकच आहेत असे जो पाहतो, तो बुद्धिमान.
12.310.31
त्वङ्भांसं रुघिरं मेदः पित्तं मज्जा च स्नायु च ।
एतदैन्द्रियकं तात तद्भवानिदमाह माम् ॥ १२.३१०.३१ ॥
त्वचा, मांस, रक्त, मेद, पित्त, मज्जा आणि स्नायू — हे इंद्रियसंबंधी आहेत, हे तात; म्हणूनच आपण मला हे सांगत आहात.
12.310.32
द्रव्याद्द्रव्यस्य निर्वृत्तिरिन्द्रियादिन्द्रियं तथा ।
देहाद्देहमवाप्नोति बीजाद्वीजं तथैव च ॥ १२.३१०.३२ ॥
द्रव्यापासून द्रव्याची निर्मिती होते, इंद्रियापासून इंद्रिय; तसेच देहापासून देह आणि बीजापासून बीज प्राप्त होते.
12.310.33
निरिन्द्रियस्याबीजस्य निर्द्रव्यस्याप्यदेहिनः ।
कथं गुणा भविष्यन्ति निर्गुणत्वान्महात्मनः ॥ १२.३१०.३३ ॥
इंद्रियरहित, बीजरहित, द्रव्यरहित आणि देहरहित अशा निर्गुण महात्म्यात गुण कसे उत्पन्न होतील?
12.310.34
गुणा गुणेषु जायन्ते तत्रैव निविशन्ति च ।
एवं गुणाः प्रकृतितो जायन्ते निविशन्ति च ॥ १२.३१०.३४ ॥
गुण गुणांमध्येच उत्पन्न होतात आणि तिथेच विलीन होतात; याप्रमाणे गुण प्रकृतीपासून उत्पन्न होतात आणि तिच्यातच प्रवेश करतात.
12.310.35
त्वङ्भांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जाऽस्थि स्नायु च ।
अष्टौ तान्यथ शुक्रेण जानीहि प्राकृतानि वै ॥ १२.३१०.३५ ॥
त्वचा, मांस, रक्त, मेद, पित्त, मज्जा, अस्थी आणि स्नायू — ही आठ, तसेच शुक्रासह, प्रकृतीपासून उत्पन्न झाली आहेत हे जाण.
12.310.36
पुमांश्चैवापुमांश्चैव त्रैलिङ्ग्यं प्राकृतं स्मृतम् ।
न वा पुमान्पुमांश्चैव स लिङ्गीत्यभिधीयते ॥ १२.३१०.३६ ॥
पुरुष आणि अपुरुष — हे त्रैलिंग्य प्रकृतीपासून उत्पन्न झाले असे सांगितले आहे; जो पुरुषही नाही आणि पुरुषही नाही, त्याला 'लिंगी' म्हणतात.
12.310.37
अलिङ्गात्प्रकृतिर्लिङ्गैरुपालभ्यति सात्मजैः ।
यथा पुष्पफलैर्नित्यमृतवो मूर्तयस्तथा ॥ १२.३१०.३७ ॥
अलिंगापासून प्रकृती आपल्या संततीसह लिंगांद्वारे ओळखली जाते; फुले आणि फळांद्वारे ऋतू जसे नेहमी आपल्या रूपांत ओळखले जातात तसे.
12.310.38
एवमप्यनुमानेन ह्यलिङ्गमुपलभ्यते ।
पञ्चविंशतिमस्तात लिङ्गेषु नियतात्मकः ॥ १२.३१०.३८ ॥
अशा प्रकारे अनुमानानेही अलिंग जाणले जाते; हे वत्सा, पंचविसावे तत्त्व लिंगांमध्ये नियत स्वरूपाचे आहे.
12.310.39
अनादिनिधनोऽनन्तः सर्वदर्शी निरामयः ।
केवलं त्वभिमानित्वादगुणेष्वगुणा उच्यते ॥ १२.३१०.३९ ॥
ज्याला आदी नाही, अंत नाही, जो अनंत, सर्वदर्शी आणि निरामय आहे; केवळ अभिमानामुळेच निर्गुणात गुण सांगितले जातात.
12.310.40
गुणा गुणवतः सन्ति निर्गुणस्य कुतो गुणाः ।
तस्मादेवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिनः ॥ १२.३१०.४० ॥
गुण गुणवानात असतात; निर्गुणाला गुण कोठून? म्हणून जे लोक केवळ गुणच पाहतात ते असेच जाणतात.
12.310.41
यदा त्वेष गुणनिव प्रकृतावनुमन्यते ।
तदा स गुणवानेव परमं नानुपश्यति ॥ १२.३१०.४१ ॥
जेव्हा हा पुरुष प्रकृतीत गुणवान मानला जातो, तेव्हा तो गुणवानच होऊन परमाला पाहत नाही.
12.310.42
यत्तं बुद्धेः परं प्राहुः साङ्ख्ययोगाश्च सर्वशः ।
बुध्यमानं महाप्राज्ञमबुद्धपरिवर्जनात् ॥ १२.३१०.४२ ॥
सांख्य आणि योग ज्याला बुद्धीच्या पलीकडचे म्हणतात, ते जाणले जाते; महाप्राज्ञ अज्ञानाचा त्याग केल्याने.
12.310.43
अप्रबुद्धमथाव्यक्तं गुणं प्राहुरनीश्वरम् ।
निर्गुणं चेश्वरं नित्यमधिष्ठातारमेव च ॥ १२.३१०.४३ ॥
अप्रबुद्ध आणि अव्यक्त यांना गुण म्हणतात; ते अनीश्वर आहे. निर्गुण, ईश्वर, नित्य आणि अधिष्ठाता तेच आहे.
12.310.44
प्रकृतेश्च गुणानां च पञ्चविंशतिकं बुधाः ।
साङ्ख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिणः ॥ १२.३१०.४४ ॥
प्रकृती आणि गुणांचे पंचवीस तत्त्वे ज्ञानी जाणतात; सांख्य व योगात कुशल आणि परमाचा शोध घेणारे ते समजतात.
12.310.45
यदा प्रबुद्धास्त्वव्यक्तमवस्थाजन्मभीरवः ।
बुध्यमानं प्रबुद्धेन गमयन्ति समन्ततः ॥ १२.३१०.४५ ॥
जन्म व अवस्थांना भिऊन प्रबुद्ध जेव्हा अव्यक्ताला जाणतात, तेव्हा प्रबुद्धाने जाणलेले सर्व बाजूंनी (ध्येयापर्यंत) नेले जाते.
12.310.46
एतन्निदर्शनं सम्यगसम्यक्चार्थदर्शनम् ।
बुध्यमानाप्रबुद्धाना पृथग्पृथगरिंदम् ॥ १२.३१०.४६ ॥
हे उदाहरण आहे—सम्यक् आणि असम्यक् अर्थदर्शन; बुध्यमान आणि अप्रबुद्धांचे वेगवेगळे. हे अरिंदमा!
12.310.47
परस्परेणैतदुक्तं क्षराक्षरनिदर्शनम् ।
एकत्वमक्षरं प्राहुर्नानात्वं क्षरमुच्यते ॥ १२.३१०.४७ ॥
परस्परांनी हे सांगितले—क्षर व अक्षराचे उदाहरण. एकत्वाला अक्षर आणि नानात्वाला क्षर म्हणतात.
12.310.48
पञ्चविंशतिनिष्ठोऽयं यदा सम्यक्प्रचक्षते ।
एकत्वं दर्शनं चास्य नानात्वं चाप्यदर्शनम् ॥ १२.३१०.४८ ॥
पंचवीस तत्त्वांवर स्थित असलेले हे जेव्हा सम्यक् रीतीने सांगितले जाते, तेव्हा याचे एकत्व पाहणे आणि नानात्व न पाहणे होते.
12.310.49
तत्त्वनिस्तत्त्वयोरेतत्पृथग्नेव निदर्शनम् ।
पञ्चविंशतितत्वं तु तत्त्वमाहुर्मनीषिणः ॥ १२.३१०.४९ ॥
तत्त्व आणि निस्तत्त्व यांचे हेच वेगळे निदर्शन आहे; पंचवीस तत्त्वांनाच मनीषी तत्त्व म्हणतात.
12.310.50
निस्तत्त्वं पञ्चविंशस्य परमाहुर्निदर्शनम् ।
वर्गस्य वर्गमाचारं तत्त्वं तत्त्वात्सनातनम् ॥ १२.३१०.५० ॥
पंचवीसांचे निस्तत्त्व हेच परम निदर्शन म्हटले जाते; वर्गाचा आचार हाच वर्ग; तत्त्वापासून तत्त्व सनातन आहे.