મહાભારત · અધ્યાય 12.311
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.311.1
मानात्वैकत्वमित्युक्तं त्वयैतदृषिसत्तम ।
पश्यामि वाभिसंदिग्धमेतयोर्वै निदर्शनम् ॥ १२.३११.१ ॥
હે ઋષિશ્રેષ્ઠ, આપે પ્રમાણથી એકત્વ છે એમ કહ્યું. પરંતુ આ બંનેનું દૃષ્ટાંત મને સંદિગ્ધ લાગે છે.
12.311.2
तथाऽबुद्धप्रबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ ।
स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वमेतन्न संशयः ॥ १२.३११.२ ॥
હે નિષ્પાપ, એવી જ રીતે અબુદ્ધ અને પ્રબુદ્ધ દ્વારા જાગતા માણસની બાબતમાં પણ—સ્થૂળ બુદ્ધિથી હું આ તત્ત્વ જોતો નથી; એમાં સંશય નથી.
12.311.3
अक्षरक्षरयोर्युक्तं त्वया यदपि कारणम् ।
तदप्यस्थिरबुद्धित्वात्प्रनष्टमिव मेऽनघ ॥ १२.३११.३ ॥
હે નિષ્પાપ, અક્ષર અને ક્ષરને જોડતું જે કારણ આપે કહ્યું, તે પણ મારી અસ્થિર બુદ્ધિને લીધે મારા માટે ખોવાઈ ગયા જેવું થયું છે.
12.311.4
तदेत्तच्छ्रोतुमिच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम् ।
प्रबुद्धमप्रबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ॥ १२.३११.४ ॥
તેથી આ સાંભળવાની મારી ઇચ્છા છે—નાનાત્વ અને એકત્વનું દર્શન, પ્રબુદ્ધ, અપ્રબુદ્ધ અને જાગતા માણસનું—તત્ત્વતઃ.
12.311.5
विद्याविद्ये च भगवन्नक्षरं क्षरमेव च ।
साङ्ख्यं योगं च कार्त्स्न्येन पृथक्चैवापृथक्च ह ॥ १२.३११.५ ॥
હે ભગવન્, વિદ્યા અને અવિદ્યા, અક્ષર અને ક્ષર, સાંખ્ય અને યોગ—આ બધું સંપૂર્ણ રીતે, જુદું અને જુદું ન હોય તેમ કહો.
12.311.6
हन्त ते संप्रवक्ष्यामि यदेतदनुपृच्छसि ।
योगकृत्यं महाराज पृथगेव शृणुष्व मे ॥ १२.३११.६ ॥
ઠીક, આપ જે પૂછો છો તે હું આપને સંપૂર્ણ રીતે કહું છું. હે મહારાજ, યોગકાર્ય જુદું કરીને જ મારી પાસેથી સાંભળો.
12.311.7
योगकृत्यं तु योगानां ध्यानमेव परं बलम् ।
तच्चापि द्विविधं ध्यानमाहुर्वेदविदो जनाः ॥ १२.३११.७ ॥
યોગોનું કર્તવ્ય ધ્યાન જ છે; તે જ પરમ બળ છે. વેદજ્ઞ લોકો તે ધ્યાનને પણ બે પ્રકારનું કહે છે.
12.311.8
एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव च ।
प्राणायामस्तु सगुणो निर्गुणो मनसस्तथा ॥ १२.३११.८ ॥
મનની એકાગ્રતા અને પ્રાણાયામ પણ એવા જ છે. પ્રાણાયામ સગુણ છે અને મનનું નિર્ગુણ છે.
12.311.9
मूत्रोत्सर्गपुरीषे च भोजने च नराधिप ।
द्विकालं नाभियुज्जीत शेषं युञ्जीत तत्परः ॥ १२.३११.९ ॥
હે નરાધિપ, મૂત્રત્યાગ, મળત્યાગ અને ભોજનના સમયે દિવસમાં બે વાર (આ અભ્યાસ) ન કરવો; બાકીના સમયમાં તત્પર બનીને અભ્યાસ કરવો.
12.311.10
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः ।
दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विशात्परं ततः ॥ १२.३११.१० ॥
મુનિએ મનથી ઇન્દ્રિયોને ઇન્દ્રિય-વિષયોથી પાછી વાળીને દસ કે બાર, અથવા ચોવીસથી પણ આગળ (અભ્યાસ કરવો).
12.311.11
तं चोदनाभिर्मतिमानात्मानं चोदयेदथ ।
तिष्ठन्तमजरं यं तु यत्तदुक्तं मनीषिभिः ॥ १२.३११.११ ॥
બુદ્ધિમાન યોગીએ તેને (એટલે કે આત્માને) પ્રેરણાઓથી પોતાને પ્રેરિત કરવો — જે સ્થિર, જરારહિત છે, જેમ મનીષીઓએ કહ્યું છે.
12.311.12
तैश्चात्मा सततं योज्य इत्येवमनुशुश्रुम् ।
द्रुतं ह्यहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः ॥ १२.३११.१२ ॥
તેમનાથી જ આત્માને સતત યોજવો જોઈએ, એવું અમે સાંભળ્યું છે. જેનું મન અડગ હોય તેને શીઘ્ર (ફળ મળે છે), બીજી રીતે નહીં — આ નિશ્ચય છે.
12.311.13
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लध्वाहारो जितेन्द्रियः ।
पूर्वरात्रेऽपररात्रे च धारयेत मनोऽऽत्मनि ॥ १२.३११.१३ ॥
બધી આસક્તિઓથી મુક્ત, અલ્પાહારી અને ઇન્દ્રિયો જીતેલો પુરુષ રાત્રિના પૂર્વ અને ઉત્તર ભાગમાં મનને આત્મામાં ધારણ કરે.
12.311.14
स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर ।
मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः ॥ १२.३११.१४ ॥
હે મિથિલેશ્વર, મનથી ઇન્દ્રિયસમૂહને સ્થિર કરીને, બુદ્ધિથી મનને સ્થિર કરીને પથ્થરની જેમ નિશ્ચલ થાય.
12.311.15
स्थाणुवच्चाप्यकम्पः स्याद्दारुवच्चापि निश्चलः ।
बुधा विधिविधानज्ञास्तदा युक्तं प्रचक्षते ॥ १२.३११.१५ ॥
થાંભલાની જેમ અકંપ અને લાકડાની જેમ નિશ્ચલ થાય. વિધિ અને તેના વિધાનને જાણનારા જ્ઞાનીઓ ત્યારે તેને યુક્ત કહે છે.
12.311.16
न शृणोति न चाघ्राति न रस्यति न पश्यति ।
न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः ॥ १२.३११.१६ ॥
મન સાંભળતું નથી, સૂંઘતું નથી, સ્વાદ લેતું નથી, જોતું નથી, સ્પર્શ જાણતું નથી અને સંકલ્પ પણ કરતું નથી.
12.311.17
न चाभिमन्यते किंचिन्न च बुध्यति काष्ठवत् ।
तदा प्रकृतिमापन्नं युक्तमाहुर्मनीषिणः ॥ १२.३११.१७ ॥
તે કોઈ વસ્તુને પોતાની માનતો નથી અને લાકડાની જેમ કંઈ સમજતો નથી. ત્યારે પ્રકૃતિને પામેલા તેને મનીષીઓ યુક્ત કહે છે.
12.311.18
निर्वाते हि यथा दीप्यन्दीपस्तद्वत्प्रकाशते ।
निर्लिङ्गो विचलश्चोर्ध्वं न तिर्यग्गतिमाप्नुयात् ॥ १२.३११.१८ ॥
પવન વિનાના સ્થાનમાં બળતો દીવો જેમ પ્રકાશે છે, તેમ ચિહ્નરહિત અને અચળ તે પ્રકાશે છે. તે ઊર્ધ્વ જાય છે, તિર્યક ગતિ પામતો નથી.
12.311.19
तदा तमनुपश्येत यस्मिन्दृष्टे तु कथ्यते ।
हृदयस्थोऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस्तात मद्विधैः ॥ १२.३११.१९ ॥
ત્યારે જેને જોતાં તે કહેવાય છે, તેને જોવો જોઈએ. હૃદયમાં રહેલો તે 'અંતરાત્મા' છે; હે તાત, મારા જેવા જ્ઞાનીઓએ તેને જાણવો જોઈએ.
12.311.20
विधूम इव सप्तार्चिरादित्य इव रश्मिमान् ।
वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे दृश्यतेऽऽत्मा तथाऽऽत्मनि ॥ १२.३११.२० ॥
ધુમાડા વિનાની સપ્તજ્વાળા અગ્નિ જેવો, કિરણોવાળા સૂર્ય જેવો, આકાશમાં વીજળીના અગ્નિ જેવો, એ જ રીતે આત્મા પોતાનામાં દેખાય છે.
12.311.21
संपश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः ।
ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ह्ययोनिममृतात्मकम् ॥ १२.३११.२१ ॥
ધૈર્યવાન, બુદ્ધિમાન, મહાત્મા બ્રાહ્મણો બ્રહ્મયોનિમાં સ્થિત થઈને તે અયોનિ, અમૃતસ્વરૂપને સારી રીતે જુએ છે.
12.311.22
तदेवाहुरणुभ्योऽणु तन्महद्भ्यो महत्तरम् ।
तत्तत्र सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते ॥ १२.३११.२२ ॥
તેને જ અણુઓથી પણ અણુ અને મહાનોથી પણ મહાન કહે છે. સર્વ ભૂતોમાં સ્થિર રહેવા છતાં તે ત્યાં દેખાતો નથી.
12.311.23
बुद्धिद्रव्येण दृश्येत मनोदीपेन लोककृत् ।
महतस्तमसस्तात पारे तिष्ठन्न तामसः ॥ १२.३११.२३ ॥
બુદ્ધિરૂપી દ્રવ્યથી અને મનરૂપી દીપકથી લોકકર્તા જોઈ શકાય છે. હે તાત, મહાન અંધકારના પાર રહેલો તે તામસ નથી.
12.311.24
स च मानस इत्युक्तस्तत्वज्ञैर्वेदपारगैः ।
विमलो वितमस्कश्च निर्लिङ्गोऽलिङ्गसंज्ञकः ॥ १२.३११.२४ ॥
તેને તત્ત્વજ્ઞો અને વેદપારંગત વિદ્વાનો 'માનસ' કહે છે. તે નિર્મળ, અંધકારરહિત, લક્ષણરહિત અને 'અલિંગ' નામથી ઓળખાય છે.
12.311.25
योगमेतत्तु योगानां मन्ये योगस्य लक्षणम् ।
एवं पश्यं प्रपश्यन्ति आत्मस्थमजरं परम् ॥ १२.३११.२५ ॥
આ જ યોગોમાં યોગ છે; હું એને યોગનું લક્ષણ માનું છું. આ રીતે જોનારા આત્મસ્થ, અજર, પરમને સ્પષ્ટ જુએ છે.
12.311.26
योगदर्शनमेतावदुक्तं ते तत्वतो मया ।
साङ्ख्याज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानदर्शनम् ॥ १२.३११.२६ ॥
યોગદર્શન આટલું જ મેં તને તત્ત્વતઃ કહ્યું. હવે સાંખ્યજ્ઞાન, પરિસંખ્યાન દર્શન કહીશ.
12.311.27
अव्यक्तमाहुः प्रकृतिं परां प्रकृतिवादिनः ।
तस्मान्महत्समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम ॥ १२.३११.२७ ॥
પ્રકૃતિવાદીઓ પરમ પ્રકૃતિને અવ્યક્ત કહે છે. તેમાંથી મહત્ ઉત્પન્ન થયું; તે બીજું છે, હે રાજશ્રેષ્ઠ.
12.311.28
अहंकारस्तु महतस्तृतीय इति नः श्रुतम् ।
पञ्चभूतान्यहंकारादाहुः साङ्ख्यनिदर्शिनः ॥ १२.३११.२८ ॥
અહંકાર મહત્ પછી ત્રીજો છે, એમ અમે સાંભળ્યું છે. સાંખ્ય ઉપદેશકો કહે છે કે પંચમહાભૂતો અહંકારથી ઉત્પન્ન થાય છે.
12.311.29
एताः प्रकृतयश्चाष्टौ विकाराश्चापि षोडश ।
पञ्च चैव विशेषा वै तथा पञ्चेन्द्रियाणि च ॥ १२.३११.२९ ॥
આ આઠ પ્રકૃતિઓ અને સોળ વિકારો છે. પાંચ વિશેષો અને એમ જ પાંચ ઇન્દ્રિયો પણ છે.
12.311.30
एतावदेव तत्त्वानां साङ्ख्या आहुर्मनीषिणः ।
साङ्ख्ये विधिविधानज्ञा नित्यं साङ्ख्यपथे रताः ॥ १२.३११.३० ॥
તત્ત્વો આટલાં જ છે, એમ મનીષી સાંખ્યો કહે છે. સાંખ્યમાં વિધિવિધાન જાણનારા સદા સાંખ્યમાર્ગમાં રમે છે.
12.311.31
यस्माद्यदभिजायेत तत्तत्रैव प्रलीयते ।
लीयन्ते प्रतिलोमानि सृज्यन्ते चान्तरात्मना ॥ १२.३११.३१ ॥
જેમાંથી જે ઉત્પન્ન થાય છે, તે ત્યાં જ લય પામે છે. તત્ત્વો વિપરીત ક્રમે લીન થાય છે અને અંતરાત્મા દ્વારા ફરી સર્જાય છે.
12.311.32
अनुलोमेन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः ।
गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२.३११.३२ ॥
અનુલોમ ક્રમે ગુણો ઉત્પન્ન થાય છે અને પ્રતિલોમ ક્રમે લીન થાય છે. સાગરનાં મોજાંની જેમ ગુણો સતત ગુણોમાં જ લીન થાય છે.
12.311.33
सर्वप्रलय एतावान्प्रकृतेर्नृपसत्तम ।
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च यदाऽसृजत् ॥ १२.३११.३३ ॥
હે નૃપશ્રેષ્ઠ, પ્રકૃતિનો સર્વ પ્રલય આટલો જ છે. પ્રલયમાં તે એકત્વમાં રહે છે; સર્જન કરતી વખતે તે બહુત્વ ઉત્પન્ન કરે છે.
12.311.34
एवमेव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञेयचिन्तकैः ।
अधिष्ठाता य इत्युक्तस्तस्याप्येतन्निदर्शनम् ॥ १२.३११.३४ ॥
હે રાજેન્દ્ર, એ જ રીતે જ્ઞેયનું ચિંતન કરનારાઓએ જાણવું. જેને અધિષ્ઠાતા કહેવામાં આવ્યો છે, તેનું પણ આ જ દૃષ્ટાંત છે.
12.311.35
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनुतत्त्ववान् ।
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात् ॥ १२.३११.३५ ॥
પ્રકૃતિના તત્ત્વોના ક્રમને જાણનારમાં એકત્વ અને બહુત્વ બન્ને છે. પ્રલયમાં તેનું એકત્વ; પ્રવર્તનથી બહુત્વ.
12.311.36
बहुधाऽऽत्मानमकरोत्प्रकृतिः प्रसावत्मिका ।
तच्च क्षेत्रं महानात्मा पञ्चविंशोऽधितिष्ठति ॥ १२.३११.३६ ॥
પ્રસવસ્વભાવવાળી પ્રકૃતિએ પોતાને અનેક પ્રકારે રચ્યું. તે ક્ષેત્ર પર પચ્ચીસમો મહાન આત્મા અધિષ્ઠિત છે.
12.311.37
अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः ।
अधिष्ठानादधिष्ठाता क्षेत्राणामिति नः श्रुतम् ॥ १२.३११.३७ ॥
હે રાજેન્દ્ર, શ્રેષ્ઠ યતિઓ તેને અધિષ્ઠાતા કહે છે; આધારને કારણે તે ક્ષેત્રોનો અધિષ્ઠાતા છે, એમ અમે સાંભળ્યું છે.
12.311.38
क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते ।
अव्यक्तके पुरे शेते पुरुषश्चेति कथ्यते ॥ १२.३११.३८ ॥
તે ક્ષેત્ર અને અવ્યક્તને જાણે છે, તેથી તેને ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાય છે; અવ્યક્ત પુરમાં તે શયન કરે છે, તેથી તેને પુરુષ પણ કહેવાય છે.
12.311.39
अन्यदेव च क्षेत्रं स्यादन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते ।
क्षेत्रमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञाता वै पञ्चविंशकः ॥ १२.३११.३९ ॥
ક્ષેત્ર અલગ છે અને ક્ષેત્રજ્ઞ અલગ કહેવાય છે; ક્ષેત્ર અવ્યક્ત કહેવાયું છે, અને જ્ઞાતા ખરેખર પચ્ચીસમો છે.
12.311.40
अन्यदेव वचो ज्ञानं स्यादन्यज्ज्ञेयमुच्यते ।
ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ॥ १२.३११.४० ॥
વચન અને જ્ઞાન અલગ છે; જ્ઞેય અલગ કહેવાય છે. જ્ઞાન અવ્યક્ત કહેવાયું છે, અને જ્ઞેય ખરેખર પચ્ચીસમું છે.
12.311.41
अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं यथासत्वं तथेश्वरम् ।
अनीश्वरमतत्त्वं च तत्त्वं तत्पञ्चविंशकम् ॥ १२.३११.४१ ॥
અવ્યક્ત ક્ષેત્ર કહેવાયું છે; તેના સ્વભાવ પ્રમાણે ઈશ્વર પણ તેવો જ છે. જે અનીશ્વર છે તે તત્ત્વ નથી; તે તત્ત્વ પચ્ચીસમું છે.
12.311.42
साङ्ख्यदर्शनमेतावत्परिसङ्ख्यानदर्शनम् ।
साङ्ख्याः प्रकुर्वते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते ॥ १२.३११.४२ ॥
આ સાંખ્ય દર્શન છે, ગણનાનું દર્શન. સાંખ્યો પ્રકૃતિને ઉત્પન્ન કરે છે અને તેને પ્રગટ કરે છે.
12.311.43
तत्त्वानि च चतुर्विशत्परिसंख्याय तत्त्वतः ।
साङ्ख्याः सह प्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः ॥ १२.३११.४३ ॥
ચોવીસ તત્ત્વોની યથાર્થ ગણતરી કરીને સાંખ્યવાદીઓ પ્રકૃતિ સાથે, પરંતુ તત્ત્વરહિત પચીસમાને (ગણે છે).
12.311.44
पञ्चविंशो प्रबुद्धात्मा बुध्यमान इति स्मृतः ।
यदा तु बुध्यतेऽऽत्मानं तदा भवति केवलः ॥ १२.३११.४४ ॥
પચીસમું પ્રબુદ્ધ આત્મા છે; જાગૃત થનારો એમ તે સ્મરાય છે. જ્યારે તે આત્માને જાણે છે, ત્યારે તે કેવલ થાય છે.
12.311.45
सम्यग्दर्शनमेतावद्भाषितं तव तत्त्वतः ।
एवमेतद्विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्युत ॥ १२.३११.४५ ॥
આટલું સમ્યગ્દર્શન તમારા વડે યથાર્થ રીતે કહેવાયું. આ રીતે આ જાણનારા સમતાને પામે છે.
12.311.46
सम्यङ्गिदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस्तथा ।
गुणतत्त्वाद्यथैतानि निर्गुणोऽन्यस्तथा भवेत् ॥ १२.३११.४६ ॥
સમ્યગ્દર્શન નામનું આ પ્રકૃતિનું પ્રત્યક્ષ છે; ગુણતત્ત્વોથી આ તત્ત્વો જેવાં છે, તેવો નિર્ગુણ બીજો હોય છે.
12.311.47
न त्वेवं वर्तमानानामावृत्तिर्विद्यते पुनः ।
विद्यतेऽक्षरभावत्वे स परात्परमव्ययम् ॥ १२.३११.४७ ॥
પણ આ રીતે રહેનારાઓને પુનરાવૃત્તિ નથી. અક્ષરભાવમાં તે પરાત્પર, અવ્યય (બ્રહ્મ) વિદ્યમાન છે.
12.311.48
पश्येरन्नेकमतयो न सम्यक् तेषु दर्शनम् ।
ते व्यक्तं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनररिंदम् ॥ १२.३११.४८ ॥
એકમતના લોકો જોઈ શકે, પરંતુ તેમનામાં સમ્યગ્દર્શન નથી. તેઓ વ્યક્તને ફરી ફરી પામે છે, હે શત્રુદમન.
12.311.49
सर्वमेतद्विजानन्तो नासर्वस्य प्रबोधनात् ।
व्यक्तीभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्य वशवर्तिनः ॥ १२.३११.४९ ॥
આ બધું જાણનારા, સર્વ ન હોય તેના પ્રબોધનથી નહીં, પણ વ્યક્ત થઈને વ્યક્તના વશવર્તી થશે.
12.311.50
सर्वमव्यक्तमित्युक्तमसर्वः पञ्चविंशकः ।
य एनमभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते ॥ १२.३११.५० ॥
સર્વ અવ્યક્ત કહેવાયું છે; પચીસમું 'અસર્વ' છે. જે આને જાણે છે તેમનામાં ભય રહેતો નથી.