महाभारत · अध्याय 12.311
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.311.1
मानात्वैकत्वमित्युक्तं त्वयैतदृषिसत्तम ।
पश्यामि वाभिसंदिग्धमेतयोर्वै निदर्शनम् ॥ १२.३११.१ ॥
हे ऋषिश्रेष्ठा, हे प्रमाणाने एकत्व आहे असे आपण म्हणालात. परंतु या दोघांचे उदाहरण मला संदिग्ध वाटते.
12.311.2
तथाऽबुद्धप्रबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ ।
स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वमेतन्न संशयः ॥ १२.३११.२ ॥
हे निष्पाप, त्याचप्रमाणे अबुद्ध आणि बुद्ध यांच्याद्वारे जागृत होणाऱ्याबाबतही—स्थूल बुद्धीने मला हे तत्त्व दिसत नाही; यात संशय नाही.
12.311.3
अक्षरक्षरयोर्युक्तं त्वया यदपि कारणम् ।
तदप्यस्थिरबुद्धित्वात्प्रनष्टमिव मेऽनघ ॥ १२.३११.३ ॥
हे निष्पाप, अक्षर आणि क्षर यांना जोडणारे जे कारण आपण सांगितले, तेही माझ्या अस्थिर बुद्धीमुळे मला हरवल्यासारखे झाले आहे.
12.311.4
तदेत्तच्छ्रोतुमिच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम् ।
प्रबुद्धमप्रबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ॥ १२.३११.४ ॥
म्हणून हे ऐकण्याची माझी इच्छा आहे—नानात्व आणि एकत्वाचे दर्शन, प्रबुद्ध, अप्रबुद्ध आणि जागृत होणारा यांचे—तत्त्वतः.
12.311.5
विद्याविद्ये च भगवन्नक्षरं क्षरमेव च ।
साङ्ख्यं योगं च कार्त्स्न्येन पृथक्चैवापृथक्च ह ॥ १२.३११.५ ॥
हे भगवन्, विद्या आणि अविद्या, अक्षर आणि क्षर, सांख्य आणि योग—हे सर्व पूर्णपणे, वेगळे आणि वेगळे नसलेले असे सांगा.
12.311.6
हन्त ते संप्रवक्ष्यामि यदेतदनुपृच्छसि ।
योगकृत्यं महाराज पृथगेव शृणुष्व मे ॥ १२.३११.६ ॥
ठीक आहे, आपण जे विचारता ते मी आपल्याला पूर्णपणे सांगतो. हे महाराज, योगकृत्य वेगळे करूनच माझ्याकडून ऐका.
12.311.7
योगकृत्यं तु योगानां ध्यानमेव परं बलम् ।
तच्चापि द्विविधं ध्यानमाहुर्वेदविदो जनाः ॥ १२.३११.७ ॥
योगांचे कर्तव्य म्हणजे ध्यानच; तेच परम बल आहे. वेदज्ञ लोक त्या ध्यानालाही दोन प्रकारचे म्हणतात.
12.311.8
एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव च ।
प्राणायामस्तु सगुणो निर्गुणो मनसस्तथा ॥ १२.३११.८ ॥
मनाची एकाग्रता आणि प्राणायामही तसेच. प्राणायाम सगुण असतो, तर मनाचा निर्गुण असतो.
12.311.9
मूत्रोत्सर्गपुरीषे च भोजने च नराधिप ।
द्विकालं नाभियुज्जीत शेषं युञ्जीत तत्परः ॥ १२.३११.९ ॥
हे नरेश्वरा, मूत्रविसर्जन, मलविसर्जन आणि भोजनाच्या वेळी दिवसातून दोन वेळा (हा अभ्यास) करू नये; उरलेल्या वेळी तत्पर राहून अभ्यास करावा.
12.311.10
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः ।
दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विशात्परं ततः ॥ १२.३११.१० ॥
मुनीने मनाद्वारे इंद्रियांना इंद्रियविषयांपासून परावृत्त करून दहा किंवा बारा, किंवा चोवीसच्याही पुढे (अभ्यास करावा).
12.311.11
तं चोदनाभिर्मतिमानात्मानं चोदयेदथ ।
तिष्ठन्तमजरं यं तु यत्तदुक्तं मनीषिभिः ॥ १२.३११.११ ॥
बुद्धिमान योग्याने त्याला (म्हणजे आत्म्याला) प्रेरणांनी स्वतःला प्रवृत्त करावे — जो स्थिर, अजर आहे, जसे मनीषींनी सांगितले आहे.
12.311.12
तैश्चात्मा सततं योज्य इत्येवमनुशुश्रुम् ।
द्रुतं ह्यहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः ॥ १२.३११.१२ ॥
त्यांच्याद्वारेच आत्म्याला सतत युक्त करावे असे आम्ही ऐकले आहे. जो मन दृढ ठेवतो त्याला लवकर (फळ मिळते), अन्यथा नाही — हा निश्चय आहे.
12.311.13
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लध्वाहारो जितेन्द्रियः ।
पूर्वरात्रेऽपररात्रे च धारयेत मनोऽऽत्मनि ॥ १२.३११.१३ ॥
सर्व आसक्तींपासून मुक्त, अल्पाहारी आणि इंद्रियजित पुरुषाने रात्रीच्या पूर्व व उत्तर भागात मनाला आत्म्यात धारण करावे.
12.311.14
स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर ।
मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः ॥ १२.३११.१४ ॥
हे मिथिलेश्वरा, मनाने इंद्रियसमूहाला स्थिर करून, बुद्धीने मनाला स्थिर करून दगडासारखा निश्चल हो.
12.311.15
स्थाणुवच्चाप्यकम्पः स्याद्दारुवच्चापि निश्चलः ।
बुधा विधिविधानज्ञास्तदा युक्तं प्रचक्षते ॥ १२.३११.१५ ॥
खांबाप्रमाणे अकंप आणि लाकडाप्रमाणे निश्चल व्हावे. विधी व त्याचे विधान जाणणारे ज्ञानी तेव्हा त्याला युक्त म्हणतात.
12.311.16
न शृणोति न चाघ्राति न रस्यति न पश्यति ।
न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः ॥ १२.३११.१६ ॥
मन ऐकत नाही, वास घेत नाही, चव घेत नाही, पाहत नाही, स्पर्श जाणत नाही आणि संकल्पही करत नाही.
12.311.17
न चाभिमन्यते किंचिन्न च बुध्यति काष्ठवत् ।
तदा प्रकृतिमापन्नं युक्तमाहुर्मनीषिणः ॥ १२.३११.१७ ॥
तो कशालाही आपले मानत नाही आणि लाकडासारखे काही जाणत नाही. तेव्हा प्रकृतीला प्राप्त झालेल्या त्या पुरुषाला मनीषी युक्त म्हणतात.
12.311.18
निर्वाते हि यथा दीप्यन्दीपस्तद्वत्प्रकाशते ।
निर्लिङ्गो विचलश्चोर्ध्वं न तिर्यग्गतिमाप्नुयात् ॥ १२.३११.१८ ॥
वाऱ्याविरहित ठिकाणी जळणारा दिवा जसा प्रकाशतो, तसाच चिन्हरहित व अचल तो प्रकाशतो. तो वर जातो, वाकडी गती मिळवत नाही.
12.311.19
तदा तमनुपश्येत यस्मिन्दृष्टे तु कथ्यते ।
हृदयस्थोऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस्तात मद्विधैः ॥ १२.३११.१९ ॥
तेव्हा ज्याला पाहिल्यावर ते सांगितले जाते, त्याला पाहावे. हृदयात स्थित असलेला तोच 'अंतरात्मा'; हे तात, माझ्यासारख्या ज्ञात्यांनी त्याला जाणावे.
12.311.20
विधूम इव सप्तार्चिरादित्य इव रश्मिमान् ।
वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे दृश्यतेऽऽत्मा तथाऽऽत्मनि ॥ १२.३११.२० ॥
धूररहित सप्तज्वाला अग्नीसारखा, किरणांनी युक्त सूर्यासारखा, आकाशातील विद्युत्-अग्नीसारखा, तसाच आत्मा स्वतःमध्येच दिसतो.
12.311.21
संपश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः ।
ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ह्ययोनिममृतात्मकम् ॥ १२.३११.२१ ॥
धैर्यवान, बुद्धिमान अशा महात्मा ब्राह्मण ब्रह्मयोनीत ठायी स्थित राहून त्या अयोनि, अमृतस्वरूप आत्म्याला पूर्णपणे पाहतात.
12.311.22
तदेवाहुरणुभ्योऽणु तन्महद्भ्यो महत्तरम् ।
तत्तत्र सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते ॥ १२.३११.२२ ॥
त्यालाच अणूंहून अणू आणि महानांहून महान म्हणतात. सर्व भूतांमध्ये ध्रुवपणे राहूनही तो तिथे दिसत नाही.
12.311.23
बुद्धिद्रव्येण दृश्येत मनोदीपेन लोककृत् ।
महतस्तमसस्तात पारे तिष्ठन्न तामसः ॥ १२.३११.२३ ॥
बुद्धिरूपी द्रव्याने आणि मनरूपी दिव्याने जगत्कर्ता दिसू शकतो. हे तात, महान अंधाराच्या पलीकडे उभा असलेला तो तामस नाही.
12.311.24
स च मानस इत्युक्तस्तत्वज्ञैर्वेदपारगैः ।
विमलो वितमस्कश्च निर्लिङ्गोऽलिङ्गसंज्ञकः ॥ १२.३११.२४ ॥
त्याला तत्त्वज्ञ आणि वेदपारंगत 'मानस' असे म्हणतात. तो निर्मल, अंधाररहित, लक्षणरहित आणि 'अलिंग' नावाने ओळखला जातो.
12.311.25
योगमेतत्तु योगानां मन्ये योगस्य लक्षणम् ।
एवं पश्यं प्रपश्यन्ति आत्मस्थमजरं परम् ॥ १२.३११.२५ ॥
हाच योगांमधील योग आहे; मी याला योगाचे लक्षण मानतो. असे पाहणारे आत्म्यात स्थित, अजर, परम तत्त्व स्पष्ट पाहतात.
12.311.26
योगदर्शनमेतावदुक्तं ते तत्वतो मया ।
साङ्ख्याज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानदर्शनम् ॥ १२.३११.२६ ॥
योगदर्शन इतकेच मी तुला तत्त्वतः सांगितले. आता मी सांख्यज्ञान, परिसंख्यान दर्शन सांगेन.
12.311.27
अव्यक्तमाहुः प्रकृतिं परां प्रकृतिवादिनः ।
तस्मान्महत्समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम ॥ १२.३११.२७ ॥
प्रकृतिवादी परम प्रकृतीला अव्यक्त म्हणतात. तिच्यापासून महत् उत्पन्न झाले; ते दुसरे आहे, हे राजश्रेष्ठा.
12.311.28
अहंकारस्तु महतस्तृतीय इति नः श्रुतम् ।
पञ्चभूतान्यहंकारादाहुः साङ्ख्यनिदर्शिनः ॥ १२.३११.२८ ॥
अहंकार हा महत्तानंतर तिसरा आहे, असे आम्ही ऐकले आहे. सांख्य सांगणारे म्हणतात की पंचमहाभूते अहंकारापासून उत्पन्न होतात.
12.311.29
एताः प्रकृतयश्चाष्टौ विकाराश्चापि षोडश ।
पञ्च चैव विशेषा वै तथा पञ्चेन्द्रियाणि च ॥ १२.३११.२९ ॥
या आठ प्रकृती व सोळा विकार आहेत. पाच विशेष आणि तसेच पाच इंद्रिये आहेत.
12.311.30
एतावदेव तत्त्वानां साङ्ख्या आहुर्मनीषिणः ।
साङ्ख्ये विधिविधानज्ञा नित्यं साङ्ख्यपथे रताः ॥ १२.३११.३० ॥
तत्त्वे एवढीच आहेत, असे मनीषी सांख्य सांगतात. सांख्यात विधि-विधान जाणणारे नेहमी सांख्यमार्गात रमतात.
12.311.31
यस्माद्यदभिजायेत तत्तत्रैव प्रलीयते ।
लीयन्ते प्रतिलोमानि सृज्यन्ते चान्तरात्मना ॥ १२.३११.३१ ॥
ज्यापासून जे जन्मते, ते तेथेच लीन होते. तत्त्वे उलट क्रमाने लीन होतात आणि अंतरात्म्याद्वारे पुन्हा निर्माण केली जातात.
12.311.32
अनुलोमेन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः ।
गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२.३११.३२ ॥
अनुलोम क्रमाने गुण जन्मतात आणि प्रतिलोम क्रमाने लीन होतात. सागराच्या लाटांप्रमाणे गुण सतत गुणांमध्येच लीन होतात.
12.311.33
सर्वप्रलय एतावान्प्रकृतेर्नृपसत्तम ।
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च यदाऽसृजत् ॥ १२.३११.३३ ॥
हे नृपश्रेष्ठा, प्रकृतीचा सर्व प्रलय एवढाच आहे. प्रलयात ती एकत्वात असते; सृष्टी करताना बहुत्व निर्माण करते.
12.311.34
एवमेव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञेयचिन्तकैः ।
अधिष्ठाता य इत्युक्तस्तस्याप्येतन्निदर्शनम् ॥ १२.३११.३४ ॥
हे राजेंद्रा, याचप्रमाणे ज्ञेयाचे चिंतन करणाऱ्यांनी हे जाणावे. ज्याला अधिष्ठाता म्हटले आहे, त्यासाठीही हेच उदाहरण आहे.
12.311.35
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनुतत्त्ववान् ।
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात् ॥ १२.३११.३५ ॥
प्रकृतीच्या तत्त्वांचा क्रम जाणणाऱ्याच्या ठायी एकत्व आणि बहुत्व दोन्ही आहेत. प्रलयात याचे एकत्व; प्रवर्तनामुळे बहुत्व.
12.311.36
बहुधाऽऽत्मानमकरोत्प्रकृतिः प्रसावत्मिका ।
तच्च क्षेत्रं महानात्मा पञ्चविंशोऽधितिष्ठति ॥ १२.३११.३६ ॥
प्रसवस्वभाव असलेल्या प्रकृतीने स्वतःला अनेक प्रकारे निर्माण केले. त्या क्षेत्रावर पंचविसावा महान आत्मा अधिष्ठित आहे.
12.311.37
अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः ।
अधिष्ठानादधिष्ठाता क्षेत्राणामिति नः श्रुतम् ॥ १२.३११.३७ ॥
हे राजेंद्रा, श्रेष्ठ यतींकडून त्याला अधिष्ठाता म्हटले जाते; आधारामुळे तो क्षेत्रांचा अधिष्ठाता आहे, असे आम्ही ऐकले आहे.
12.311.38
क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते ।
अव्यक्तके पुरे शेते पुरुषश्चेति कथ्यते ॥ १२.३११.३८ ॥
जो क्षेत्र व अव्यक्ताला जाणतो म्हणून त्याला क्षेत्रज्ञ म्हणतात; अव्यक्त पुरात तो शयन करतो म्हणून त्याला पुरुष असेही म्हणतात.
12.311.39
अन्यदेव च क्षेत्रं स्यादन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते ।
क्षेत्रमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञाता वै पञ्चविंशकः ॥ १२.३११.३९ ॥
क्षेत्र वेगळे आहे आणि क्षेत्रज्ञ वेगळा म्हटला जातो; क्षेत्र अव्यक्त असे सांगितले आहे, आणि ज्ञाता खरोखर पंचविसावा आहे.
12.311.40
अन्यदेव वचो ज्ञानं स्यादन्यज्ज्ञेयमुच्यते ।
ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ॥ १२.३११.४० ॥
वचन आणि ज्ञान वेगळे आहेत; ज्ञेय वेगळे म्हटले जाते. ज्ञान अव्यक्त असे सांगितले आहे, आणि ज्ञेय खरोखर पंचविसावे आहे.
12.311.41
अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं यथासत्वं तथेश्वरम् ।
अनीश्वरमतत्त्वं च तत्त्वं तत्पञ्चविंशकम् ॥ १२.३११.४१ ॥
अव्यक्त क्षेत्र असे सांगितले आहे; त्याच्या स्वभावानुसार ईश्वरही तसाच आहे. जे अनीश्वर ते तत्त्व नाही; ते तत्त्व पंचविसावे आहे.
12.311.42
साङ्ख्यदर्शनमेतावत्परिसङ्ख्यानदर्शनम् ।
साङ्ख्याः प्रकुर्वते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते ॥ १२.३११.४२ ॥
हेच सांख्यदर्शन आहे, गणनेचे दर्शन. सांख्य प्रकृती निर्माण करतात आणि तिला स्पष्ट करतात.
12.311.43
तत्त्वानि च चतुर्विशत्परिसंख्याय तत्त्वतः ।
साङ्ख्याः सह प्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः ॥ १२.३११.४३ ॥
चोवीस तत्त्वांची यथार्थ गणना करून सांख्यवादी प्रकृतीसह, परंतु तत्त्वरहित पंचविसावा (असे मानतात).
12.311.44
पञ्चविंशो प्रबुद्धात्मा बुध्यमान इति स्मृतः ।
यदा तु बुध्यतेऽऽत्मानं तदा भवति केवलः ॥ १२.३११.४४ ॥
पंचविसावा म्हणजे प्रबुद्ध आत्मा; जागृत होणारा असे तो स्मरला जातो. जेव्हा तो आत्म्याला जाणतो, तेव्हा तो केवल होतो.
12.311.45
सम्यग्दर्शनमेतावद्भाषितं तव तत्त्वतः ।
एवमेतद्विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्युत ॥ १२.३११.४५ ॥
एवढे सम्यग्दर्शन तुझ्याकडून यथार्थपणे सांगितले गेले. असे हे जाणणारे समतेला प्राप्त होतात.
12.311.46
सम्यङ्गिदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस्तथा ।
गुणतत्त्वाद्यथैतानि निर्गुणोऽन्यस्तथा भवेत् ॥ १२.३११.४६ ॥
सम्यग्दर्शन नावाचे हे प्रकृतीचे प्रत्यक्ष आहे; गुणतत्त्वांमुळे ही तत्त्वे जशी आहेत, तसाच निर्गुण दुसरा असतो.
12.311.47
न त्वेवं वर्तमानानामावृत्तिर्विद्यते पुनः ।
विद्यतेऽक्षरभावत्वे स परात्परमव्ययम् ॥ १२.३११.४७ ॥
पण असे वर्तणाऱ्यांना पुनरावृत्ती नाही. अक्षरभावात तो परात्पर, अव्यय (ब्रह्म) विद्यमान आहे.
12.311.48
पश्येरन्नेकमतयो न सम्यक् तेषु दर्शनम् ।
ते व्यक्तं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनररिंदम् ॥ १२.३११.४८ ॥
एकमताचे लोक पाहू शकतात, परंतु त्यांच्यात सम्यग्दर्शन नाही. ते व्यक्ताला पुन्हा पुन्हा प्राप्त होतात, हे शत्रुदमना.
12.311.49
सर्वमेतद्विजानन्तो नासर्वस्य प्रबोधनात् ।
व्यक्तीभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्य वशवर्तिनः ॥ १२.३११.४९ ॥
हे सर्व जाणणारे, सर्व नसलेल्याच्या प्रबोधनाने नव्हे, तर व्यक्त होऊन व्यक्ताच्या अधीन राहतील.
12.311.50
सर्वमव्यक्तमित्युक्तमसर्वः पञ्चविंशकः ।
य एनमभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते ॥ १२.३११.५० ॥
सर्व अव्यक्त असे सांगितले आहे; पंचविसावे 'असर्व' आहे. जे याला जाणतात त्यांच्यात भय नसते.