മഹാഭാരതം · അധ്യായം 12.311
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.311.1
मानात्वैकत्वमित्युक्तं त्वयैतदृषिसत्तम ।
पश्यामि वाभिसंदिग्धमेतयोर्वै निदर्शनम् ॥ १२.३११.१ ॥
ഋഷിശ്രേഷ്ഠാ, ഇതിനെ പ്രമാണത്താൽ ഏകത്വമെന്ന് അങ്ങ് പറഞ്ഞു. എന്നാൽ ഇവ രണ്ടിന്റെയും ദൃഷ്ടാന്തം എനിക്ക് സംശയകരമായി തോന്നുന്നു.
12.311.2
तथाऽबुद्धप्रबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ ।
स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वमेतन्न संशयः ॥ १२.३११.२ ॥
നിഷ്പാപാ, അതുപോലെ അറിയാത്തവനും അറിഞ്ഞവനും ഉണരുന്നവനുമായവന്റെ കാര്യത്തിലും—സ്ഥൂലബുദ്ധികൊണ്ട് ഈ തത്ത്വം ഞാൻ കാണുന്നില്ല; സംശയമില്ല.
12.311.3
अक्षरक्षरयोर्युक्तं त्वया यदपि कारणम् ।
तदप्यस्थिरबुद्धित्वात्प्रनष्टमिव मेऽनघ ॥ १२.३११.३ ॥
നിഷ്പാപാ, അക്ഷരത്തെയും ക്ഷരത്തെയും യോജിപ്പിക്കുന്ന കാരണം അങ്ങ് പറഞ്ഞതും, എന്റെ അസ്ഥിരബുദ്ധികൊണ്ട് എനിക്ക് നഷ്ടപ്പെട്ടതുപോലെയായി.
12.311.4
तदेत्तच्छ्रोतुमिच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम् ।
प्रबुद्धमप्रबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ॥ १२.३११.४ ॥
അതിനാൽ ഇത് കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു—നാനാത്വ-ഏകത്വ ദർശനം, ഉണർന്നവനും ഉണരാത്തവനും ഉണരുന്നവനും—തത്ത്വത്തിൽ.
12.311.5
विद्याविद्ये च भगवन्नक्षरं क्षरमेव च ।
साङ्ख्यं योगं च कार्त्स्न्येन पृथक्चैवापृथक्च ह ॥ १२.३११.५ ॥
ഭഗവാനേ, വിദ്യയും അവിദ്യയും, അക്ഷരവും ക്ഷരവും, സാംഖ്യവും യോഗവും—ഇവയെല്ലാം പൂർണ്ണമായി, വേറിട്ടും വേർതിരിയാതെയും പറഞ്ഞാലും.
12.311.6
हन्त ते संप्रवक्ष्यामि यदेतदनुपृच्छसि ।
योगकृत्यं महाराज पृथगेव शृणुष्व मे ॥ १२.३११.६ ॥
ശരി, അങ്ങ് ചോദിക്കുന്നത് ഞാൻ പൂർണ്ണമായി പറയാം. മഹാരാജാവേ, യോഗകൃത്യം വേറിട്ടുതന്നെ എന്നിൽ നിന്ന് കേട്ടാലും.
12.311.7
योगकृत्यं तु योगानां ध्यानमेव परं बलम् ।
तच्चापि द्विविधं ध्यानमाहुर्वेदविदो जनाः ॥ १२.३११.७ ॥
യോഗങ്ങളുടെ കൃത്യം ധ്യാനമാണ്; അതാണ് പരമമായ ബലം. വേദജ്ഞർ ആ ധ്യാനത്തെയും രണ്ടു തരമായി പറയുന്നു.
12.311.8
एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव च ।
प्राणायामस्तु सगुणो निर्गुणो मनसस्तथा ॥ १२.३११.८ ॥
മനസ്സിന്റെ ഏകാഗ്രതയും പ്രാണായാമവും അതുപോലെ തന്നെ. പ്രാണായാമം സഗുണമാണ്; മനസ്സിന്റേത് നിർഗുണവും.
12.311.9
मूत्रोत्सर्गपुरीषे च भोजने च नराधिप ।
द्विकालं नाभियुज्जीत शेषं युञ्जीत तत्परः ॥ १२.३११.९ ॥
രാജാവേ, മൂത്രമൊഴിക്കുമ്പോഴും മലവിസർജനസമയത്തും ഭക്ഷണസമയത്തും ദിവസം രണ്ടുനേരം അഭ്യാസം ചെയ്യരുത്; ശേഷസമയത്ത് അതിൽ മുഴുകി അഭ്യസിക്കണം.
12.311.10
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः ।
दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विशात्परं ततः ॥ १२.३११.१० ॥
മുനി മനസ്സുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് പിന്തിരിപ്പിച്ച്, പത്തോ പന്ത്രണ്ടോ, അല്ലെങ്കിൽ ഇരുപത്തിനാലിനപ്പുറവും (അഭ്യസിക്കണം).
12.311.11
तं चोदनाभिर्मतिमानात्मानं चोदयेदथ ।
तिष्ठन्तमजरं यं तु यत्तदुक्तं मनीषिभिः ॥ १२.३११.११ ॥
ബുദ്ധിമാനായ യോഗി അതിനെ (അതായത് ആത്മാവിനെ) പ്രചോദനങ്ങളാൽ സ്വയം പ്രേരിപ്പിക്കണം — സ്ഥിരവും ജരയില്ലാത്തതുമായ, മനീഷികൾ പറഞ്ഞതുപോലെ.
12.311.12
तैश्चात्मा सततं योज्य इत्येवमनुशुश्रुम् ।
द्रुतं ह्यहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः ॥ १२.३११.१२ ॥
അവയാൽ തന്നെ ആത്മാവിനെ നിരന്തരം യോജിപ്പിക്കണമെന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. മനസ്സ് ഇളകാത്തവന് വേഗം (ഫലം ലഭിക്കും); അല്ലാതെയല്ല — ഇതാണ് നിശ്ചയം.
12.311.13
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लध्वाहारो जितेन्द्रियः ।
पूर्वरात्रेऽपररात्रे च धारयेत मनोऽऽत्मनि ॥ १२.३११.१३ ॥
എല്ലാ ആസക്തികളിൽനിന്നും മുക്തനും, ലഘുവായി ആഹരിക്കുന്നവനും, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചവനുമായവൻ രാത്രിയുടെ ആദ്യഭാഗത്തും അവസാനഭാഗത്തും മനസ്സിനെ ആത്മാവിൽ ധരിക്കണം.
12.311.14
स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर ।
मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः ॥ १२.३११.१४ ॥
മിഥിലേശ്വരാ, മനസ്സാൽ ഇന്ദ്രിയസമൂഹത്തെ സ്ഥിരമാക്കി, ബുദ്ധിയാൽ മനസ്സിനെ സ്ഥിരമാക്കി, കല്ലുപോലെ നിശ്ചലനായിരിക്കണം.
12.311.15
स्थाणुवच्चाप्यकम्पः स्याद्दारुवच्चापि निश्चलः ।
बुधा विधिविधानज्ञास्तदा युक्तं प्रचक्षते ॥ १२.३११.१५ ॥
തൂണുപോലെ കുലുങ്ങാതെയും മരംപോലെ നിശ്ചലനായും ഇരിക്കണം. വിധിയും അതിന്റെ വിധാനങ്ങളും അറിയുന്ന ബുധന്മാർ അപ്പോൾ അവനെ യുക്തൻ എന്നു പറയുന്നു.
12.311.16
न शृणोति न चाघ्राति न रस्यति न पश्यति ।
न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः ॥ १२.३११.१६ ॥
മനസ്സ് കേൾക്കുന്നില്ല, മണക്കുന്നില്ല, രുചിക്കുന്നില്ല, കാണുന്നില്ല, സ്പർശം അറിയുന്നില്ല, സങ്കൽപിക്കുന്നുമില്ല.
12.311.17
न चाभिमन्यते किंचिन्न च बुध्यति काष्ठवत् ।
तदा प्रकृतिमापन्नं युक्तमाहुर्मनीषिणः ॥ १२.३११.१७ ॥
അവൻ ഒന്നിനെയും തന്റേതായി കരുതുന്നില്ല, മരംപോലെ ഒന്നും അറിയുന്നുമില്ല. അപ്പോൾ പ്രകൃതിയിൽ എത്തിയവനെ മനീഷികൾ യുക്തൻ എന്നു വിളിക്കുന്നു.
12.311.18
निर्वाते हि यथा दीप्यन्दीपस्तद्वत्प्रकाशते ।
निर्लिङ्गो विचलश्चोर्ध्वं न तिर्यग्गतिमाप्नुयात् ॥ १२.३११.१८ ॥
കാറ്റില്ലാത്ത സ്ഥലത്ത് കത്തുന്ന വിളക്ക് പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ, ലിംഗരഹിതനും ചലനമില്ലാത്തവനുമായവൻ പ്രകാശിക്കുന്നു. അവൻ ഊർധ്വഗതി നേടുന്നു, തിര്യക് ഗതി നേടുന്നില്ല.
12.311.19
तदा तमनुपश्येत यस्मिन्दृष्टे तु कथ्यते ।
हृदयस्थोऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस्तात मद्विधैः ॥ १२.३११.१९ ॥
അപ്പോൾ ആരെ കണ്ടാൽ അത് പറയപ്പെടുന്നുവോ അവനെ കാണണം. ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതാണ് 'അന്തരാത്മാവ്'; പ്രിയ പുത്രാ, എന്നെപ്പോലുള്ള ജ്ഞാനികൾ അവനെ അറിയണം.
12.311.20
विधूम इव सप्तार्चिरादित्य इव रश्मिमान् ।
वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे दृश्यतेऽऽत्मा तथाऽऽत्मनि ॥ १२.३११.२० ॥
പുകയില്ലാത്ത സപ്തജ്വാലാഗ്നിപോലെയും കിരണങ്ങളുള്ള സൂര്യനെപ്പോലെയും ആകാശത്തിലെ മിന്നൽ അഗ്നിപോലെയും, അങ്ങനെതന്നെ ആത്മാവ് തന്നിൽത്തന്നെ കാണപ്പെടുന്നു.
12.311.21
संपश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः ।
ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ह्ययोनिममृतात्मकम् ॥ १२.३११.२१ ॥
ധൈര്യമുള്ളവരും ബുദ്ധിമാന്മാരുമായ മഹാത്മാക്കളായ ബ്രാഹ്മണർ, ബ്രഹ്മയോനിയിൽ സ്ഥിതരായി, ജന്മരഹിതവും അമൃതസ്വരൂപവുമായതിനെ പൂർണ്ണമായി കാണുന്നു.
12.311.22
तदेवाहुरणुभ्योऽणु तन्महद्भ्यो महत्तरम् ।
तत्तत्र सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते ॥ १२.३११.२२ ॥
അതിനെത്തന്നെ അണുക്കളെക്കാൾ അണുവെന്നും മഹത്തുകളെക്കാൾ മഹത്തെന്നും പറയുന്നു. എല്ലാ ഭൂതങ്ങളിലും സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നെങ്കിലും അത് അവിടെ കാണപ്പെടുന്നില്ല.
12.311.23
बुद्धिद्रव्येण दृश्येत मनोदीपेन लोककृत् ।
महतस्तमसस्तात पारे तिष्ठन्न तामसः ॥ १२.३११.२३ ॥
ബുദ്ധിയെന്ന ദ്രവ്യത്താലും മനസ്സെന്ന ദീപത്താലും ലോകകർത്താവിനെ കാണാം. പ്രിയ പുത്രാ, മഹത്തായ തമസ്സിന്റെ അക്കരെ നിൽക്കുന്നവൻ താമസനല്ല.
12.311.24
स च मानस इत्युक्तस्तत्वज्ञैर्वेदपारगैः ।
विमलो वितमस्कश्च निर्लिङ्गोऽलिङ्गसंज्ञकः ॥ १२.३११.२४ ॥
അവനെ തത്ത്വജ്ഞന്മാരും വേദപാരഗന്മാരും 'മാനസൻ' എന്ന് പറയുന്നു. അവൻ നിർമ്മലനും ഇരുളില്ലാത്തവനും അടയാളമില്ലാത്തവനും 'അലിംഗൻ' എന്ന പേരുള്ളവനുമാണ്.
12.311.25
योगमेतत्तु योगानां मन्ये योगस्य लक्षणम् ।
एवं पश्यं प्रपश्यन्ति आत्मस्थमजरं परम् ॥ १२.३११.२५ ॥
ഇതുതന്നെയാണ് യോഗങ്ങളിലെ യോഗം; ഇതിനെ ഞാൻ യോഗത്തിന്റെ ലക്ഷണമായി കരുതുന്നു. ഇങ്ങനെ കാണുന്നവർ ആത്മാവിൽ സ്ഥിതനും ജരയില്ലാത്തതും പരമവുമായതിനെ വ്യക്തമായി കാണുന്നു.
12.311.26
योगदर्शनमेतावदुक्तं ते तत्वतो मया ।
साङ्ख्याज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानदर्शनम् ॥ १२.३११.२६ ॥
യോഗദർശനം ഇത്രയുമേ ഞാൻ നിനക്ക് തത്ത്വത്തിൽ പറഞ്ഞു. ഇനി സാംഖ്യജ്ഞാനത്തെയും പരിസംഖ്യാനദർശനത്തെയും ഞാൻ പറയാം.
12.311.27
अव्यक्तमाहुः प्रकृतिं परां प्रकृतिवादिनः ।
तस्मान्महत्समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम ॥ १२.३११.२७ ॥
പ്രകൃതിവാദികൾ പരമമായ പ്രകൃതിയെ അവ്യക്തം എന്നു പറയുന്നു. അതിൽനിന്ന് മഹത് ഉണ്ടായി; അത് രണ്ടാമത്തേത്, രാജശ്രേഷ്ഠാ.
12.311.28
अहंकारस्तु महतस्तृतीय इति नः श्रुतम् ।
पञ्चभूतान्यहंकारादाहुः साङ्ख्यनिदर्शिनः ॥ १२.३११.२८ ॥
അഹങ്കാരം മഹത്തിൽനിന്ന് മൂന്നാമതാണെന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. സാംഖ്യ വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പഞ്ചഭൂതങ്ങൾ അഹങ്കാരത്തിൽനിന്ന് ഉണ്ടാകുന്നു എന്നു പറയുന്നു.
12.311.29
एताः प्रकृतयश्चाष्टौ विकाराश्चापि षोडश ।
पञ्च चैव विशेषा वै तथा पञ्चेन्द्रियाणि च ॥ १२.३११.२९ ॥
ഇവ എട്ട് പ്രകൃതികൾ; പതിനാറ് വികാരങ്ങളുമുണ്ട്. അഞ്ച് വിശേഷങ്ങളും, അതുപോലെ അഞ്ച് ഇന്ദ്രിയങ്ങളും.
12.311.30
एतावदेव तत्त्वानां साङ्ख्या आहुर्मनीषिणः ।
साङ्ख्ये विधिविधानज्ञा नित्यं साङ्ख्यपथे रताः ॥ १२.३११.३० ॥
തത്ത്വങ്ങൾ ഇത്രമാത്രമെന്ന് ബുദ്ധിമാന്മാരായ സാംഖ്യർ പറയുന്നു. സാംഖ്യത്തിൽ വിധിവിധാനമറിയുന്നവർ എപ്പോഴും സാംഖ്യമാർഗത്തിൽ രമിക്കുന്നു.
12.311.31
यस्माद्यदभिजायेत तत्तत्रैव प्रलीयते ।
लीयन्ते प्रतिलोमानि सृज्यन्ते चान्तरात्मना ॥ १२.३११.३१ ॥
ഏതിൽ നിന്ന് ഏതു ജനിക്കുന്നുവോ, അത് അവിടെത്തന്നെ ലയിക്കുന്നു. തത്ത്വങ്ങൾ വിപരീതക്രമത്തിൽ ലയിക്കുന്നു; അന്തരാത്മാവിനാൽ അവ വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു.
12.311.32
अनुलोमेन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः ।
गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२.३११.३२ ॥
അനുലോമക്രമത്തിൽ ഗുണങ്ങൾ ജനിക്കുന്നു; പ്രതിലോമക്രമത്തിൽ ലയിക്കുന്നു. കടലിലെ തിരമാലകൾ പോലെ ഗുണങ്ങൾ എപ്പോഴും ഗുണങ്ങളിൽത്തന്നെ ലയിക്കുന്നു.
12.311.33
सर्वप्रलय एतावान्प्रकृतेर्नृपसत्तम ।
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च यदाऽसृजत् ॥ १२.३११.३३ ॥
രാജശ്രേഷ്ഠാ, പ്രകൃതിയുടെ സർവ്വപ്രളയം ഇത്രമാത്രമാണ്. പ്രളയത്തിൽ അത് ഏകത്വത്തിലിരിക്കുന്നു; സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ ബഹുത്വം ഉളവാക്കുന്നു.
12.311.34
एवमेव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञेयचिन्तकैः ।
अधिष्ठाता य इत्युक्तस्तस्याप्येतन्निदर्शनम् ॥ १२.३११.३४ ॥
രാജേന്ദ്രാ, ഇപ്രകാരംതന്നെ ജ്ഞേയം ചിന്തിക്കുന്നവർ അറിയണം. അധിഷ്ഠാതാവ് എന്ന് പറയപ്പെട്ടവനും ഇതുതന്നെ ദൃഷ്ടാന്തം.
12.311.35
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनुतत्त्ववान् ।
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात् ॥ १२.३११.३५ ॥
പ്രകൃതിതത്ത്വങ്ങളുടെ ക്രമം അറിയുന്നവനിൽ ഏകത്വവും ബഹുത്വവുമുണ്ട്. പ്രളയത്തിൽ ഇതിന് ഏകത്വം; പ്രവർത്തനത്താൽ ബഹുത്വം.
12.311.36
बहुधाऽऽत्मानमकरोत्प्रकृतिः प्रसावत्मिका ।
तच्च क्षेत्रं महानात्मा पञ्चविंशोऽधितिष्ठति ॥ १२.३११.३६ ॥
പ്രസവസ്വഭാവമുള്ള പ്രകൃതി തന്നെത്തന്നെ പലവിധത്തിൽ സൃഷ്ടിച്ചു. ആ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഇരുപത്തഞ്ചാമനായ മഹാത്മാവ് അധിഷ്ഠിതനാകുന്നു.
12.311.37
अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः ।
अधिष्ठानादधिष्ठाता क्षेत्राणामिति नः श्रुतम् ॥ १२.३११.३७ ॥
രാജേന്ദ്രാ, ശ്രേഷ്ഠരായ യതികൾ അവനെ അധിഷ്ഠാതാവ് എന്ന് വിളിക്കുന്നു; ആധാരമായതിനാൽ അവൻ ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ അധിഷ്ഠാതാവ് ആണെന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്.
12.311.38
क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते ।
अव्यक्तके पुरे शेते पुरुषश्चेति कथ्यते ॥ १२.३११.३८ ॥
ക്ഷേത്രത്തെയും അവ്യക്തത്തെയും അറിയുന്നതിനാൽ അവൻ ക്ഷേത്രജ്ഞൻ എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അവ്യക്തമായ പുരത്തിൽ ശയിക്കുന്നതിനാൽ പുരുഷൻ എന്നും പറയുന്നു.
12.311.39
अन्यदेव च क्षेत्रं स्यादन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते ।
क्षेत्रमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञाता वै पञ्चविंशकः ॥ १२.३११.३९ ॥
ക്ഷേത്രം വേറെയാണ്; ക്ഷേത്രജ്ഞൻ വേറെയാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ക്ഷേത്രം അവ്യക്തമെന്ന് പറയപ്പെട്ടു; അറിയുന്നവൻ തീർച്ചയായും ഇരുപത്തഞ്ചാമതാണ്.
12.311.40
अन्यदेव वचो ज्ञानं स्यादन्यज्ज्ञेयमुच्यते ।
ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ॥ १२.३११.४० ॥
വാക്കും ജ്ഞാനവും വേറെയാണ്; അറിയേണ്ടത് വേറെയെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ജ്ഞാനം അവ്യക്തമെന്ന് പറയപ്പെട്ടു; അറിയേണ്ടത് തീർച്ചയായും ഇരുപത്തഞ്ചാമതാണ്.
12.311.41
अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं यथासत्वं तथेश्वरम् ।
अनीश्वरमतत्त्वं च तत्त्वं तत्पञ्चविंशकम् ॥ १२.३११.४१ ॥
അവ്യക്തം ക്ഷേത്രമെന്ന് പറയപ്പെട്ടു; അതിന്റെ സ്വഭാവമനുസരിച്ച് ഈശ്വരനും അങ്ങനെ തന്നെ. ഈശ്വരനല്ലാത്തത് തത്ത്വമല്ല; ആ തത്ത്വമാണ് ഇരുപത്തഞ്ചാമത്.
12.311.42
साङ्ख्यदर्शनमेतावत्परिसङ्ख्यानदर्शनम् ।
साङ्ख्याः प्रकुर्वते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते ॥ १२.३११.४२ ॥
ഇതാണ് സാംഖ്യദർശനം, എണ്ണലിന്റെ ദർശനം. സാംഖ്യർ പ്രകൃതിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നുവെന്നും അതിനെ വിവരിക്കുന്നുവെന്നും പറയുന്നു.
12.311.43
तत्त्वानि च चतुर्विशत्परिसंख्याय तत्त्वतः ।
साङ्ख्याः सह प्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः ॥ १२.३११.४३ ॥
ഇരുപത്തിനാല് തത്ത്വങ്ങളെ യഥാർത്ഥമായി എണ്ണി, സാംഖ്യർ പ്രകൃതിയോടൊപ്പം, തത്ത്വരഹിതമായ ഇരുപത്തഞ്ചാമത്തേതിനെ (പറയുന്നു).
12.311.44
पञ्चविंशो प्रबुद्धात्मा बुध्यमान इति स्मृतः ।
यदा तु बुध्यतेऽऽत्मानं तदा भवति केवलः ॥ १२.३११.४४ ॥
ഇരുപത്തഞ്ചാമത്തേത് ഉണർന്ന ആത്മാവ്; ഉണരുന്നത് എന്നു ഇത് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അത് ആത്മാവിനെ അറിയുമ്പോൾ, അത് കേവലമാകുന്നു.
12.311.45
सम्यग्दर्शनमेतावद्भाषितं तव तत्त्वतः ।
एवमेतद्विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्युत ॥ १२.३११.४५ ॥
ഇത്രയും സമ്യഗ്ദർശനം നിന്നാൽ യഥാർത്ഥമായി പറയപ്പെട്ടു. ഇപ്രകാരം ഇതറിയുന്നവർ സമത്വം പ്രാപിക്കുന്നു.
12.311.46
सम्यङ्गिदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस्तथा ।
गुणतत्त्वाद्यथैतानि निर्गुणोऽन्यस्तथा भवेत् ॥ १२.३११.४६ ॥
സമ്യഗ്ദർശനം എന്ന പ്രകൃതിയുടെ പ്രത്യക്ഷജ്ഞാനമാണ്; ഗുണതത്ത്വങ്ങളിൽ നിന്ന് ഇവ എങ്ങനെയോ അങ്ങനെതന്നെ നിർഗുണമായ മറ്റൊന്നും ആകുന്നു.
12.311.47
न त्वेवं वर्तमानानामावृत्तिर्विद्यते पुनः ।
विद्यतेऽक्षरभावत्वे स परात्परमव्ययम् ॥ १२.३११.४७ ॥
എന്നാൽ ഇപ്രകാരം വർത്തിക്കുന്നവർക്ക് പുനരാവൃത്തിയില്ല. അക്ഷരഭാവത്തിൽ ആ പരാത്പരമായ അവ്യയം ഉണ്ട്.
12.311.48
पश्येरन्नेकमतयो न सम्यक् तेषु दर्शनम् ।
ते व्यक्तं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनररिंदम् ॥ १२.३११.४८ ॥
ഏകമതക്കാർ കണ്ടേക്കാം; എന്നാൽ അവരിൽ സമ്യഗ്ദർശനമില്ല. അവർ വ്യക്തമായതിനെ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രാപിക്കുന്നു, ശത്രുദമനാ.
12.311.49
सर्वमेतद्विजानन्तो नासर्वस्य प्रबोधनात् ।
व्यक्तीभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्य वशवर्तिनः ॥ १२.३११.४९ ॥
ഇതെല്ലാം അറിയുന്നവർ, എല്ലാമല്ലാത്തതിന്റെ പ്രബോധനത്താലല്ല, വ്യക്തരായി വ്യക്തന്റെ വശവർത്തികളായിത്തീരും.
12.311.50
सर्वमव्यक्तमित्युक्तमसर्वः पञ्चविंशकः ।
य एनमभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते ॥ १२.३११.५० ॥
എല്ലാം അവ്യക്തമെന്ന് പറയപ്പെട്ടു; ഇരുപത്തഞ്ചാമത്തേത് 'അസർവ' ആകുന്നു. ഇവനെ അറിയുന്നവരിൽ ഭയമില്ല.