మహాభారతం · అధ్యాయం 12.311
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.311.1
मानात्वैकत्वमित्युक्तं त्वयैतदृषिसत्तम ।
पश्यामि वाभिसंदिग्धमेतयोर्वै निदर्शनम् ॥ १२.३११.१ ॥
ఋషిశ్రేష్ఠా, దీన్ని ప్రమాణం వల్ల ఏకత్వం అని మీరు చెప్పారు. కానీ వీటి రెండింటి ఉదాహరణ నాకు సందేహాస్పదంగా కనిపిస్తోంది.
12.311.2
तथाऽबुद्धप्रबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ ।
स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वमेतन्न संशयः ॥ १२.३११.२ ॥
పాపరహితుడా, అలాగే అవగాహన లేనివాడు, అవగాహన ఉన్నవాడు, మేల్కొంటున్నవాడు—స్థూల బుద్ధితో ఈ తత్త్వాన్ని నేను చూడలేకపోతున్నాను; ఇందులో సందేహం లేదు.
12.311.3
अक्षरक्षरयोर्युक्तं त्वया यदपि कारणम् ।
तदप्यस्थिरबुद्धित्वात्प्रनष्टमिव मेऽनघ ॥ १२.३११.३ ॥
పాపరహితుడా, అక్షరం, క్షరం కలిసి ఉండే కారణాన్ని మీరు చెప్పినదీ, నా చంచల బుద్ధి వల్ల నాకు కోల్పోయినట్లే ఉంది.
12.311.4
तदेत्तच्छ्रोतुमिच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम् ।
प्रबुद्धमप्रबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ॥ १२.३११.४ ॥
కాబట్టి ఇది వినాలనుకుంటున్నాను—నానాత్వ, ఏకత్వ దర్శనాన్ని, మేల్కొన్నవాడు, మేల్కొననివాడు, మేల్కొంటున్నవాడు—తత్త్వతః.
12.311.5
विद्याविद्ये च भगवन्नक्षरं क्षरमेव च ।
साङ्ख्यं योगं च कार्त्स्न्येन पृथक्चैवापृथक्च ह ॥ १२.३११.५ ॥
భగవాన్, విద్య, అవిద్య, అక్షరం, క్షరం, సాంఖ్యం, యోగం—ఇవన్నీ సంపూర్ణంగా, వేరుగానూ, కలిపీ చెప్పండి.
12.311.6
हन्त ते संप्रवक्ष्यामि यदेतदनुपृच्छसि ।
योगकृत्यं महाराज पृथगेव शृणुष्व मे ॥ १२.३११.६ ॥
సరే, మీరు అడిగినది మీకు పూర్తిగా చెబుతాను. మహారాజా, యోగ కార్యాన్ని వేరుగానే నా నుండి వినండి.
12.311.7
योगकृत्यं तु योगानां ध्यानमेव परं बलम् ।
तच्चापि द्विविधं ध्यानमाहुर्वेदविदो जनाः ॥ १२.३११.७ ॥
యోగాల కర్తవ్యం ధ్యానమే; అదే అత్యున్నత బలం. వేదవేత్తలు ఆ ధ్యానాన్ని రెండు రకాలుగా చెబుతారు.
12.311.8
एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव च ।
प्राणायामस्तु सगुणो निर्गुणो मनसस्तथा ॥ १२.३११.८ ॥
మనస్సు యొక్క ఏకాగ్రత, ప్రాణాయామం కూడా అలాగే. ప్రాణాయామం సగుణమైనది, మనస్సు నిర్గుణమైనది.
12.311.9
मूत्रोत्सर्गपुरीषे च भोजने च नराधिप ।
द्विकालं नाभियुज्जीत शेषं युञ्जीत तत्परः ॥ १२.३११.९ ॥
ఓ నరాధిపా, మూత్ర విసర్జన, మలవిసర్జన సమయాల్లోనూ, భోజనం సమయంలోనూ రోజుకు రెండుసార్లు (ఈ సాధన) చేయకూడదు; మిగిలిన సమయంలో తత్పరుడై సాధన చేయాలి.
12.311.10
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः ।
दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विशात्परं ततः ॥ १२.३११.१० ॥
ముని మనస్సుతో ఇంద్రియాలను ఇంద్రియ విషయాల నుండి మరలించి, పది లేదా పన్నెండు, లేదా ఇరవైనాలుగుకు మించి (సాధన చేయాలి).
12.311.11
तं चोदनाभिर्मतिमानात्मानं चोदयेदथ ।
तिष्ठन्तमजरं यं तु यत्तदुक्तं मनीषिभिः ॥ १२.३११.११ ॥
బుద్ధిమంతుడు ఆ (ఆత్మను) ప్రేరణలతో తనను ప్రేరేపించుకోవాలి — స్థిరమైనది, జరారహితమైనది, ఇలా మనీషులు చెప్పినట్లు.
12.311.12
तैश्चात्मा सततं योज्य इत्येवमनुशुश्रुम् ।
द्रुतं ह्यहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः ॥ १२.३११.१२ ॥
వాటి ద్వారానే ఆత్మను నిరంతరం యోజించాలని మేము విన్నాము. మనసు చెదరనివాడికి త్వరగా (ఫలం కలుగుతుంది); లేకపోతే కాదు — ఇది నిశ్చయం.
12.311.13
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लध्वाहारो जितेन्द्रियः ।
पूर्वरात्रेऽपररात्रे च धारयेत मनोऽऽत्मनि ॥ १२.३११.१३ ॥
అన్ని ఆసక్తులనుండి విడివడి, తక్కువ ఆహారం తీసుకుని, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు రాత్రి మొదటి భాగంలోనూ చివరి భాగంలోనూ మనస్సును ఆత్మలో నిలపాలి.
12.311.14
स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर ।
मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः ॥ १२.३११.१४ ॥
మిథిలేశ్వరా, మనస్సుతో ఇంద్రియ సమూహాన్ని స్థిరపరచి, బుద్ధితో మనస్సును స్థిరంగా చేసి, రాయివలె నిశ్చలుడవుకా.
12.311.15
स्थाणुवच्चाप्यकम्पः स्याद्दारुवच्चापि निश्चलः ।
बुधा विधिविधानज्ञास्तदा युक्तं प्रचक्षते ॥ १२.३११.१५ ॥
స్తంభంలా కంపించనివాడుగా, కట్టెలా నిశ్చలుడుగా ఉండాలి. విధిని, దాని నియమాలను తెలిసిన పండితులు అప్పుడు అతడిని యుక్తుడని చెబుతారు.
12.311.16
न शृणोति न चाघ्राति न रस्यति न पश्यति ।
न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः ॥ १२.३११.१६ ॥
మనస్సు వినదు, వాసన చూడదు, రుచి చూడదు, చూడదు, స్పర్శను తెలుసుకోదు, సంకల్పించదు.
12.311.17
न चाभिमन्यते किंचिन्न च बुध्यति काष्ठवत् ।
तदा प्रकृतिमापन्नं युक्तमाहुर्मनीषिणः ॥ १२.३११.१७ ॥
అతడు దేనినీ తనదిగా భావించడు, కట్టెలా ఏమీ గ్రహించడు. అప్పుడు ప్రకృతిని పొందిన అతడిని జ్ఞానులు యుక్తుడంటారు.
12.311.18
निर्वाते हि यथा दीप्यन्दीपस्तद्वत्प्रकाशते ।
निर्लिङ्गो विचलश्चोर्ध्वं न तिर्यग्गतिमाप्नुयात् ॥ १२.३११.१८ ॥
గాలిలేని చోట వెలిగే దీపం ప్రకాశించినట్లే, గుర్తులు లేనివాడు, చలించనివాడు ప్రకాశిస్తాడు. అతడు ఊర్ధ్వంగా వెళ్తాడు, అడ్డంగా పోడు.
12.311.19
तदा तमनुपश्येत यस्मिन्दृष्टे तु कथ्यते ।
हृदयस्थोऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस्तात मद्विधैः ॥ १२.३११.१९ ॥
అప్పుడు దేనిని చూసినప్పుడు అది చెప్పబడుతుందో దానిని చూడాలి. హృదయంలో ఉండేది 'అంతరాత్మ'; ఓ కుమారా, నా వంటి జ్ఞానులు దానిని తెలుసుకోవాలి.
12.311.20
विधूम इव सप्तार्चिरादित्य इव रश्मिमान् ।
वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे दृश्यतेऽऽत्मा तथाऽऽत्मनि ॥ १२.३११.२० ॥
పొగలేని సప్తజ్వాల అగ్నిలా, కిరణాలు గల సూర్యునిలా, ఆకాశంలో మెరుపు అగ్నిలా, అలాగే ఆత్మ తనలోనే కనిపిస్తుంది.
12.311.21
संपश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः ।
ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ह्ययोनिममृतात्मकम् ॥ १२.३११.२१ ॥
ధైర్యవంతులు, బుద్ధిమంతులు, మహాత్ములైన బ్రాహ్మణులు, బ్రహ్మమూలంలో స్థితులై, జన్మరహితమైన అమృతస్వరూపాన్ని పూర్తిగా చూస్తారు.
12.311.22
तदेवाहुरणुभ्योऽणु तन्महद्भ्यो महत्तरम् ।
तत्तत्र सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते ॥ १२.३११.२२ ॥
దానినే అణువులకంటే సూక్ష్మమని, మహత్తులకంటే మహత్తరమని అంటారు. సర్వభూతాలలో స్థిరంగా ఉన్నప్పటికీ అది అక్కడ కనిపించదు.
12.311.23
बुद्धिद्रव्येण दृश्येत मनोदीपेन लोककृत् ।
महतस्तमसस्तात पारे तिष्ठन्न तामसः ॥ १२.३११.२३ ॥
బుద్ధి అనే ద్రవ్యంతోనూ, మనస్సనే దీపంతోనూ లోకకర్త కనబడవచ్చు. ఓ కుమారా, మహత్తమస్సు అవతల నిలిచి ఉన్నవాడు తామసుడు కాడు.
12.311.24
स च मानस इत्युक्तस्तत्वज्ञैर्वेदपारगैः ।
विमलो वितमस्कश्च निर्लिङ्गोऽलिङ्गसंज्ञकः ॥ १२.३११.२४ ॥
అతనిని తత్త్వజ్ఞులు, వేదపారగులు 'మానసుడు' అని అంటారు. అతడు నిర్మలుడు, అంధకారరహితుడు, లక్షణరహితుడు, 'అలింగుడు' అనే పేరు గలవాడు.
12.311.25
योगमेतत्तु योगानां मन्ये योगस्य लक्षणम् ।
एवं पश्यं प्रपश्यन्ति आत्मस्थमजरं परम् ॥ १२.३११.२५ ॥
ఇదే యోగాలలో యోగం; దీనినే యోగ లక్షణంగా నేను భావిస్తాను. ఈ విధంగా చూచువారు ఆత్మలో నిలిచిన, అజరమైన, పరమమైనదాన్ని స్పష్టంగా చూస్తారు.
12.311.26
योगदर्शनमेतावदुक्तं ते तत्वतो मया ।
साङ्ख्याज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानदर्शनम् ॥ १२.३११.२६ ॥
యోగదర్శనం ఇంతవరకు నీకు తత్త్వతః నేను చెప్పాను. ఇప్పుడు సాంఖ్య జ్ఞానాన్ని, పరిసంఖ్యాన దర్శనాన్ని చెబుతాను.
12.311.27
अव्यक्तमाहुः प्रकृतिं परां प्रकृतिवादिनः ।
तस्मान्महत्समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम ॥ १२.३११.२७ ॥
ప్రకృతివాదులు పరమ ప్రకృతిని అవ్యక్తం అంటారు. దాని నుండి మహత్ ఉద్భవించింది; అది రెండవది, రాజశ్రేష్ఠుడా.
12.311.28
अहंकारस्तु महतस्तृतीय इति नः श्रुतम् ।
पञ्चभूतान्यहंकारादाहुः साङ्ख्यनिदर्शिनः ॥ १२.३११.२८ ॥
అహంకారం మహత్ నుండి మూడవది అని మేము విన్నాము. సాంఖ్య బోధకులు ఐదు మహాభూతాలు అహంకారం నుండి పుడతాయని అంటారు.
12.311.29
एताः प्रकृतयश्चाष्टौ विकाराश्चापि षोडश ।
पञ्च चैव विशेषा वै तथा पञ्चेन्द्रियाणि च ॥ १२.३११.२९ ॥
ఇవి ఎనిమిది ప్రకృతులు, పదహారు వికారాలు కూడా ఉన్నాయి. ఐదు విశేషాలు, అలాగే ఐదు ఇంద్రియాలు కూడా.
12.311.30
एतावदेव तत्त्वानां साङ्ख्या आहुर्मनीषिणः ।
साङ्ख्ये विधिविधानज्ञा नित्यं साङ्ख्यपथे रताः ॥ १२.३११.३० ॥
తత్త్వాలు ఇంతే అని జ్ఞానులైన సాంఖ్యులు అంటారు. సాంఖ్యంలో విధివిధానాలు తెలిసినవారు నిత్యం సాంఖ్య మార్గంలో రమిస్తారు.
12.311.31
यस्माद्यदभिजायेत तत्तत्रैव प्रलीयते ।
लीयन्ते प्रतिलोमानि सृज्यन्ते चान्तरात्मना ॥ १२.३११.३१ ॥
దేని నుండి ఏది పుడుతుందో, అది అక్కడే లయమవుతుంది. తత్త్వాలు విలోమ క్రమంలో లీనమవుతాయి; అంతరాత్మ ద్వారా అవి తిరిగి సృష్టించబడతాయి.
12.311.32
अनुलोमेन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः ।
गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२.३११.३२ ॥
అనులోమ క్రమంలో గుణాలు పుడతాయి; ప్రతిలోమ క్రమంలో లీనమవుతాయి. సముద్రపు అలలు వలె గుణాలు ఎల్లప్పుడూ గుణాలలోనే లీనమవుతాయి.
12.311.33
सर्वप्रलय एतावान्प्रकृतेर्नृपसत्तम ।
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च यदाऽसृजत् ॥ १२.३११.३३ ॥
ఓ నృపశ్రేష్ఠా, ప్రకృతి సర్వ లయం ఇంతే. లయంలో ఇది ఏకత్వంలో ఉంటుంది; సృష్టించినప్పుడు బహుత్వాన్ని కలిగిస్తుంది.
12.311.34
एवमेव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञेयचिन्तकैः ।
अधिष्ठाता य इत्युक्तस्तस्याप्येतन्निदर्शनम् ॥ १२.३११.३४ ॥
ఓ రాజేంద్రా, ఇదే విధంగా జ్ఞేయాన్ని ఆలోచించేవారు తెలుసుకోవాలి. అధిష్ఠాత అని చెప్పబడినవాడికి కూడా ఇదే ఉదాహరణ.
12.311.35
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनुतत्त्ववान् ।
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात् ॥ १२.३११.३५ ॥
ప్రకృతి తత్త్వాలను క్రమానుసారంగా కలిగినవానికి ఏకత్వమూ బహుత్వమూ ఉన్నాయి. లయంలో ఇది ఏకత్వంలో ఉంటుంది; ప్రవర్తనంతో బహుత్వం కలుగుతుంది.
12.311.36
बहुधाऽऽत्मानमकरोत्प्रकृतिः प्रसावत्मिका ।
तच्च क्षेत्रं महानात्मा पञ्चविंशोऽधितिष्ठति ॥ १२.३११.३६ ॥
ప్రసవ స్వభావం గల ప్రకృతి తనను అనేక విధాలుగా చేసుకుంది. ఆ క్షేత్రంపై ఇరవై ఐదవదైన మహాత్మ అధిష్ఠించి ఉంటాడు.
12.311.37
अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः ।
अधिष्ठानादधिष्ठाता क्षेत्राणामिति नः श्रुतम् ॥ १२.३११.३७ ॥
ఓ రాజేంద్రా, శ్రేష్ఠ యతులు అతన్ని అధిష్ఠాత అని పిలుస్తారు; ఆధారం వల్ల అతను క్షేత్రాలకు అధిష్ఠాత అని మేము విన్నాము.
12.311.38
क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते ।
अव्यक्तके पुरे शेते पुरुषश्चेति कथ्यते ॥ १२.३११.३८ ॥
అతను క్షేత్రాన్ని మరియు అవ్యక్తాన్ని తెలుసుకుంటాడు కాబట్టి క్షేత్రజ్ఞుడు అంటారు; అవ్యక్త పురంలో శయనిస్తాడు కాబట్టి పురుషుడు అని కూడా అంటారు.
12.311.39
अन्यदेव च क्षेत्रं स्यादन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते ।
क्षेत्रमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञाता वै पञ्चविंशकः ॥ १२.३११.३९ ॥
క్షేత్రం వేరే; క్షేత్రజ్ఞుడు వేరే అని చెప్పబడుతుంది. క్షేత్రం అవ్యక్తం అని చెప్పబడింది; జ్ఞాత నిశ్చయంగా ఇరవై ఐదవ తత్త్వం.
12.311.40
अन्यदेव वचो ज्ञानं स्यादन्यज्ज्ञेयमुच्यते ।
ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ॥ १२.३११.४० ॥
మాట, జ్ఞానం వేరు; తెలియదగినది వేరు అని చెప్పబడుతుంది. జ్ఞానం అవ్యక్తం అని చెప్పబడింది; తెలియదగినది నిశ్చయంగా ఇరవై ఐదవది.
12.311.41
अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं यथासत्वं तथेश्वरम् ।
अनीश्वरमतत्त्वं च तत्त्वं तत्पञ्चविंशकम् ॥ १२.३११.४१ ॥
అవ్యక్తం క్షేత్రం అని చెప్పబడింది; దాని స్వభావం ప్రకారం ఈశ్వరుడూ అలాగే. ఈశ్వరుడు కానిది తత్త్వం కాదు; ఆ తత్త్వమే ఇరవై ఐదవది.
12.311.42
साङ्ख्यदर्शनमेतावत्परिसङ्ख्यानदर्शनम् ।
साङ्ख्याः प्रकुर्वते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते ॥ १२.३११.४२ ॥
ఇదే సాంఖ్య దర్శనం, గణనల దర్శనం. సాంఖ్యులు ప్రకృతిని సృష్టిస్తారని, దానినే వివరిస్తారని చెప్పబడింది.
12.311.43
तत्त्वानि च चतुर्विशत्परिसंख्याय तत्त्वतः ।
साङ्ख्याः सह प्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः ॥ १२.३११.४३ ॥
ఇరవై నాలుగు తత్త్వాలను యథార్థంగా లెక్కించి, సాంఖ్యులు ప్రకృతితో కలిపి, తత్త్వరహితమైన ఇరవై ఐదవ దానిని (చెబుతారు).
12.311.44
पञ्चविंशो प्रबुद्धात्मा बुध्यमान इति स्मृतः ।
यदा तु बुध्यतेऽऽत्मानं तदा भवति केवलः ॥ १२.३११.४४ ॥
ఇరవై ఐదవది మేల్కొన్న ఆత్మ; మేల్కొంటూ అని ఇది స్మరించబడింది. అది ఆత్మను తెలుసుకున్నప్పుడు, అది కేవలమవుతుంది.
12.311.45
सम्यग्दर्शनमेतावद्भाषितं तव तत्त्वतः ।
एवमेतद्विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्युत ॥ १२.३११.४५ ॥
ఇంతవరకు సమ్యక్ దర్శనం నీ చేత యథార్థంగా చెప్పబడింది. ఇలా దీనిని తెలిసినవారు సమత్వాన్ని పొందుతారు.
12.311.46
सम्यङ्गिदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस्तथा ।
गुणतत्त्वाद्यथैतानि निर्गुणोऽन्यस्तथा भवेत् ॥ १२.३११.४६ ॥
సమ్యక్ దర్శనం అనేది ప్రకృతి యొక్క ప్రత్యక్షం; గుణ తత్త్వాల నుండి ఇవి ఎలాగో, అలాగే నిర్గుణమైనది మరొకటి అవుతుంది.
12.311.47
न त्वेवं वर्तमानानामावृत्तिर्विद्यते पुनः ।
विद्यतेऽक्षरभावत्वे स परात्परमव्ययम् ॥ १२.३११.४७ ॥
కానీ ఇలా స్థితిలో ఉన్నవారికి పునరావృత్తి ఉండదు. అక్షరభావంలో ఆ పరాత్పరమైనది, అవ్యయమైనది ఉంది.
12.311.48
पश्येरन्नेकमतयो न सम्यक् तेषु दर्शनम् ।
ते व्यक्तं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनररिंदम् ॥ १२.३११.४८ ॥
ఏకమత్యం కలవారు చూడవచ్చు, కానీ వారిలో సమ్యక్ దర్శనం లేదు. వారు వ్యక్తమైనదాన్ని మళ్లీ మళ్లీ పొందుతారు, శత్రుదమనా.
12.311.49
सर्वमेतद्विजानन्तो नासर्वस्य प्रबोधनात् ।
व्यक्तीभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्य वशवर्तिनः ॥ १२.३११.४९ ॥
ఇవన్నీ తెలిసినవారు, అన్నీ కానిదాని జ్ఞానోదయంతో కాదు, వ్యక్తమైనవారై వ్యక్తుడి వశవర్తులుగా ఉంటారు.
12.311.50
सर्वमव्यक्तमित्युक्तमसर्वः पञ्चविंशकः ।
य एनमभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते ॥ १२.३११.५० ॥
అన్నీ అవ్యక్తమని చెప్పబడింది; ఇరవై ఐదవది 'అసర్వ'. దీనిని తెలిసినవారిలో భయం ఉండదు.