ಮಹಾಭಾರತ · ಅಧ್ಯಾಯ 12.311
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.311.1
मानात्वैकत्वमित्युक्तं त्वयैतदृषिसत्तम ।
पश्यामि वाभिसंदिग्धमेतयोर्वै निदर्शनम् ॥ १२.३११.१ ॥
ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಇದನ್ನು ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಏಕತ್ವವೆಂದು ನೀವು ಹೇಳಿದಿರಿ. ಆದರೆ ಇವೆರಡರ ನಿದರ್ಶನ ನನಗೆ ಸಂದೇಹಾಸ್ಪದವೆನಿಸುತ್ತದೆ.
12.311.2
तथाऽबुद्धप्रबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ ।
स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वमेतन्न संशयः ॥ १२.३११.२ ॥
ಪಾಪರಹಿತರೇ, ಹಾಗೆಯೇ ಅರಿಯದವನು ಮತ್ತು ಅರಿತವನು, ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವವನು—ಸ್ಥೂಲ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.
12.311.3
अक्षरक्षरयोर्युक्तं त्वया यदपि कारणम् ।
तदप्यस्थिरबुद्धित्वात्प्रनष्टमिव मेऽनघ ॥ १२.३११.३ ॥
ಪಾಪರಹಿತರೇ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಕ್ಷರ ಇವುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಕಾರಣವನ್ನು ನೀವು ಹೇಳಿದುದೂ, ನನ್ನ ಚಂಚಲ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಾಗಿ ನನಗೆ ಕಳೆದುಹೋದಂತಾಗಿದೆ.
12.311.4
तदेत्तच्छ्रोतुमिच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम् ।
प्रबुद्धमप्रबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ॥ १२.३११.४ ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ—ನಾನಾತ್ವ ಮತ್ತು ಏಕತ್ವದ ದರ್ಶನವನ್ನು, ಎಚ್ಚರಗೊಂಡವನು, ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳದವನು ಮತ್ತು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವವನು—ತತ್ತ್ವತಃ.
12.311.5
विद्याविद्ये च भगवन्नक्षरं क्षरमेव च ।
साङ्ख्यं योगं च कार्त्स्न्येन पृथक्चैवापृथक्च ह ॥ १२.३११.५ ॥
ಭಗವಂತರೇ, ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಅವಿದ್ಯೆ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಕ್ಷರ, ಸಾಂಖ್ಯ ಮತ್ತು ಯೋಗ—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ, ಬೇರೆಯಾಗಿಯೂ ಬೇರೆಯಲ್ಲದಂತೆಯೂ ಹೇಳಿ.
12.311.6
हन्त ते संप्रवक्ष्यामि यदेतदनुपृच्छसि ।
योगकृत्यं महाराज पृथगेव शृणुष्व मे ॥ १२.३११.६ ॥
ಸರಿ, ನೀವು ಕೇಳಿದ್ದನ್ನು ನಿಮಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಮಹಾರಾಜರೇ, ಯೋಗಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿಯೇ ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳಿ.
12.311.7
योगकृत्यं तु योगानां ध्यानमेव परं बलम् ।
तच्चापि द्विविधं ध्यानमाहुर्वेदविदो जनाः ॥ १२.३११.७ ॥
ಯೋಗಗಳ ಕರ್ತವ್ಯವು ಧ್ಯಾನವೇ; ಅದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಲ. ವೇದಜ್ಞರು ಆ ಧ್ಯಾನವನ್ನೂ ಎರಡು ವಿಧವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
12.311.8
एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव च ।
प्राणायामस्तु सगुणो निर्गुणो मनसस्तथा ॥ १२.३११.८ ॥
ಮನಸ್ಸಿನ ಏಕಾಗ್ರತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವು ಸಗುಣವೂ, ಮನಸ್ಸಿನ ನಿರ್ಗುಣವೂ ಆಗಿದೆ.
12.311.9
मूत्रोत्सर्गपुरीषे च भोजने च नराधिप ।
द्विकालं नाभियुज्जीत शेषं युञ्जीत तत्परः ॥ १२.३११.९ ॥
ಓ ನರಾಧಿಪ, ಮೂತ್ರ-ಮಲ ವಿಸರ್ಜನೆಯ ವೇಳೆ ಮತ್ತು ಊಟದ ವೇಳೆ ದಿನಕ್ಕೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬಾರದು; ಉಳಿದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದರಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು.
12.311.10
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः ।
दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विशात्परं ततः ॥ १२.३११.१० ॥
ಮುನಿಯು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿ, ಹತ್ತು ಅಥವಾ ಹನ್ನೆರಡು, ಅಥವಾ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕಕ್ಕೂ ಮೀರಿ (ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು).
12.311.11
तं चोदनाभिर्मतिमानात्मानं चोदयेदथ ।
तिष्ठन्तमजरं यं तु यत्तदुक्तं मनीषिभिः ॥ १२.३११.११ ॥
ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಅದನ್ನು (ಅಂದರೆ ಆತ್ಮವನ್ನು) ಪ್ರೇರಣೆಗಳಿಂದ ತನ್ನನ್ನೇ ಪ್ರೇರಿಸಬೇಕು — ಸ್ಥಿರವಾದ, ಜರೆಯಿಲ್ಲದ, ಮನೀಷಿಗಳು ಹೇಳಿದಂತೆ.
12.311.12
तैश्चात्मा सततं योज्य इत्येवमनुशुश्रुम् ।
द्रुतं ह्यहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः ॥ १२.३११.१२ ॥
ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಆತ್ಮವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಯೋಜಿಸಬೇಕು ಎಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ. ಮನಸ್ಸು ದೃಢವಾದವನಿಗೆ ಬೇಗನೆ (ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ); ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಲ — ಇದು ನಿಶ್ಚಯ.
12.311.13
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लध्वाहारो जितेन्द्रियः ।
पूर्वरात्रेऽपररात्रे च धारयेत मनोऽऽत्मनि ॥ १२.३११.१३ ॥
ಎಲ್ಲ ಆಸಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡವನು, ಅಲ್ಪಾಹಾರಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ರಾತ್ರಿಯ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕು.
12.311.14
स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर ।
मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः ॥ १२.३११.१४ ॥
ಮಿಥಿಲೆಯ ಅರಸನೇ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಕಲ್ಲಿನಂತೆ ನಿಶ್ಚಲನಾಗಿರು.
12.311.15
स्थाणुवच्चाप्यकम्पः स्याद्दारुवच्चापि निश्चलः ।
बुधा विधिविधानज्ञास्तदा युक्तं प्रचक्षते ॥ १२.३११.१५ ॥
ಕಂಬದಂತೆ ಕಂಪಿಸದವನಾಗಿ, ಕಟ್ಟಿಗೆಯಂತೆ ನಿಶ್ಚಲನಾಗಿರಬೇಕು. ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಅದರ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಅರಿತ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಆಗ ಅವನನ್ನು ಯುಕ್ತ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
12.311.16
न शृणोति न चाघ्राति न रस्यति न पश्यति ।
न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः ॥ १२.३११.१६ ॥
ಮನಸ್ಸು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ವಾಸನೆ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ರುಚಿ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಸಂಕಲ್ಪಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ.
12.311.17
न चाभिमन्यते किंचिन्न च बुध्यति काष्ठवत् ।
तदा प्रकृतिमापन्नं युक्तमाहुर्मनीषिणः ॥ १२.३११.१७ ॥
ಅವನು ಯಾವುದನ್ನೂ ತನ್ನದೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕಟ್ಟಿಗೆಯಂತೆ ಏನನ್ನೂ ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆಗ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದವನನ್ನು ಮನೀಷಿಗಳು ಯುಕ್ತ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
12.311.18
निर्वाते हि यथा दीप्यन्दीपस्तद्वत्प्रकाशते ।
निर्लिङ्गो विचलश्चोर्ध्वं न तिर्यग्गतिमाप्नुयात् ॥ १२.३११.१८ ॥
ಗಾಳಿಯಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ದೀಪ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ, ಲಕ್ಷಣರಹಿತನೂ ಚಲನರಹಿತನೂ ಆದವನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಅಡ್ಡದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.
12.311.19
तदा तमनुपश्येत यस्मिन्दृष्टे तु कथ्यते ।
हृदयस्थोऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस्तात मद्विधैः ॥ १२.३११.१९ ॥
ಆಗ ಯಾವುದನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ನೋಡಬೇಕು. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವುದೇ 'ಅಂತರಾತ್ಮ'; ಮಗನೇ, ನನ್ನಂತಹ ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
12.311.20
विधूम इव सप्तार्चिरादित्य इव रश्मिमान् ।
वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे दृश्यतेऽऽत्मा तथाऽऽत्मनि ॥ १२.३११.२० ॥
ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಸಪ್ತಜ್ವಾಲೆಯ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ಕಿರಣಗಳುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚಿನ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಆತ್ಮವು ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.
12.311.21
संपश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः ।
ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ह्ययोनिममृतात्मकम् ॥ १२.३११.२१ ॥
ಧೈರ್ಯವಂತರೂ ಬುದ್ಧಿವಂತರೂ ಮಹಾತ್ಮರೂ ಆದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಬ್ರಹ್ಮಮೂಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ, ಜನ್ಮರಹಿತವಾದ ಅಮೃತಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸಮ್ಯಕ್ ಆಗಿ ನೋಡುತ್ತಾರೆ.
12.311.22
तदेवाहुरणुभ्योऽणु तन्महद्भ्यो महत्तरम् ।
तत्तत्र सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते ॥ १२.३११.२२ ॥
ಅದನ್ನೇ ಅಣುಗಳಿಗಿಂತ ಅಣುವೆಂದೂ, ಮಹತ್ತುಗಳಿಗಿಂತ ಮಹತ್ತರವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದರೂ ಅದು ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
12.311.23
बुद्धिद्रव्येण दृश्येत मनोदीपेन लोककृत् ।
महतस्तमसस्तात पारे तिष्ठन्न तामसः ॥ १२.३११.२३ ॥
ಬುದ್ಧಿಯೆಂಬ ದ್ರವ್ಯದಿಂದಲೂ ಮನಸ್ಸೆಂಬ ದೀಪದಿಂದಲೂ ಲೋಕಕರ್ತನನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಮಗನೇ, ಮಹಾ ಅಂಧಕಾರದ ಆಚೆ ನಿಂತಿರುವವನು ತಾಮಸನಲ್ಲ.
12.311.24
स च मानस इत्युक्तस्तत्वज्ञैर्वेदपारगैः ।
विमलो वितमस्कश्च निर्लिङ्गोऽलिङ्गसंज्ञकः ॥ १२.३११.२४ ॥
ಅವನನ್ನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞರೂ ವೇದಪಾರಗರೂ 'ಮಾನಸ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ನಿರ್ಮಲ, ಅಂಧಕಾರರಹಿತ, ಲಿಂಗರಹಿತ, 'ಅಲಿಂಗ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನವನು.
12.311.25
योगमेतत्तु योगानां मन्ये योगस्य लक्षणम् ।
एवं पश्यं प्रपश्यन्ति आत्मस्थमजरं परम् ॥ १२.३११.२५ ॥
ಇದೇ ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗ; ಇದನ್ನೇ ಯೋಗದ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಹೀಗೆ ನೋಡುವವರು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ, ಅಜರವಾದ, ಪರಮವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.
12.311.26
योगदर्शनमेतावदुक्तं ते तत्वतो मया ।
साङ्ख्याज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानदर्शनम् ॥ १२.३११.२६ ॥
ಯೋಗದರ್ಶನವನ್ನು ಇಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ನಾನು ನಿನಗೆ ತತ್ತ್ವತಃ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ಸಾಂಖ್ಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಪರಿಸಂಖ್ಯಾನ ದರ್ಶನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
12.311.27
अव्यक्तमाहुः प्रकृतिं परां प्रकृतिवादिनः ।
तस्मान्महत्समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम ॥ १२.३११.२७ ॥
ಪ್ರಕೃತಿವಾದಿಗಳು ಪರಮ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅವ್ಯಕ್ತವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದರಿಂದ ಮಹತ್ ಉದ್ಭವಿಸಿತು; ಅದು ಎರಡನೆಯದು, ರಾಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ.
12.311.28
अहंकारस्तु महतस्तृतीय इति नः श्रुतम् ।
पञ्चभूतान्यहंकारादाहुः साङ्ख्यनिदर्शिनः ॥ १२.३११.२८ ॥
ಅಹಂಕಾರ ಮಹತ್ತಿನಿಂದ ಮೂರನೆಯದು ಎಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ. ಸಾಂಖ್ಯ ಬೋಧಕರು ಐದು ಮಹಾಭೂತಗಳು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
12.311.29
एताः प्रकृतयश्चाष्टौ विकाराश्चापि षोडश ।
पञ्च चैव विशेषा वै तथा पञ्चेन्द्रियाणि च ॥ १२.३११.२९ ॥
ಇವು ಎಂಟು ಪ್ರಕೃತಿಗಳು; ಹದಿನಾರು ವಿಕಾರಗಳೂ ಇವೆ. ಐದು ವಿಶೇಷಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕೂಡ ಇವೆ.
12.311.30
एतावदेव तत्त्वानां साङ्ख्या आहुर्मनीषिणः ।
साङ्ख्ये विधिविधानज्ञा नित्यं साङ्ख्यपथे रताः ॥ १२.३११.३० ॥
ತತ್ತ್ವಗಳು ಇಷ್ಟೇ ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳಾದ ಸಾಂಖ್ಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಾಂಖ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಧಿವಿಧಾನ ತಿಳಿದವರು ನಿತ್ಯವೂ ಸಾಂಖ್ಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ.
12.311.31
यस्माद्यदभिजायेत तत्तत्रैव प्रलीयते ।
लीयन्ते प्रतिलोमानि सृज्यन्ते चान्तरात्मना ॥ १२.३११.३१ ॥
ಯಾವುದರಿಂದ ಯಾವುದು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆಯೋ, ಅದು ಅಲ್ಲೇ ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ. ತತ್ತ್ವಗಳು ವಿಲೋಮ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ; ಅಂತರಾತ್ಮನಿಂದ ಅವು ಮತ್ತೆ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತವೆ.
12.311.32
अनुलोमेन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः ।
गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२.३११.३२ ॥
ಅನುಲೋಮ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಪ್ರತಿಲೋಮ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಸಾಗರದ ಅಲೆಗಳಂತೆ ಗುಣಗಳು ಸದಾ ಗುಣಗಳಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ.
12.311.33
सर्वप्रलय एतावान्प्रकृतेर्नृपसत्तम ।
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च यदाऽसृजत् ॥ १२.३११.३३ ॥
ಓ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸರ್ವ ಪ್ರಲಯ ಇಷ್ಟೇ. ಪ್ರಲಯದಲ್ಲಿ ಅದು ಏಕತ್ವದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ; ಸೃಷ್ಟಿಸಿದಾಗ ಬಹುತ್ವವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ.
12.311.34
एवमेव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञेयचिन्तकैः ।
अधिष्ठाता य इत्युक्तस्तस्याप्येतन्निदर्शनम् ॥ १२.३११.३४ ॥
ಓ ರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ಇದೇ ರೀತಿ ಜ್ಞೇಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವವರು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟವನಿಗೂ ಇದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತ.
12.311.35
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनुतत्त्ववान् ।
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात् ॥ १२.३११.३५ ॥
ಪ್ರಕೃತಿಯ ತತ್ತ್ವಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನಿಗೆ ಏಕತ್ವವೂ ಬಹುತ್ವವೂ ಇವೆ. ಪ್ರಲಯದಲ್ಲಿ ಇದರ ಏಕತ್ವ; ಪ್ರವರ್ತನದಿಂದ ಬಹುತ್ವ.
12.311.36
बहुधाऽऽत्मानमकरोत्प्रकृतिः प्रसावत्मिका ।
तच्च क्षेत्रं महानात्मा पञ्चविंशोऽधितिष्ठति ॥ १२.३११.३६ ॥
ಪ್ರಸವ ಸ್ವಭಾವದ ಪ್ರಕೃತಿ ತನ್ನನ್ನು ಹಲವು ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿಕೊಂಡಳು. ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಮೇಲೆ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯವನಾದ ಮಹಾತ್ಮನು ಅಧಿಷ್ಠಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
12.311.37
अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः ।
अधिष्ठानादधिष्ठाता क्षेत्राणामिति नः श्रुतम् ॥ १२.३११.३७ ॥
ಓ ರಾಜೇಂದ್ರ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯತಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಆಧಾರದಿಂದಾಗಿ ಅವನು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ಎಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ.
12.311.38
क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते ।
अव्यक्तके पुरे शेते पुरुषश्चेति कथ्यते ॥ १२.३११.३८ ॥
ಅವನು ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಎನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಅವ್ಯಕ್ತ ಪುರದಲ್ಲಿ ಮಲಗುವುದರಿಂದ ಪುರುಷ ಎಂದೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
12.311.39
अन्यदेव च क्षेत्रं स्यादन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते ।
क्षेत्रमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञाता वै पञ्चविंशकः ॥ १२.३११.३९ ॥
ಕ್ಷೇತ್ರ ಬೇರೆಯೇ; ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಬೇರೆ ಎನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಕ್ಷೇತ್ರವು ಅವ್ಯಕ್ತ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಜ್ಞಾತೃ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯವನು.
12.311.40
अन्यदेव वचो ज्ञानं स्यादन्यज्ज्ञेयमुच्यते ।
ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ॥ १२.३११.४० ॥
ಮಾತು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಬೇರೆ; ಜ್ಞೇಯ ಬೇರೆ ಎನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನವು ಅವ್ಯಕ್ತ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಜ್ಞೇಯ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದು.
12.311.41
अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं यथासत्वं तथेश्वरम् ।
अनीश्वरमतत्त्वं च तत्त्वं तत्पञ्चविंशकम् ॥ १२.३११.४१ ॥
ಅವ್ಯಕ್ತವು ಕ್ಷೇತ್ರ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅದರ ಸ್ವಭಾವದಂತೆ ಈಶ್ವರನೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಈಶ್ವರನಲ್ಲದ್ದು ತತ್ತ್ವವಲ್ಲ; ಆ ತತ್ತ್ವವೇ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದು.
12.311.42
साङ्ख्यदर्शनमेतावत्परिसङ्ख्यानदर्शनम् ।
साङ्ख्याः प्रकुर्वते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते ॥ १२.३११.४२ ॥
ಇದು ಸಾಂಖ್ಯ ದರ್ಶನ, ಗಣನೆಯ ದರ್ಶನ. ಸಾಂಖ್ಯರು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ.
12.311.43
तत्त्वानि च चतुर्विशत्परिसंख्याय तत्त्वतः ।
साङ्ख्याः सह प्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः ॥ १२.३११.४३ ॥
ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಎಣಿಸಿ, ಸಾಂಖ್ಯರು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ, ತತ್ತ್ವರಹಿತವಾದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದನ್ನು (ಹೇಳುತ್ತಾರೆ).
12.311.44
पञ्चविंशो प्रबुद्धात्मा बुध्यमान इति स्मृतः ।
यदा तु बुध्यतेऽऽत्मानं तदा भवति केवलः ॥ १२.३११.४४ ॥
ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಆತ್ಮ; ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಎಂದು ಇದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅದು ಆತ್ಮನನ್ನು ಅರಿತಾಗ, ಅದು ಕೇವಲವಾಗುತ್ತದೆ.
12.311.45
सम्यग्दर्शनमेतावद्भाषितं तव तत्त्वतः ।
एवमेतद्विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्युत ॥ १२.३११.४५ ॥
ಇಷ್ಟು ಸಮ್ಯಕ್ ದರ್ಶನವನ್ನು ನಿನ್ನಿಂದ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಇದನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಸಮತೆಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ.
12.311.46
सम्यङ्गिदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस्तथा ।
गुणतत्त्वाद्यथैतानि निर्गुणोऽन्यस्तथा भवेत् ॥ १२.३११.४६ ॥
ಸಮ್ಯಕ್ ದರ್ಶನವೆಂಬುದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ; ಗುಣತತ್ತ್ವಗಳಿಂದ ಇವು ಹೇಗೋ, ಹಾಗೆಯೇ ನಿರ್ಗುಣವಾದ ಇನ್ನೊಂದು ಆಗುತ್ತದೆ.
12.311.47
न त्वेवं वर्तमानानामावृत्तिर्विद्यते पुनः ।
विद्यतेऽक्षरभावत्वे स परात्परमव्ययम् ॥ १२.३११.४७ ॥
ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಇರುವವರಿಗೆ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಇಲ್ಲ. ಅಕ್ಷರಭಾವದಲ್ಲಿ ಆ ಪರಾತ್ಪರವಾದ ಅವ್ಯಯವು ಇದೆ.
12.311.48
पश्येरन्नेकमतयो न सम्यक् तेषु दर्शनम् ।
ते व्यक्तं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनररिंदम् ॥ १२.३११.४८ ॥
ಏಕಮತದವರು ನೋಡಬಹುದು, ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಸಮ್ಯಕ್ ದರ್ಶನವಿಲ್ಲ. ಅವರು ವ್ಯಕ್ತವಾದುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ, ಶತ್ರುದಮನನೇ.
12.311.49
सर्वमेतद्विजानन्तो नासर्वस्य प्रबोधनात् ।
व्यक्तीभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्य वशवर्तिनः ॥ १२.३११.४९ ॥
ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದವರು, ಎಲ್ಲವೂ ಅಲ್ಲದದ್ದರ ಪ್ರಬೋಧನೆಯಿಂದಲ್ಲ, ವ್ಯಕ್ತರಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತನ ವಶವರ್ತಿಗಳಾಗುವರು.
12.311.50
सर्वमव्यक्तमित्युक्तमसर्वः पञ्चविंशकः ।
य एनमभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते ॥ १२.३११.५० ॥
ಎಲ್ಲವೂ ಅವ್ಯಕ್ತ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯದು 'ಅಸರ್ವ'. ಇವನನ್ನು ತಿಳಿದವರಲ್ಲಿ ಭಯವಿಲ್ಲ.