ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.311
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.311.1
मानात्वैकत्वमित्युक्तं त्वयैतदृषिसत्तम ।
पश्यामि वाभिसंदिग्धमेतयोर्वै निदर्शनम् ॥ १२.३११.१ ॥
ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਹੈ ਐਸਾ ਕਿਹਾ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਮੈਨੂੰ ਸੰਦੇਹ ਭਰੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
12.311.2
तथाऽबुद्धप्रबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ ।
स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वमेतन्न संशयः ॥ १२.३११.२ ॥
ਹੇ ਨਿਰਮਲ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਜਾਗੇ ਅਤੇ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਮੋਟੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਹ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
12.311.3
अक्षरक्षरयोर्युक्तं त्वया यदपि कारणम् ।
तदप्यस्थिरबुद्धित्वात्प्रनष्टमिव मेऽनघ ॥ १२.३११.३ ॥
ਹੇ ਨਿਰਮਲ, ਅਕਸ਼ਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ਰ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਜੋ ਕਾਰਨ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਅਸਥਿਰ ਬੁੱਧੀ ਕਾਰਨ ਮੇਰੇ ਲਈ ਗੁਆਚਿਆ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
12.311.4
तदेत्तच्छ्रोतुमिच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम् ।
प्रबुद्धमप्रबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ॥ १२.३११.४ ॥
ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਨਾਨਾਤਵ ਅਤੇ ਏਕਤਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਜਾਗੇ ਹੋਏ, ਅਣਜਾਗੇ ਅਤੇ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਦਾ—ਤੱਤਤ: ।
12.311.5
विद्याविद्ये च भगवन्नक्षरं क्षरमेव च ।
साङ्ख्यं योगं च कार्त्स्न्येन पृथक्चैवापृथक्च ह ॥ १२.३११.५ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿੱਦਿਆ, ਅਕਸ਼ਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ਰ, ਸਾਂਖਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗ—ਇਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਖ ਵੀ ਅਤੇ ਅਵੱਖ ਵੀ, ਦੱਸੋ।
12.311.6
हन्त ते संप्रवक्ष्यामि यदेतदनुपृच्छसि ।
योगकृत्यं महाराज पृथगेव शृणुष्व मे ॥ १२.३११.६ ॥
ਠੀਕ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ ਉਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਯੋਗ ਦਾ ਕਰਮ ਵੱਖਰਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣੋ।
12.311.7
योगकृत्यं तु योगानां ध्यानमेव परं बलम् ।
तच्चापि द्विविधं ध्यानमाहुर्वेदविदो जनाः ॥ १२.३११.७ ॥
ਯੋਗਾਂ ਦਾ ਕਰਤੱਵ ਧਿਆਨ ਹੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਪਰਮ ਬਲ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਉਸ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.311.8
एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव च ।
प्राणायामस्तु सगुणो निर्गुणो मनसस्तथा ॥ १२.३११.८ ॥
ਮਨ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਸਗੁਣ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ।
12.311.9
मूत्रोत्सर्गपुरीषे च भोजने च नराधिप ।
द्विकालं नाभियुज्जीत शेषं युञ्जीत तत्परः ॥ १२.३११.९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਿਸ਼ਾਬ-ਟੱਟੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ (ਇਹ ਅਭਿਆਸ) ਨਾ ਕਰੇ; ਬਾਕੀ ਸਮੇਂ ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।
12.311.10
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः ।
दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विशात्परं ततः ॥ १२.३११.१० ॥
ਮੁਨੀ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਦਸ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ, ਜਾਂ ਚੌਵੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ (ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ)।
12.311.11
तं चोदनाभिर्मतिमानात्मानं चोदयेदथ ।
तिष्ठन्तमजरं यं तु यत्तदुक्तं मनीषिभिः ॥ १२.३११.११ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਯੋਗੀ ਉਸ (ਭਾਵ ਆਤਮਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੇ — ਜੋ ਅਚੱਲ, ਜਰਾਹੀਣ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।
12.311.12
तैश्चात्मा सततं योज्य इत्येवमनुशुश्रुम् ।
द्रुतं ह्यहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः ॥ १२.३११.१२ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਦ੍ਰਿੜ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਜਲਦੀ (ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ), ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ — ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ।
12.311.13
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लध्वाहारो जितेन्द्रियः ।
पूर्वरात्रेऽपररात्रे च धारयेत मनोऽऽत्मनि ॥ १२.३११.१३ ॥
ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਵੇ।
12.311.14
स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर ।
मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः ॥ १२.३११.१४ ॥
ਹੇ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਮਨ ਨਾਲ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਕੇ, ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਕੇ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਅਚੱਲ ਹੋ ਜਾਵੇ।
12.311.15
स्थाणुवच्चाप्यकम्पः स्याद्दारुवच्चापि निश्चलः ।
बुधा विधिविधानज्ञास्तदा युक्तं प्रचक्षते ॥ १२.३११.१५ ॥
ਥੰਮ੍ਹ ਵਾਂਗ ਅਕੰਪ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਅਚੱਲ ਹੋਵੇ। ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ ਤਦ ਉਸਨੂੰ ਯੁਕਤ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.311.16
न शृणोति न चाघ्राति न रस्यति न पश्यति ।
न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः ॥ १२.३११.१६ ॥
ਮਨ ਨਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਚੱਖਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਛੋਹ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.311.17
न चाभिमन्यते किंचिन्न च बुध्यति काष्ठवत् ।
तदा प्रकृतिमापन्नं युक्तमाहुर्मनीषिणः ॥ १२.३११.१७ ॥
ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਤਦ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨੀਸ਼ੀ ਯੁਕਤ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.311.18
निर्वाते हि यथा दीप्यन्दीपस्तद्वत्प्रकाशते ।
निर्लिङ्गो विचलश्चोर्ध्वं न तिर्यग्गतिमाप्नुयात् ॥ १२.३११.१८ ॥
ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲਦਾ ਦੀਵਾ ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਿੰਨ੍ਹ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਚੱਲ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਟੇਢੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.311.19
तदा तमनुपश्येत यस्मिन्दृष्टे तु कथ्यते ।
हृदयस्थोऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस्तात मद्विधैः ॥ १२.३११.१९ ॥
ਤਦ ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਉਹ ਕਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਹ 'ਅੰਤਰਾਤਮਾ' ਹੈ; ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.311.20
विधूम इव सप्तार्चिरादित्य इव रश्मिमान् ।
वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे दृश्यतेऽऽत्मा तथाऽऽत्मनि ॥ १२.३११.२० ॥
ਧੂੰਏਂ ਰਹਿਤ ਸਪਤ-ਜਵਾਲਾ ਅਗਨੀ ਵਾਂਗ, ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੀ ਅਗਨੀ ਵਾਂਗ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.311.21
संपश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः ।
ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ह्ययोनिममृतात्मकम् ॥ १२.३११.२१ ॥
ਧੀਰਜਵਾਨ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਹਮ-ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਅਯੋਨੀ, ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
12.311.22
तदेवाहुरणुभ्योऽणु तन्महद्भ्यो महत्तरम् ।
तत्तत्र सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते ॥ १२.३११.२२ ॥
ਉਸੇ ਨੂੰ ਅਣੂਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਣੂ ਅਤੇ ਮਹਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮਹਾਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਉੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
12.311.23
बुद्धिद्रव्येण दृश्येत मनोदीपेन लोककृत् ।
महतस्तमसस्तात पारे तिष्ठन्न तामसः ॥ १२.३११.२३ ॥
ਬੁੱਧੀ-ਰੂਪੀ ਦ੍ਰਵ ਅਤੇ ਮਨ-ਰੂਪੀ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ-ਕਰਤਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਪਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਉਹ ਤਾਮਸ ਨਹੀਂ ਹੈ।
12.311.24
स च मानस इत्युक्तस्तत्वज्ञैर्वेदपारगैः ।
विमलो वितमस्कश्च निर्लिङ्गोऽलिङ्गसंज्ञकः ॥ १२.३११.२४ ॥
ਉਸਨੂੰ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਪਾਰਗਾਮੀ ਵਿਦਵਾਨ 'ਮਾਨਸ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਿਰਮਲ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਚਿੰਨ੍ਹ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ 'ਅਲਿੰਗ' ਨਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
12.311.25
योगमेतत्तु योगानां मन्ये योगस्य लक्षणम् ।
एवं पश्यं प्रपश्यन्ति आत्मस्थमजरं परम् ॥ १२.३११.२५ ॥
ਇਹੀ ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਯੋਗ ਦਾ ਲੱਛਣ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਅਜਰ, ਪਰਮ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
12.311.26
योगदर्शनमेतावदुक्तं ते तत्वतो मया ।
साङ्ख्याज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानदर्शनम् ॥ १२.३११.२६ ॥
ਯੋਗ ਦਰਸ਼ਨ ਇਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੱਤਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਾਂਖਯ ਗਿਆਨ, ਪਰਿਸੰਖਿਆਨ ਦਰਸ਼ਨ ਦੱਸਾਂਗਾ।
12.311.27
अव्यक्तमाहुः प्रकृतिं परां प्रकृतिवादिनः ।
तस्मान्महत्समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम ॥ १२.३११.२७ ॥
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਵਾਦੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਅਵਿਅਕਤ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਮਹਤ੍ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਦੂਜਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।
12.311.28
अहंकारस्तु महतस्तृतीय इति नः श्रुतम् ।
पञ्चभूतान्यहंकारादाहुः साङ्ख्यनिदर्शिनः ॥ १२.३११.२८ ॥
ਅਹੰਕਾਰ ਮਹਤ ਤੋਂ ਤੀਜਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਸਾਂਖਯ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।
12.311.29
एताः प्रकृतयश्चाष्टौ विकाराश्चापि षोडश ।
पञ्च चैव विशेषा वै तथा पञ्चेन्द्रियाणि च ॥ १२.३११.२९ ॥
ਇਹ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਲਾਂ ਵਿਕਾਰ ਵੀ ਹਨ। ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੀ।
12.311.30
एतावदेव तत्त्वानां साङ्ख्या आहुर्मनीषिणः ।
साङ्ख्ये विधिविधानज्ञा नित्यं साङ्ख्यपथे रताः ॥ १२.३११.३० ॥
ਤੱਤਵ ਇੰਨੇ ਹੀ ਹਨ, ਇਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਾਂਖਯ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਾਂਖਯ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸਦਾ ਸਾਂਖਯ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਰਮਦੇ ਹਨ।
12.311.31
यस्माद्यदभिजायेत तत्तत्रैव प्रलीयते ।
लीयन्ते प्रतिलोमानि सृज्यन्ते चान्तरात्मना ॥ १२.३११.३१ ॥
ਜਿਸ ਤੋਂ ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੱਤ ਉਲਟੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਮੁੜ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.311.32
अनुलोमेन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः ।
गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२.३११.३२ ॥
ਅਨੁਲੋਮ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਗਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਗੁਣ ਸਦਾ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.311.33
सर्वप्रलय एतावान्प्रकृतेर्नृपसत्तम ।
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च यदाऽसृजत् ॥ १२.३११.३३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਪ੍ਰਲਯ ਇੰਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਉਹ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਸਿਰਜਣ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤਾਈ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
12.311.34
एवमेव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञेयचिन्तकैः ।
अधिष्ठाता य इत्युक्तस्तस्याप्येतन्निदर्शनम् ॥ १२.३११.३४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਇਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਹੈ।
12.311.35
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनुतत्त्ववान् ।
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात् ॥ १२.३११.३५ ॥
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤਾਈ ਦੋਵੇਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਏਕਤਾ; ਪ੍ਰਵਰਤਨ ਨਾਲ ਬਹੁਤਾਈ।
12.311.36
बहुधाऽऽत्मानमकरोत्प्रकृतिः प्रसावत्मिका ।
तच्च क्षेत्रं महानात्मा पञ्चविंशोऽधितिष्ठति ॥ १२.३११.३६ ॥
ਪ੍ਰਸਵ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚਿਆ। ਉਸ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਪੱਚੀਵਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
12.311.37
अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः ।
अधिष्ठानादधिष्ठाता क्षेत्राणामिति नः श्रुतम् ॥ १२.३११.३७ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਯਤੀ ਉਸਨੂੰ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਆਧਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
12.311.38
क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते ।
अव्यक्तके पुरे शेते पुरुषश्चेति कथ्यते ॥ १२.३११.३८ ॥
ਜੋ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਵਿਅਕਤ ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.311.39
अन्यदेव च क्षेत्रं स्यादन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते ।
क्षेत्रमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञाता वै पञ्चविंशकः ॥ १२.३११.३९ ॥
ਖੇਤਰ ਹੋਰ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਹੋਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਅਵਿਅਕਤ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੰਝੀਵਾਂ ਹੈ।
12.311.40
अन्यदेव वचो ज्ञानं स्यादन्यज्ज्ञेयमुच्यते ।
ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ॥ १२.३११.४० ॥
ਬਚਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਹੋਰ ਹਨ; ਜਾਣਨ-ਯੋਗ ਹੋਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਵਿਅਕਤ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਾਣਨ-ਯੋਗ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੰਝੀਵਾਂ ਹੈ।
12.311.41
अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं यथासत्वं तथेश्वरम् ।
अनीश्वरमतत्त्वं च तत्त्वं तत्पञ्चविंशकम् ॥ १२.३११.४१ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਸੁਭਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਈਸ਼ਵਰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਜੋ ਅਨੀਸ਼ਵਰ ਹੈ ਉਹ ਤੱਤ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਤੱਤ ਪੰਝੀਵਾਂ ਹੈ।
12.311.42
साङ्ख्यदर्शनमेतावत्परिसङ्ख्यानदर्शनम् ।
साङ्ख्याः प्रकुर्वते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते ॥ १२.३११.४२ ॥
ਇਹੀ ਸਾਂਖਿਆ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ। ਸਾਂਖਿਆਵਾਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.311.43
तत्त्वानि च चतुर्विशत्परिसंख्याय तत्त्वतः ।
साङ्ख्याः सह प्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः ॥ १२.३११.४३ ॥
ਚੌਵੀਂ ਤੱਤਵਾਂ ਦੀ ਯਥਾਰਥ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਸਾਂਖਿਆ ਵਾਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ, ਪਰ ਤੱਤਵਹੀਨ ਪੱਚੀਵੇਂ ਨੂੰ (ਮੰਨਦੇ ਹਨ)।
12.311.44
पञ्चविंशो प्रबुद्धात्मा बुध्यमान इति स्मृतः ।
यदा तु बुध्यतेऽऽत्मानं तदा भवति केवलः ॥ १२.३११.४४ ॥
ਪੱਚੀਵਾਂ ਜਾਗ੍ਰਤ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਜਾਗਦਾ ਹੋਇਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਕੇਵਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.311.45
सम्यग्दर्शनमेतावद्भाषितं तव तत्त्वतः ।
एवमेतद्विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्युत ॥ १२.३११.४५ ॥
ਏਨਾ ਸਮਿਆਕ ਦਰਸ਼ਨ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸਮਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.311.46
सम्यङ्गिदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस्तथा ।
गुणतत्त्वाद्यथैतानि निर्गुणोऽन्यस्तथा भवेत् ॥ १२.३११.४६ ॥
ਸਮਿਆਕ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਮਕ ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ; ਗੁਣ-ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.311.47
न त्वेवं वर्तमानानामावृत्तिर्विद्यते पुनः ।
विद्यतेऽक्षरभावत्वे स परात्परमव्ययम् ॥ १२.३११.४७ ॥
ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ। ਅਕਸ਼ਰ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਰਾਤਪਰ, ਅਵਿਯਯ (ਬ੍ਰਹਮ) ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।
12.311.48
पश्येरन्नेकमतयो न सम्यक् तेषु दर्शनम् ।
ते व्यक्तं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनररिंदम् ॥ १२.३११.४८ ॥
ਇੱਕ ਮਤ ਵਾਲੇ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਿਆਕ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਸ਼ਤਰੂਦਮਨ।
12.311.49
सर्वमेतद्विजानन्तो नासर्वस्य प्रबोधनात् ।
व्यक्तीभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्य वशवर्तिनः ॥ १२.३११.४९ ॥
ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੋਧ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਅਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਅਕਤ ਦੇ ਵਸ਼ਵਰਤੀ ਹੋਣਗੇ।
12.311.50
सर्वमव्यक्तमित्युक्तमसर्वः पञ्चविंशकः ।
य एनमभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते ॥ १२.३११.५० ॥
ਸਭ ਕੁਝ ਅਵਿਅਕਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪੱਚੀਵਾਂ 'ਅਸਰਵ' ਹੈ। ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।