ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.311
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.311.1
मानात्वैकत्वमित्युक्तं त्वयैतदृषिसत्तम ।
पश्यामि वाभिसंदिग्धमेतयोर्वै निदर्शनम् ॥ १२.३११.१ ॥
ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ପ୍ରମାଣରୁ ଏକତ୍ୱ ବୋଲି କହିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏ ଦୁଇଟିର ଉଦାହରଣ ମୋତେ ସନ୍ଦେହଜନକ ଲାଗେ।
12.311.2
तथाऽबुद्धप्रबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ ।
स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वमेतन्न संशयः ॥ १२.३११.२ ॥
ହେ ନିଷ୍ପାପ, ସେହିପରି ଅଜ୍ଞାତ ଓ ଜ୍ଞାତ ଏବଂ ଜାଗ୍ରତ ହେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ କଥାରେ—ସ୍ଥୂଳ ବୁଦ୍ଧିରେ ମୁଁ ଏ ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଖେ ନାହିଁ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
12.311.3
अक्षरक्षरयोर्युक्तं त्वया यदपि कारणम् ।
तदप्यस्थिरबुद्धित्वात्प्रनष्टमिव मेऽनघ ॥ १२.३११.३ ॥
ହେ ନିଷ୍ପାପ, ଅକ୍ଷର ଓ କ୍ଷରକୁ ଯୋଡ଼ୁଥିବା ଯେଉଁ କାରଣ ଆପଣ କହିଲେ, ମୋ ଅସ୍ଥିର ବୁଦ୍ଧି ଯୋଗୁଁ ତାହା ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ହଜିଯାଇଥିଲା ପରି ହୋଇଛି।
12.311.4
तदेत्तच्छ्रोतुमिच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम् ।
प्रबुद्धमप्रबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ॥ १२.३११.४ ॥
ତେଣୁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରେ—ନାନାତ୍ୱ ଓ ଏକତ୍ୱର ଦର୍ଶନ, ପ୍ରବୁଦ୍ଧ, ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧ ଓ ଜାଗ୍ରତ ହେଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର—ତତ୍ତ୍ୱତଃ।
12.311.5
विद्याविद्ये च भगवन्नक्षरं क्षरमेव च ।
साङ्ख्यं योगं च कार्त्स्न्येन पृथक्चैवापृथक्च ह ॥ १२.३११.५ ॥
ହେ ଭଗବନ୍, ବିଦ୍ୟା ଓ ଅବିଦ୍ୟା, ଅକ୍ଷର ଓ କ୍ଷର, ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ—ଏ ସବୁକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ, ପୃଥକ ଏବଂ ଅପୃଥକ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।
12.311.6
हन्त ते संप्रवक्ष्यामि यदेतदनुपृच्छसि ।
योगकृत्यं महाराज पृथगेव शृणुष्व मे ॥ १२.३११.६ ॥
ଠିକ୍ ଅଛି, ଆପଣ ଯାହା ପଚାରୁଛନ୍ତି ତାହା ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିବି। ହେ ମହାରାଜ, ଯୋଗକୃତ୍ୟ ପୃଥକ ଭାବେ ମୋଠାରୁ ଶୁଣନ୍ତୁ।
12.311.7
योगकृत्यं तु योगानां ध्यानमेव परं बलम् ।
तच्चापि द्विविधं ध्यानमाहुर्वेदविदो जनाः ॥ १२.३११.७ ॥
ଯୋଗର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଧ୍ୟାନ; ତାହା ହିଁ ପରମ ବଳ। ବେଦଜ୍ଞମାନେ ସେହି ଧ୍ୟାନକୁ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିବିଧ କହନ୍ତି।
12.311.8
एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव च ।
प्राणायामस्तु सगुणो निर्गुणो मनसस्तथा ॥ १२.३११.८ ॥
ମନର ଏକାଗ୍ରତା ଏବଂ ପ୍ରାଣାୟାମ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ପ୍ରାଣାୟାମ ସଗୁଣ, ଏବଂ ମନର ନିର୍ଗୁଣ।
12.311.9
मूत्रोत्सर्गपुरीषे च भोजने च नराधिप ।
द्विकालं नाभियुज्जीत शेषं युञ्जीत तत्परः ॥ १२.३११.९ ॥
ହେ ନରାଧିପ, ମୂତ୍ରତ୍ୟାଗ, ମଳତ୍ୟାଗ ଓ ଭୋଜନ ସମୟରେ ଦିନରେ ଦୁଇଥର (ଏହି ଅଭ୍ୟାସ) କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟରେ ତତ୍ପର ହୋଇ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
12.311.10
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः ।
दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विशात्परं ततः ॥ १२.३११.१० ॥
ମୁନି ମନ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ବିଷୟରୁ ନିବୃତ୍ତ କରି, ଦଶ କିମ୍ବା ବାର, କିମ୍ବା ଚବିଶରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ (ଅଭ୍ୟାସ କରିବ)।
12.311.11
तं चोदनाभिर्मतिमानात्मानं चोदयेदथ ।
तिष्ठन्तमजरं यं तु यत्तदुक्तं मनीषिभिः ॥ १२.३११.११ ॥
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଯୋଗୀ ତାହାକୁ (ଅର୍ଥାତ୍ ଆତ୍ମାକୁ) ପ୍ରେରଣାରେ ନିଜକୁ ପ୍ରେରିତ କରିବ — ଯାହା ସ୍ଥିର, ଜରାହୀନ, ମନୀଷୀମାନେ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି।
12.311.12
तैश्चात्मा सततं योज्य इत्येवमनुशुश्रुम् ।
द्रुतं ह्यहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः ॥ १२.३११.१२ ॥
ସେଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରାହିଁ ଆତ୍ମାକୁ ନିରନ୍ତର ଯୋଡ଼ିବା ଉଚିତ ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ଯାହାର ମନ ଦୃଢ଼, ତାହାକୁ ଶୀଘ୍ର (ଫଳ ମିଳେ), ନଚେତ୍ ନୁହେଁ — ଏହା ନିଶ୍ଚୟ।
12.311.13
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लध्वाहारो जितेन्द्रियः ।
पूर्वरात्रेऽपररात्रे च धारयेत मनोऽऽत्मनि ॥ १२.३११.१३ ॥
ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ଅଳ୍ପାହାରୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ବ୍ୟକ୍ତି ରାତ୍ରିର ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷ ଭାଗରେ ମନକୁ ଆତ୍ମାରେ ଧାରଣ କରିବେ।
12.311.14
स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर ।
मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः ॥ १२.३११.१४ ॥
ହେ ମିଥିଲାଧିପତି, ମନ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମୂହକୁ ସ୍ଥିର କରି, ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ସ୍ଥିର କରି ପଥର ପରି ନିଶ୍ଚଳ ହୁଅ।
12.311.15
स्थाणुवच्चाप्यकम्पः स्याद्दारुवच्चापि निश्चलः ।
बुधा विधिविधानज्ञास्तदा युक्तं प्रचक्षते ॥ १२.३११.१५ ॥
ସ୍ତମ୍ଭ ପରି ଅକମ୍ପ ଓ କାଠ ପରି ନିଶ୍ଚଳ ହେବ। ବିଧି ଓ ତାହାର ବିଧାନ ଜାଣିଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତଦା ତାହାକୁ ଯୁକ୍ତ କହନ୍ତି।
12.311.16
न शृणोति न चाघ्राति न रस्यति न पश्यति ।
न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः ॥ १२.३११.१६ ॥
ମନ ଶୁଣେ ନାହିଁ, ଗନ୍ଧ ନିଏ ନାହିଁ, ସ୍ୱାଦ ନିଏ ନାହିଁ, ଦେଖେ ନାହିଁ, ସ୍ପର୍ଶ ଜାଣେ ନାହିଁ ଓ ସଂକଳ୍ପ ମଧ୍ୟ କରେ ନାହିଁ।
12.311.17
न चाभिमन्यते किंचिन्न च बुध्यति काष्ठवत् ।
तदा प्रकृतिमापन्नं युक्तमाहुर्मनीषिणः ॥ १२.३११.१७ ॥
ସେ କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ନିଜର ବୋଲି ଭାବେ ନାହିଁ ଓ କାଠ ପରି କିଛି ବୁଝେ ନାହିଁ। ସେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ତାହାକୁ ମନୀଷୀମାନେ ଯୁକ୍ତ କହନ୍ତି।
12.311.18
निर्वाते हि यथा दीप्यन्दीपस्तद्वत्प्रकाशते ।
निर्लिङ्गो विचलश्चोर्ध्वं न तिर्यग्गतिमाप्नुयात् ॥ १२.३११.१८ ॥
ପବନ ନଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଜଳୁଥିବା ଦୀପ ଯେପରି ଆଲୋକିତ ହୁଏ, ସେହିପରି ଚିହ୍ନରହିତ ଓ ଅଚଳ ସେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ସେ ଊର୍ଧ୍ୱଗତି ପାଏ, ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ ଗତି ପାଏ ନାହିଁ।
12.311.19
तदा तमनुपश्येत यस्मिन्दृष्टे तु कथ्यते ।
हृदयस्थोऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस्तात मद्विधैः ॥ १२.३११.१९ ॥
ସେତେବେଳେ ଯାହାକୁ ଦେଖିଲେ ତାହା କୁହାଯାଏ, ତାହାକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ହୃଦୟରେ ସ୍ଥିତ ସେ 'ଅନ୍ତରାତ୍ମା'; ହେ ତାତ, ମୋ ପରି ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାହା ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
12.311.20
विधूम इव सप्तार्चिरादित्य इव रश्मिमान् ।
वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे दृश्यतेऽऽत्मा तथाऽऽत्मनि ॥ १२.३११.२० ॥
ଧୂଆ ବିନା ସପ୍ତଜ୍ୱାଳା ଅଗ୍ନି ପରି, ରଶ୍ମିଯୁକ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ଆକାଶରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଅଗ୍ନି ପରି, ସେହିପରି ଆତ୍ମା ନିଜ ଭିତରେ ଦେଖାଯାଏ।
12.311.21
संपश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः ।
ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ह्ययोनिममृतात्मकम् ॥ १२.३११.२१ ॥
ଧୈର୍ଯ୍ୟବାନ୍ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବ୍ରହ୍ମଯୋନିରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ସେହି ଅଯୋନି, ଅମୃତସ୍ୱରୂପକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି।
12.311.22
तदेवाहुरणुभ्योऽणु तन्महद्भ्यो महत्तरम् ।
तत्तत्र सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते ॥ १२.३११.२२ ॥
ତାହାକୁ ଅଣୁ ଅପେକ୍ଷା ଅଣୁ ଓ ମହତ୍ ଅପେକ୍ଷା ମହତ୍ତର କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ସ୍ଥିର ଭାବେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ତାହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
12.311.23
बुद्धिद्रव्येण दृश्येत मनोदीपेन लोककृत् ।
महतस्तमसस्तात पारे तिष्ठन्न तामसः ॥ १२.३११.२३ ॥
ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ମନ ଦୀପ ଦ୍ୱାରା ଲୋକକର୍ତ୍ତା ଦେଖାଯାଇପାରେ। ହେ ତାତ, ମହାନ୍ ଅନ୍ଧକାରର ପାରରେ ରହିଥିବା ସେ ତାମସ ନୁହଁନ୍ତି।
12.311.24
स च मानस इत्युक्तस्तत्वज्ञैर्वेदपारगैः ।
विमलो वितमस्कश्च निर्लिङ्गोऽलिङ्गसंज्ञकः ॥ १२.३११.२४ ॥
ତାହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଓ ବେଦପାରଗ ପଣ୍ଡିତମାନେ 'ମାନସ' କହନ୍ତି। ସେ ନିର୍ମଳ, ଅନ୍ଧକାରରହିତ, ଲିଙ୍ଗରହିତ ଏବଂ 'ଅଲିଙ୍ଗ' ନାମରେ ଖ୍ୟାତ।
12.311.25
योगमेतत्तु योगानां मन्ये योगस्य लक्षणम् ।
एवं पश्यं प्रपश्यन्ति आत्मस्थमजरं परम् ॥ १२.३११.२५ ॥
ଏହା ହିଁ ଯୋଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗ; ମୁଁ ଏହାକୁ ଯୋଗର ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି ମନେ କରେ। ଏହିପରି ଦେଖୁଥିବା ଲୋକେ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିତ, ଅଜର, ପରମକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖନ୍ତି।
12.311.26
योगदर्शनमेतावदुक्तं ते तत्वतो मया ।
साङ्ख्याज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानदर्शनम् ॥ १२.३११.२६ ॥
ଯୋଗଦର୍ଶନ ଏତିକି ମୁଁ ତୁମକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ କହିଲି। ଏବେ ସାଂଖ୍ୟଜ୍ଞାନ, ପରିସଂଖ୍ୟାନ ଦର୍ଶନ କହିବି।
12.311.27
अव्यक्तमाहुः प्रकृतिं परां प्रकृतिवादिनः ।
तस्मान्महत्समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम ॥ १२.३११.२७ ॥
ପ୍ରକୃତିବାଦୀମାନେ ପରମ ପ୍ରକୃତିକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ କହନ୍ତି। ତାହାରୁ ମହତ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାହା ଦ୍ୱିତୀୟ, ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ।
12.311.28
अहंकारस्तु महतस्तृतीय इति नः श्रुतम् ।
पञ्चभूतान्यहंकारादाहुः साङ्ख्यनिदर्शिनः ॥ १२.३११.२८ ॥
ଅହଙ୍କାର ମହତ୍ ପରେ ତୃତୀୟ, ଏହା ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ସାଂଖ୍ୟ ଉପଦେଷ୍ଟାମାନେ କୁହନ୍ତି ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ଅହଙ୍କାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
12.311.29
एताः प्रकृतयश्चाष्टौ विकाराश्चापि षोडश ।
पञ्च चैव विशेषा वै तथा पञ्चेन्द्रियाणि च ॥ १२.३११.२९ ॥
ଏଗୁଡ଼ିକ ଆଠଟି ପ୍ରକୃତି; ଷୋଳଟି ବିକାର ମଧ୍ୟ ଅଛି। ପାଞ୍ଚଟି ବିଶେଷ ଏବଂ ସେପରି ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ।
12.311.30
एतावदेव तत्त्वानां साङ्ख्या आहुर्मनीषिणः ।
साङ्ख्ये विधिविधानज्ञा नित्यं साङ्ख्यपथे रताः ॥ १२.३११.३० ॥
ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଏତିକି ହିଁ ବୋଲି ମନୀଷୀ ସାଂଖ୍ୟମାନେ କୁହନ୍ତି। ସାଂଖ୍ୟରେ ବିଧିବିଧାନ ଜାଣିଥିବା ଲୋକେ ସବୁବେଳେ ସାଂଖ୍ୟପଥରେ ରତ ରହନ୍ତି।
12.311.31
यस्माद्यदभिजायेत तत्तत्रैव प्रलीयते ।
लीयन्ते प्रतिलोमानि सृज्यन्ते चान्तरात्मना ॥ १२.३११.३१ ॥
ଯାହାଠାରୁ ଯାହା ଜନ୍ମେ, ତାହା ସେଠାରେ ହିଁ ଲୀନ ହୁଏ। ତତ୍ତ୍ୱସମୂହ ବିପରୀତ କ୍ରମରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ତରାତ୍ମାଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।
12.311.32
अनुलोमेन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः ।
गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२.३११.३२ ॥
ଅନୁଲୋମ କ୍ରମରେ ଗୁଣସମୂହ ଜନ୍ମେ, ପ୍ରତିଲୋମ କ୍ରମରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ପରି ଗୁଣସମୂହ ସର୍ବଦା ଗୁଣମାନଙ୍କରେ ହିଁ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି।
12.311.33
सर्वप्रलय एतावान्प्रकृतेर्नृपसत्तम ।
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च यदाऽसृजत् ॥ १२.३११.३३ ॥
ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରକୃତିର ସର୍ବପ୍ରଳୟ ଏତିକି। ପ୍ରଳୟରେ ତାହା ଏକତ୍ୱରେ ରହେ; ସୃଷ୍ଟି କଲାବେଳେ ବହୁତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
12.311.34
एवमेव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञेयचिन्तकैः ।
अधिष्ठाता य इत्युक्तस्तस्याप्येतन्निदर्शनम् ॥ १२.३११.३४ ॥
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସେହିପରି ଜ୍ଞେୟ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତାକାରୀମାନେ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଯାହାକୁ ଅଧିଷ୍ଠାତା କୁହାଯାଇଛି, ତାହାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ।
12.311.35
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनुतत्त्ववान् ।
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात् ॥ १२.३११.३५ ॥
ପ୍ରକୃତିର ତତ୍ତ୍ୱକ୍ରମ ଜାଣିଥିବା ଜଣଙ୍କଠାରେ ଏକତ୍ୱ ଓ ବହୁତ୍ୱ ଉଭୟ ଅଛି। ପ୍ରଳୟରେ ଏହାର ଏକତ୍ୱ; ପ୍ରବର୍ତନରୁ ବହୁତ୍ୱ।
12.311.36
बहुधाऽऽत्मानमकरोत्प्रकृतिः प्रसावत्मिका ।
तच्च क्षेत्रं महानात्मा पञ्चविंशोऽधितिष्ठति ॥ १२.३११.३६ ॥
ପ୍ରସବସ୍ୱଭାବା ପ୍ରକୃତି ନିଜକୁ ବହୁପ୍ରକାରରେ ସୃଷ୍ଟି କଲା। ସେହି କ୍ଷେତ୍ର ଉପରେ ପଚିଶତମ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଅଧିଷ୍ଠିତ।
12.311.37
अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः ।
अधिष्ठानादधिष्ठाता क्षेत्राणामिति नः श्रुतम् ॥ १२.३११.३७ ॥
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯତିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅଧିଷ୍ଠାତା କହନ୍ତି; ଆଧାର ହେତୁ ସେ କ୍ଷେତ୍ରସମୂହର ଅଧିଷ୍ଠାତା ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
12.311.38
क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते ।
अव्यक्तके पुरे शेते पुरुषश्चेति कथ्यते ॥ १२.३११.३८ ॥
ଯିଏ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଜାଣେ, ତାଙ୍କୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ କୁହାଯାଏ; ଅବ୍ୟକ୍ତ ପୁରରେ ସେ ଶୟନ କରେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
12.311.39
अन्यदेव च क्षेत्रं स्यादन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते ।
क्षेत्रमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञाता वै पञ्चविंशकः ॥ १२.३११.३९ ॥
କ୍ଷେତ୍ର ଅନ୍ୟ ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଅନ୍ୟ କୁହାଯାଏ; କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ଜ୍ଞାତା ନିଶ୍ଚୟ ପଚିଶତମ।
12.311.40
अन्यदेव वचो ज्ञानं स्यादन्यज्ज्ञेयमुच्यते ।
ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ॥ १२.३११.४० ॥
ବଚନ ଓ ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୟ; ଜ୍ଞେୟ ଅନ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଜ୍ଞାନକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ଜ୍ଞେୟ ନିଶ୍ଚୟ ପଚିଶତମ।
12.311.41
अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं यथासत्वं तथेश्वरम् ।
अनीश्वरमतत्त्वं च तत्त्वं तत्पञ्चविंशकम् ॥ १२.३११.४१ ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ କ୍ଷେତ୍ର କୁହାଯାଇଛି; ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ ଈଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ସେପରି। ଯାହା ଅନୀଶ୍ୱର ତାହା ତତ୍ତ୍ୱ ନୁହେଁ; ସେହି ତତ୍ତ୍ୱ ପଚିଶତମ।
12.311.42
साङ्ख्यदर्शनमेतावत्परिसङ्ख्यानदर्शनम् ।
साङ्ख्याः प्रकुर्वते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते ॥ १२.३११.४२ ॥
ଏହା ସାଂଖ୍ୟ ଦର୍ଶନ, ଗଣନାର ଦର୍ଶନ। ସାଂଖ୍ୟମାନେ ପ୍ରକୃତିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଏବଂ ତାହାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।
12.311.43
तत्त्वानि च चतुर्विशत्परिसंख्याय तत्त्वतः ।
साङ्ख्याः सह प्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः ॥ १२.३११.४३ ॥
ଚବିଶ ତତ୍ତ୍ୱର ଯଥାର୍ଥ ଗଣନା କରି ସାଂଖ୍ୟମାନେ ପ୍ରକୃତି ସହିତ, କିନ୍ତୁ ତତ୍ତ୍ୱହୀନ ପଞ୍ଚବିଂଶକୁ (କୁହନ୍ତି)।
12.311.44
पञ्चविंशो प्रबुद्धात्मा बुध्यमान इति स्मृतः ।
यदा तु बुध्यतेऽऽत्मानं तदा भवति केवलः ॥ १२.३११.४४ ॥
ପଞ୍ଚବିଂଶ ହେଉଛି ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା; ଜାଗ୍ରତ ହେଉଥିବା ବୋଲି ଏହା ସ୍ମୃତ। ଯେତେବେଳେ ସେ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣେ, ସେତେବେଳେ ସେ କେବଳ ହୁଏ।
12.311.45
सम्यग्दर्शनमेतावद्भाषितं तव तत्त्वतः ।
एवमेतद्विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्युत ॥ १२.३११.४५ ॥
ଏତିକି ସମ୍ୟକ ଦର୍ଶନ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଯଥାର୍ଥରେ କୁହାଯାଇଛି। ଏହିପରି ଏହାକୁ ଜାଣୁଥିବା ଲୋକେ ସମତା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
12.311.46
सम्यङ्गिदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस्तथा ।
गुणतत्त्वाद्यथैतानि निर्गुणोऽन्यस्तथा भवेत् ॥ १२.३११.४६ ॥
ସମ୍ୟକ ଦର୍ଶନ ନାମକ ଏହା ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ; ଗୁଣତତ୍ତ୍ୱରୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଯେପରି, ସେପରି ନିର୍ଗୁଣ ଅନ୍ୟ ହୁଏ।
12.311.47
न त्वेवं वर्तमानानामावृत्तिर्विद्यते पुनः ।
विद्यतेऽक्षरभावत्वे स परात्परमव्ययम् ॥ १२.३११.४७ ॥
ମାତ୍ର ଏପରି ଅବସ୍ଥିତ ଲୋକଙ୍କର ପୁନରାବୃତ୍ତି ନାହିଁ। ଅକ୍ଷରଭାବରେ ସେ ପରାତ୍ପର, ଅବ୍ୟୟ (ବ୍ରହ୍ମ) ବିଦ୍ୟମାନ।
12.311.48
पश्येरन्नेकमतयो न सम्यक् तेषु दर्शनम् ।
ते व्यक्तं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनररिंदम् ॥ १२.३११.४८ ॥
ଏକମତର ଲୋକମାନେ ଦେଖିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କଠାରେ ସମ୍ୟକ ଦର୍ଶନ ନାହିଁ। ସେମାନେ ବ୍ୟକ୍ତକୁ ବାରମ୍ବାର ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ହେ ଶତ୍ରୁଦମନ।
12.311.49
सर्वमेतद्विजानन्तो नासर्वस्य प्रबोधनात् ।
व्यक्तीभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्य वशवर्तिनः ॥ १२.३११.४९ ॥
ଏସବୁ ଜାଣୁଥିବା ଲୋକେ, ସବୁ ନ ଥିବାର ପ୍ରବୋଧରୁ ନୁହେଁ, ବ୍ୟକ୍ତ ହୋଇ ବ୍ୟକ୍ତଙ୍କ ବଶବର୍ତ୍ତୀ ହେବେ।
12.311.50
सर्वमव्यक्तमित्युक्तमसर्वः पञ्चविंशकः ।
य एनमभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते ॥ १२.३११.५० ॥
ସବୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ପଚିଶତମଟି ହେଉଛି 'ଅସର୍ବ'। ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଜାଣନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ ନ ଥାଏ।