Mahābhārata · Adhyāya 12.312
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.312.1
साङ्ख्यदर्शनमेतावदुक्तं ते नृपसत्तम् ।
विद्याविद्ये त्विदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः ॥ १२.३१२.१ ॥
Oh, mejor de los reyes, esto es lo que se te ha expuesto de la doctrina Sāṅkhya. Ahora comprende de mí, en orden, qué son el conocimiento y la ignorancia.
12.312.2
अविद्यामाहुरव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणीम् ।
सर्गप्रलयनिर्मुक्तो विद्यो वै पञ्चविंशकः ॥ १२.३१२.२ ॥
Llaman ignorancia a lo no manifestado, sujeto a creación y disolución. El vigésimo quinto principio, libre de creación y disolución, es en verdad conocimiento.
12.312.3
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनु तत्त्ववित् ।
परस्परं तु विद्यां वै त्वं निबोधानुपूर्वशः।
यथोक्तमृषिभिस्तात साङ्ख्यस्यास्य निदर्शनम् ॥ १२.३१२.३ ॥
Querido, según esta exposición del Sāṅkhya tal como la enunciaron los sabios, comprende en orden la unidad y la multiplicidad de Prakṛti, y el conocimiento de su relación mutua.
12.312.4
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् ।
बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम् ॥ १२.३१२.४ ॥
Se considera que el conocimiento de todos los órganos de acción es el órgano de percepción. Asimismo, hemos oído que las distinciones de los órganos de percepción son estas.
12.312.5
विशेषाणां मनस्तेषां विद्यामाहुर्मनीषिणः ।
मनसः पञ्चभूतानि विद्या इत्यभिचक्षते ॥ १२.३१२.५ ॥
Los sabios llaman a la mente el conocimiento de los particulares; y declaran que el conocimiento de la mente son los cinco grandes elementos.
12.312.6
अहंकारस्तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः ।
अहंकारस्य च तथा बुद्धिर्विद्या नरेश्वर ॥ १२.३१२.६ ॥
Sin duda, el conocimiento de los cinco elementos es el ahaṃkāra; y asimismo, oh señor de los hombres, el conocimiento del ahaṃkāra es el intelecto.
12.312.7
बुद्धेः प्रकृतिरव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरम् ।
विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्च परमः स्मृतः ॥ १२.३१२.७ ॥
La naturaleza del intelecto es lo no manifestado; entre los principios, el Señor Supremo. Oh mejor de los hombres, el conocimiento debe ser conocido, y la regla se declara suprema.
12.312.8
अव्यक्तस्य परं प्राहुर्विद्यां वै पञ्चविंशकम् ।
सर्वस्य सर्वमित्युक्तं ज्ञेयं ज्ञानस्य पार्थिव ॥ १२.३१२.८ ॥
Más allá de lo no manifestado, llaman al conocimiento el vigésimo quinto. Se dice que para todos, todo es lo que ha de conocerse; oh rey, debe conocerse por el saber.
12.312.9
ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ।
तथैव ज्ञानमव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशक ॥ १२.३१२.९ ॥
Se dice que el conocimiento es lo no manifestado, y lo cognoscible es el vigésimo quinto. Asimismo, el conocimiento es lo no manifestado; el vigésimo quinto es el conocedor.
12.312.10
विद्याविद्यार्थितत्त्वेन मयोक्ता ते विशेषतः ।
अक्षरं च क्षरं चैव यदुक्तं तन्निबोध मे ॥ १२.३१२.१० ॥
Por el sentido verdadero de la sabiduría y de la ignorancia, te lo he expuesto en particular. Lo que se dijo como lo imperecedero y lo perecedero, entiéndelo de mí.
12.312.11
उभावेतौ क्षरावुक्तावुभावेतौ क्षराक्षरौ ।
कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाख्यातो न जानतः ॥ १२.३१२.११ ॥
Ambos han sido declarados perecederos; ambos son lo perecedero y lo imperecedero. Pero declararé la causa, tal como ha sido dicha, no para quien no sabe.
12.312.12
अनादिनिधनावेतावुभावेवेश्वरौ मतौ ।
तत्त्वसंज्ञावुभावेतौ प्रोच्यते ज्ञानचिन्तकैः ॥ १२.३१२.१२ ॥
Estos dos, sin principio ni fin, son ambos considerados señores. Ambos son llamados con el nombre de principios por los pensadores del conocimiento.
12.312.13
सर्गप्रलयधर्मत्वादव्यक्तं प्राहुरक्षरम् ।
तदेतद्गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनःपुनः ॥ १२.३१२.१३ ॥
Por tener la naturaleza de la creación y la disolución, llaman a lo no manifestado lo imperecedero. Para la emisión de los guṇas, esto mismo se transforma una y otra vez.
12.312.14
गुणानां महदादीनामुत्पद्यन्ते परम्पराः ।
अधिष्ठानं क्षेत्रमाहुरेतत्तत्पञ्चविंशकम् ॥ १२.३१२.१४ ॥
De los guṇas y de mahat y los demás surgen las sucesiones. A esto llaman el campo, la base, y es el vigésimo quinto.
12.312.15
यदा तु गुणजालं तदव्यक्तात्मनि संक्षिपेत् ।
तदा सह गुणैस्तैस्तु पञ्चविंशो विलीयते ॥ १२.३१२.१५ ॥
Cuando la red de los guṇas se recoge en aquel yo no manifestado, entonces el vigésimo quinto se disuelve junto con esos guṇas.
12.312.16
गुणा गुणेषु लीयन्ते तदैका प्रकृतिर्भवेत् ।
क्षेत्रज्ञोऽपि यदा तात तत्क्षेत्रे संप्रलीयते ॥ १२.३१२.१६ ॥
Los guṇas se disuelven en los guṇas, y entonces queda una sola prakṛti. Y, querido, cuando el conocedor del campo también se disuelve por completo en ese campo.
12.312.17
तदाऽक्षरत्वं प्रकृतिर्गच्छते गुणसंज्ञिता ।
निर्गुणत्वं च वैदेह गुणेष्वप्रतिवर्तनात् ॥ १२.३१२.१७ ॥
Entonces la prakṛti, llamada por los guṇas, alcanza la imperecedera condición; y, oh Vaidehi, por no volver a los guṇas, alcanza la ausencia de guṇas.
12.312.18
एवमेव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् ।
प्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १२.३१२.१८ ॥
De la misma manera, el conocedor del campo, por el agotamiento del conocimiento del campo, es por naturaleza sin guṇas. Así lo hemos oído.
12.312.19
क्षरो भवत्येष यदा तदा गुणवती मिथः ।
प्रकृतिं त्विभजानाति निर्गुणत्वं तथाऽऽत्मनः ॥ १२.३१२.१९ ॥
Cuando este ser se vuelve perecedero, reconoce mutuamente la naturaleza dotada de cualidades y, asimismo, su propia carencia de cualidades.
12.312.20
तदा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् ।
अन्योऽहमन्येयमिति यदा बुध्यति बुद्धिमान् ॥ १२.३१२.२० ॥
Entonces, al abandonar la naturaleza, se vuelve puro, cuando el sabio comprende: «Yo soy otro, y esto es otro».
12.312.21
तदैषा त्वन्यतामेति न च मिश्रत्वतां व्रजेत् ।
प्रकृत्या चैव राजेन्द्र मिश्रोऽनन्यश्च दृश्यते ॥ १२.३१२.२१ ॥
Entonces esta (naturaleza) alcanza la otredad y no llega a la mezcla. Oh señor de reyes, por la naturaleza se ve lo mezclado y lo no-otro.
12.312.22
यदा तु गुणजालं तत्प्राकृतं विजुगुप्सते ।
पश्यते चापरं पश्यं तदा पश्यन्न संस्वजेत् ॥ १२.३१२.२२ ॥
Cuando desprecia esa red de cualidades que es natural y ve lo otro, entonces el que ve, al ver, no debe aferrarse.
12.312.23
किमहं कृतवानेवं योहं कालमिमं जनम् ।
यदा मत्स्योदकं ज्ञानमनुवर्तितवांस्तदा।
मत्स्यो जालं ह्यविज्ञानादनुवर्तितवानिह ॥ १२.३१२.२३ ॥
¿Por qué hice así, yo que, al seguir el conocimiento del pez y el agua, seguí a este hombre y este tiempo? El pez, por ignorancia, aquí sigue la red.
12.312.24
अहमेव हि संमोहादन्यमन्यं जनाज्जनम् ।
मत्स्यो यथोदकज्ञानादनुवर्तितवानहम् ॥ १२.३१२.२४ ॥
Fui yo, por el engaño, quien pasó de un hombre a otro hombre, así como el pez, por su conocimiento del agua, siguió la red.
12.312.25
मत्स्योऽन्यत्वं यथा ज्ञानादुदकान्नाभिमन्यते ।
आत्मानं तद्वदज्ञानादन्यत्वं चैव वेदयहम् ॥ १२.३१२.२५ ॥
Como el pez, por conocimiento, no se considera separado del agua, así por ignorancia yo considero al yo como separado; y esto es lo que doy a conocer.
12.312.26
ममास्तु धिगबुद्धस्य योऽहमज्ञ इमं पुनः ।
अनुवर्तितवान्मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम् ॥ १२.३१२.२६ ॥
¡Que me avergüence, yo, insensato! Yo, el ignorante, por delirio volví a seguir esto, vagando de una persona a otra.
12.312.27
अयमत्र भेवद्बन्धुरनेन सह मे क्षमम् ।
साम्यमेकत्वतां यास्ये यादृशस्तादृशस्त्वहम् ॥ १२.३१२.२७ ॥
Aquí que este sea mi pariente; con él me corresponde estar. Alcanzaré la igualdad y la unidad, siendo tal como él es, y yo soy en verdad tal.
12.312.28
तुल्यतामिह पश्यामि सदृशोऽहमनेन वै ।
अयं हि विमलोऽव्यक्तमहमीदृशकस्तथा ॥ १२.३१२.२८ ॥
Aquí veo la igualdad; soy semejante a él. Él es puro e inmanifiesto, y así también lo soy yo.
12.312.29
योऽहमज्ञानसंमोहादज्ञया संप्रवृत्तवान् ।
ससङ्गयाऽहं निःसङ्गः स्थितः कालमिमं त्वहम् ॥ १२.३१२.२९ ॥
Yo, que me entregué por completo por el engaño de la ignorancia y por la ignorancia, con apego; siendo sin apego, permanecí tanto tiempo en este estado.
12.312.30
अनयाऽहं वशीभूतः कालमेतं न बुद्धवान् ।
उच्चमध्यमनीचानां तामहं कथमावसे ॥ १२.३१२.३० ॥
Sometido por ello, no comprendí este tiempo. ¿Cómo he de habitar en ese estado entre los elevados, los medianos y los bajos?
12.312.31
समानया न याचेह सहवासमहं कथम् ।
गच्छाम्यबुद्धभावत्वादेषेदानीं स्थिरो भवे ॥ १२.३१२.३१ ॥
¿Cómo podría yo pedir aquí una convivencia con ella como igual? Por mi estado de ignorancia me voy ahora; ahora que me mantenga firme.
12.312.32
सहवासं न यास्यामि कालमेतद्धि वञ्चनात् ।
वञ्चितोस्म्यनया यद्धि निर्विकारो विकारया ॥ १२.३१२.३२ ॥
No iré a la convivencia en este tiempo, pues esto es engaño. Por ella he sido engañado: yo, que era inmutable, por la que causa cambio.
12.312.33
न चायमपराधोऽस्या ह्यपराधो ह्ययं मम ।
योऽहमत्राभवं सक्तः पराङ्भुखमुपस्थितः ॥ १२.३१२.३३ ॥
Esta culpa no es suya; esta culpa es mía, pues me apegué aquí, y aunque apartado, me acerqué.
12.312.34
ततोस्मि बहुरूपासु स्थितो मूर्तिष्वमूर्तिमान् ।
अमूर्तश्चापि मूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः ॥ १२.३१२.३४ ॥
Después permanezco en muchas formas, siendo sin forma entre las formas. Aunque sin forma, me hice de un yo corpóreo, vencido por el sentido de 'mío'.
12.312.35
प्रकृतेरनयत्वेन तासु तास्विह योनिषु ।
निर्ममस्य ममत्वेन किं कृतं तासु तासु च ॥ १२.३१२.३५ ॥
Por haber sido llevado por la naturaleza (prakṛti), ¿qué se hizo de mí en aquellos y aquellos vientres aquí, siendo sin 'mío', por el sentido de 'mío' en ellos?
12.312.36
योनीषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा ।
न ममात्रानया कार्यमहंकारकृतात्मना ॥ १२.३१२.३६ ॥
Para mí, que existo en los vientres, con la mente que ha perdido el juicio y un yo hecho de egoísmo, aquí no hay tarea alguna con ella.
12.312.37
आत्मानं बहुधा कृत्वा येयं भूयो युनक्ति माम् ।
इदानीमेष बुद्धोस्मि निर्ममो निरहंकृतः ॥ १२.३१२.३७ ॥
Habiéndose hecho múltiple, esta me vuelve a atar. Ahora estoy despierto, libre de la posesividad y libre del egoísmo.
12.312.38
ममत्वमनया नित्यमहंकारकृतात्मकम् ।
अपेत्याहमिमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम् ॥ १२.३१२.३८ ॥
Siempre he tenido apego hacia ésta, que es un ser formado por el egoísmo. Apartándome de ella y abandonándola, me refugiaré en lo que está libre de aflicción.
12.312.39
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाऽहमचेतसा ।
क्षणं मम सहानेन नैकत्वमनया सह ॥ १२.३१२.३९ ॥
Alcanzaré la semejanza con éste (el espíritu), no con ésta, la inconsciente (la naturaleza). Ni por un instante tengo compañía con ella, ni unidad con ella.
12.312.40
एवं परमसंबोधात्पञ्चविंशोऽनुबुद्धवान् ।
अक्षरत्वं नियच्छेत त्यक्त्वा क्षरमनामयम् ॥ १२.३१२.४० ॥
Así, por el supremo despertar, el vigesimoquinto (principio, el Puruṣa) ha comprendido. Habiendo abandonado lo perecedero, debe alcanzar la condición imperecedera, libre de aflicción.
12.312.41
अव्यक्तं व्यक्तकर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा ।
निर्गुणं परमं दृष्ट्वा तादृग्भवति मैथिल ॥ १२.३१२.४१ ॥
Habiendo visto lo supremo sin cualidades, lo no manifestado, el que hace las obras manifiestas, lo que tiene cualidades y carece de ellas, uno se vuelve precisamente así, oh Maithila.
12.312.42
अक्षरक्षरयोरेतदुक्तं तत्वनिदर्शनम् ।
मयेह ज्ञानसंपन्नं यथाश्रूतिनिदर्शनात् ॥ १२.३१२.४२ ॥
Esta demostración del principio acerca de lo imperecedero y lo perecedero la he expuesto aquí, dotada de conocimiento, según lo que se ha oído en la revelación.
12.312.43
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विबुद्धं विमलं यथा ।
प्रवक्ष्यामि तुते भूयस्तन्निबोध यथाश्रुतम् ॥ १२.३१२.४३ ॥
Te volveré a declarar aquello que está libre de duda, es sutil, bien comprendido y puro; comprénde lo tal como se ha oído.
12.312.44
साङ्ख्ययोगौ मया प्रोक्तौ शास्त्रद्वयनिदर्शनात् ।
यदेव शास्त्रं साङ्ख्योक्तं योगदर्शनमेव तत् ॥ १२.३१२.४४ ॥
He expuesto el Sāṅkhya y el Yoga mediante la exposición de los dos tratados; el tratado enunciado en el Sāṅkhya es, en efecto, la doctrina del Yoga.
12.312.45
प्रबोधनकरं ज्ञानं साङ्ख्यानामवनीपते ।
विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया ॥ १२.३१२.४५ ॥
Oh señor de la tierra, el conocimiento de los Sāṅkhya que despierta se declara allí con gran claridad, por el deseo del bien de los discípulos.
12.312.46
पृथक्चैवमिदं शास्त्रमित्याहुः कुशला जनाः ।
अस्मिंश्च शास्त्रे योगानां पुनर्दधि पुनः शरः ॥ १२.३१२.४६ ॥
Las personas expertas dicen que este tratado es distinto; y en este tratado hay enseñanza sobre los yogas, de nuevo yogur, de nuevo una flecha.
12.312.47
पञ्चविंशात्परं तत्त्वं न पश्यति नराधिप ।
साङ्ख्यानां तु परं तत्त्वं यथावदनुवर्णितम् ॥ १२.३१२.४७ ॥
Oh señor de los hombres, no se ve un principio superior más allá de los veinticinco; el principio supremo de los Sāṅkhya ha sido descrito tal como es.
12.312.48
बुद्धमप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ।
बुध्यमानं च बुद्धं च प्राहुर्योगनिदर्शनम् ॥ १२.३१२.४८ ॥
Lo despierto, lo no despierto, lo que en verdad despierta, y lo que, despertando, está despierto: a esto llaman exposición del yoga.