マハーバーラタ · 章 12.312
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.312.1
साङ्ख्यदर्शनमेतावदुक्तं ते नृपसत्तम् ।
विद्याविद्ये त्विदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः ॥ १२.३१२.१ ॥
王の中の最良の者よ、サーンキヤの教えはここまでお前に語った。今から私より、明と無明を順を追って理解せよ。
12.312.2
अविद्यामाहुरव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणीम् ।
सर्गप्रलयनिर्मुक्तो विद्यो वै पञ्चविंशकः ॥ १२.३१२.२ ॥
創造と消滅に従う未顕現なるものを無明と呼ぶ。創造と消滅から解放された第二十五の原理こそ、まさしく明である。
12.312.3
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनु तत्त्ववित् ।
परस्परं तु विद्यां वै त्वं निबोधानुपूर्वशः।
यथोक्तमृषिभिस्तात साङ्ख्यस्यास्य निदर्शनम् ॥ १२.३१२.३ ॥
わが子よ、聖者たちが説いたこのサーンキヤの解説に従い、プラクリティの一性と多性、そして相互の明を順を追って学べ。
12.312.4
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् ।
बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम् ॥ १२.३१२.४ ॥
すべての行為器官の明は知覚器官とみなされる。同様に、知覚器官の区別についても私たちは聞いている。
12.312.5
विशेषाणां मनस्तेषां विद्यामाहुर्मनीषिणः ।
मनसः पञ्चभूतानि विद्या इत्यभिचक्षते ॥ १२.३१२.५ ॥
賢者たちは、諸々の特殊なものの明を意と呼ぶ。そして意の明は五大元素であると宣言する。
12.312.6
अहंकारस्तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः ।
अहंकारस्य च तथा बुद्धिर्विद्या नरेश्वर ॥ १२.३१२.६ ॥
五大元素の明は我執（アハンカーラ）であることは疑いない。同様に、人の主よ、我執の明は覚（ブッディ）である。
12.312.7
बुद्धेः प्रकृतिरव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरम् ।
विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्च परमः स्मृतः ॥ १२.३१२.७ ॥
知性の本性は未顕現であり、諸原理の中で至高の主がそれである。人中の最上者よ、知られるべきは智慧であり、規範も最高と説かれる。
12.312.8
अव्यक्तस्य परं प्राहुर्विद्यां वै पञ्चविंशकम् ।
सर्वस्य सर्वमित्युक्तं ज्ञेयं ज्ञानस्य पार्थिव ॥ १२.३१२.८ ॥
未顕現を超えるものを、人々は知識の第二十五と呼ぶ。万人にとって一切が知られるべきだと説かれる。王よ、知によって知られるべきものである。
12.312.9
ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ।
तथैव ज्ञानमव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशक ॥ १२.३१२.९ ॥
知識は未顕現と言われ、知られるべきものは第二十五である。同様に知識は未顕現であり、第二十五は知る者である。
12.312.10
विद्याविद्यार्थितत्त्वेन मयोक्ता ते विशेषतः ।
अक्षरं च क्षरं चैव यदुक्तं तन्निबोध मे ॥ १२.३१२.१० ॥
知と無知の真の意味によって、私はあなたに特に説いた。不滅と可滅と説かれたことを、私から理解せよ。
12.312.11
उभावेतौ क्षरावुक्तावुभावेतौ क्षराक्षरौ ।
कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाख्यातो न जानतः ॥ १२.३१२.११ ॥
この二つはともに可滅と説かれ、この二つは可滅と不滅である。しかし原因を私は説こう。説かれたとおりに、知らぬ者には説かない。
12.312.12
अनादिनिधनावेतावुभावेवेश्वरौ मतौ ।
तत्त्वसंज्ञावुभावेतौ प्रोच्यते ज्ञानचिन्तकैः ॥ १२.३१२.१२ ॥
始めも終わりもないこの二つは、ともに主と見なされる。知を思惟する者たちは、この二つを「諦」と呼ぶ。
12.312.13
सर्गप्रलयधर्मत्वादव्यक्तं प्राहुरक्षरम् ।
तदेतद्गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनःपुनः ॥ १२.३१२.१३ ॥
創造と解消の性質を持つゆえに、未顕現なるものを不滅と呼ぶ。グナを生み出すために、それは幾度も変化する。
12.312.14
गुणानां महदादीनामुत्पद्यन्ते परम्पराः ।
अधिष्ठानं क्षेत्रमाहुरेतत्तत्पञ्चविंशकम् ॥ १२.३१२.१४ ॥
グナと大などから系列が生じる。これを基盤たる場と呼ぶ。それが第二十五である。
12.312.15
यदा तु गुणजालं तदव्यक्तात्मनि संक्षिपेत् ।
तदा सह गुणैस्तैस्तु पञ्चविंशो विलीयते ॥ १२.३१२.१५ ॥
グナの網がその未顕現の自己へと収まるとき、第二十五はそれらのグナとともに消滅する。
12.312.16
गुणा गुणेषु लीयन्ते तदैका प्रकृतिर्भवेत् ।
क्षेत्रज्ञोऽपि यदा तात तत्क्षेत्रे संप्रलीयते ॥ १२.३१२.१६ ॥
グナはグナへと溶け込み、そのとき唯一のプラクリティが残る。愛しき者よ、場を知る者もまたその場に完全に溶け入るとき。
12.312.17
तदाऽक्षरत्वं प्रकृतिर्गच्छते गुणसंज्ञिता ।
निर्गुणत्वं च वैदेह गुणेष्वप्रतिवर्तनात् ॥ १२.३१२.१७ ॥
そのとき、グナによって名づけられたプラクリティは不滅性を得る。ヴァイデーハよ、グナへと戻らないゆえに、無グナ性を得るのである。
12.312.18
एवमेव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् ।
प्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १२.३१२.१८ ॥
同様に、場を知る者もまた、場についての知が尽きることによって、本性として無グナとなる。われわれはこのように聞いている。
12.312.19
क्षरो भवत्येष यदा तदा गुणवती मिथः ।
प्रकृतिं त्विभजानाति निर्गुणत्वं तथाऽऽत्मनः ॥ १२.३१२.१९ ॥
この自己が滅びるものとなるとき、属性を備えた本性を互いに認め、同様に自らの無属性をも認める。
12.312.20
तदा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् ।
अन्योऽहमन्येयमिति यदा बुध्यति बुद्धिमान् ॥ १२.३१२.२० ॥
そのとき、本性を捨てることによって清浄となる。智者が「私は他であり、これは他である」と悟るとき。
12.312.21
तदैषा त्वन्यतामेति न च मिश्रत्वतां व्रजेत् ।
प्रकृत्या चैव राजेन्द्र मिश्रोऽनन्यश्च दृश्यते ॥ १२.३१२.२१ ॥
そのとき、これ（本性）は他性を得て、混合には至らない。王中の王よ、本性によって混ざったものと不異なるものとが見られる。
12.312.22
यदा तु गुणजालं तत्प्राकृतं विजुगुप्सते ।
पश्यते चापरं पश्यं तदा पश्यन्न संस्वजेत् ॥ १२.३१२.२२ ॥
自然の属性の網を厭い離れ、他なるものを見るとき、見る者は見ながらも執着してはならない。
12.312.23
किमहं कृतवानेवं योहं कालमिमं जनम् ।
यदा मत्स्योदकं ज्ञानमनुवर्तितवांस्तदा।
मत्स्यो जालं ह्यविज्ञानादनुवर्तितवानिह ॥ १२.३१२.२३ ॥
私は、魚と水の知を追いながら、この人とこの時に従ってしまったのはなぜか。魚は無知によって、ここで網に従うのだ。
12.312.24
अहमेव हि संमोहादन्यमन्यं जनाज्जनम् ।
मत्स्यो यथोदकज्ञानादनुवर्तितवानहम् ॥ १२.३१२.२४ ॥
私自身が迷妄によって、ある人から別の人へと移った。魚が水の知によって網に従うように、私も従ったのだ。
12.312.25
मत्स्योऽन्यत्वं यथा ज्ञानादुदकान्नाभिमन्यते ।
आत्मानं तद्वदज्ञानादन्यत्वं चैव वेदयहम् ॥ १२.३१२.२५ ॥
魚は知によって水から自分を別のものとは見なさない。同様に私は無知によって自己を別のものと見なす。このことを私は明らかにする。
12.312.26
ममास्तु धिगबुद्धस्य योऽहमज्ञ इमं पुनः ।
अनुवर्तितवान्मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम् ॥ १२.३१२.२६ ॥
愚かな私に恥あれ。無知な私は迷いからまたこれに従い、人から人へと渡り歩いた。
12.312.27
अयमत्र भेवद्बन्धुरनेन सह मे क्षमम् ।
साम्यमेकत्वतां यास्ये यादृशस्तादृशस्त्वहम् ॥ १२.३१२.२७ ॥
ここではこの者が私の親族となれ。彼と私は相応しい。彼がそうであるように、私も平等と一体性に至るであろう。実に私もそのような者なのだ。
12.312.28
तुल्यतामिह पश्यामि सदृशोऽहमनेन वै ।
अयं हि विमलोऽव्यक्तमहमीदृशकस्तथा ॥ १२.३१२.२८ ॥
ここに私は平等を見る。私は彼に似ている。彼は清浄で不顕現であり、私もまたそうである。
12.312.29
योऽहमज्ञानसंमोहादज्ञया संप्रवृत्तवान् ।
ससङ्गयाऽहं निःसङ्गः स्थितः कालमिमं त्वहम् ॥ १२.३१२.२९ ॥
無知の迷いと無知によって完全に没入し、執着を抱いた私は、執着なき者でありながら、これほど長い間この状態にとどまった。
12.312.30
अनयाऽहं वशीभूतः कालमेतं न बुद्धवान् ।
उच्चमध्यमनीचानां तामहं कथमावसे ॥ १२.३१२.३० ॥
それに支配された私はこの時を知らなかった。その状態で、上・中・下の人々の間にどうして住むことができようか。
12.312.31
समानया न याचेह सहवासमहं कथम् ।
गच्छाम्यबुद्धभावत्वादेषेदानीं स्थिरो भवे ॥ १२.३१२.३१ ॥
ここで彼女と対等に共に暮らすことを、どうして私は請い求められようか。無知の状態のゆえに、私は今去る。今こそ私は堅固になろう。
12.312.32
सहवासं न यास्यामि कालमेतद्धि वञ्चनात् ।
वञ्चितोस्म्यनया यद्धि निर्विकारो विकारया ॥ १२.३१२.३२ ॥
今この時、私は共に暮らすことには行かない。これは欺きだからだ。私は彼女に欺かれた——不変であった私が、変化をもたらす者によって。
12.312.33
न चायमपराधोऽस्या ह्यपराधो ह्ययं मम ।
योऽहमत्राभवं सक्तः पराङ्भुखमुपस्थितः ॥ १२.३१२.३३ ॥
これは彼女の過ちではない。この過ちは私のものだ。私はここで執着し、背を向けていながら近づいたのだから。
12.312.34
ततोस्मि बहुरूपासु स्थितो मूर्तिष्वमूर्तिमान् ।
अमूर्तश्चापि मूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः ॥ १२.३१२.३४ ॥
その後、私は多くの形において留まる。形あるものの中に形なくして。形なきものでありながら、形ある自己となり、「私のもの」という思いに打ち負かされた。
12.312.35
प्रकृतेरनयत्वेन तासु तास्विह योनिषु ।
निर्ममस्य ममत्वेन किं कृतं तासु तासु च ॥ १२.३१२.३५ ॥
自然（プラクリティ）に導かれたがゆえに、ここでのあの様々な胎内で、「私のもの」を持たぬ私に、あの、この中で「私のもの」の思いによって何がなされたのか。
12.312.36
योनीषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा ।
न ममात्रानया कार्यमहंकारकृतात्मना ॥ १२.३१२.३६ ॥
胎内に存在し、認識を失った心を持ち、慢心によって作られた自己を持つ私には、ここで彼女と行うべき務めはない。
12.312.37
आत्मानं बहुधा कृत्वा येयं भूयो युनक्ति माम् ।
इदानीमेष बुद्धोस्मि निर्ममो निरहंकृतः ॥ १२.३१२.३७ ॥
自らを多様に作り出し、これは再び私を縛る。今や私は目覚めた。『わがもの』の思いなく、我執もない。
12.312.38
ममत्वमनया नित्यमहंकारकृतात्मकम् ।
अपेत्याहमिमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम् ॥ १२.३१२.३८ ॥
私はいつもこれに『わがもの』の執着を抱いてきた。これは我執によって作られた自己である。これを離れ、捨て去り、私は無病の境地に帰依しよう。
12.312.39
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाऽहमचेतसा ।
क्षणं मम सहानेन नैकत्वमनया सह ॥ १२.३१२.३९ ॥
私はこれ（精神）と等しくなろう。この無意識のもの（自性）とではない。一瞬たりとも私はこれと共にいることはなく、これと一つであることもない。
12.312.40
एवं परमसंबोधात्पञ्चविंशोऽनुबुद्धवान् ।
अक्षरत्वं नियच्छेत त्यक्त्वा क्षरमनामयम् ॥ १२.३१२.४० ॥
このように至高の覚醒によって、二十五番目のもの（原理、プルシャ）は目覚めた。滅するものを捨てて、無病の不滅の境地を得るべきである。
12.312.41
अव्यक्तं व्यक्तकर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा ।
निर्गुणं परमं दृष्ट्वा तादृग्भवति मैथिल ॥ १२.३१२.४१ ॥
未顕現にして顕現の業を行い、有徳にして無徳なる至高の無徳者を見ると、人はそのようになる。ミティラーの王よ。
12.312.42
अक्षरक्षरयोरेतदुक्तं तत्वनिदर्शनम् ।
मयेह ज्ञानसंपन्नं यथाश्रूतिनिदर्शनात् ॥ १२.३१२.४२ ॥
不滅と可滅についてのこの真理の解説を、私はここに知識を備えて説いた。聞き伝えられた聖典の教えのとおりに示したのである。
12.312.43
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विबुद्धं विमलं यथा ।
प्रवक्ष्यामि तुते भूयस्तन्निबोध यथाश्रुतम् ॥ १२.३१२.४३ ॥
疑いなく、微妙で、よく悟られ、清浄なものを、私は再びあなたに説こう。聞いたとおりにそれを理解せよ。
12.312.44
साङ्ख्ययोगौ मया प्रोक्तौ शास्त्रद्वयनिदर्शनात् ।
यदेव शास्त्रं साङ्ख्योक्तं योगदर्शनमेव तत् ॥ १२.३१२.४४ ॥
二つの論典の解説によって、私はサーンキヤとヨーガを説いた。サーンキヤで説かれた論こそ、ヨーガの教えでもある。
12.312.45
प्रबोधनकरं ज्ञानं साङ्ख्यानामवनीपते ।
विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया ॥ १२.३१२.४५ ॥
大地の主よ、サーンキヤの覚醒させる知識は、弟子の利益を願って、そこで極めて明瞭に説かれる。
12.312.46
पृथक्चैवमिदं शास्त्रमित्याहुः कुशला जनाः ।
अस्मिंश्च शास्त्रे योगानां पुनर्दधि पुनः शरः ॥ १२.३१२.४६ ॥
巧みな人々は、この論は別個のものだと言う。そしてこの論には諸ヨーガが説かれ、また凝乳、また矢（について）もある。
12.312.47
पञ्चविंशात्परं तत्त्वं न पश्यति नराधिप ।
साङ्ख्यानां तु परं तत्त्वं यथावदनुवर्णितम् ॥ १२.३१२.४७ ॥
人の主よ、二十五を超える至高の原理は（ヨーギンは）見ない。サーンキヤの至高の原理は、ありのままに述べられた。
12.312.48
बुद्धमप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ।
बुध्यमानं च बुद्धं च प्राहुर्योगनिदर्शनम् ॥ १२.३१२.४८ ॥
覚（さと）ったもの、覚らぬもの、真に覚りつつあるもの、覚りつつあって覚ったもの——これらをヨーガの解説と呼ぶ。