మహాభారతం · అధ్యాయం 12.312
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.312.1
साङ्ख्यदर्शनमेतावदुक्तं ते नृपसत्तम् ।
विद्याविद्ये त्विदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः ॥ १२.३१२.१ ॥
ఓ రాజశ్రేష్ఠా, సాంఖ్య దర్శనం ఇంతవరకు నీకు చెప్పబడింది. ఇప్పుడు నా నుండి విద్య, అవిద్యలను క్రమంగా గ్రహించు.
12.312.2
अविद्यामाहुरव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणीम् ।
सर्गप्रलयनिर्मुक्तो विद्यो वै पञ्चविंशकः ॥ १२.३१२.२ ॥
సృష్టి ప్రళయ ధర్మం కలిగిన అవ్యక్తాన్ని అవిద్య అంటారు. సృష్టి ప్రళయాల నుండి విముక్తమైన ఇరవై ఐదవ తత్త్వమే విద్య.
12.312.3
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनु तत्त्ववित् ।
परस्परं तु विद्यां वै त्वं निबोधानुपूर्वशः।
यथोक्तमृषिभिस्तात साङ्ख्यस्यास्य निदर्शनम् ॥ १२.३१२.३ ॥
ఓ వత్సా, ఋషులు చెప్పిన ఈ సాంఖ్య వివరణ ప్రకారం, ప్రకృతి యొక్క ఏకత్వాన్ని, బహుత్వాన్ని, పరస్పర విద్యను క్రమంగా గ్రహించు.
12.312.4
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् ।
बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम् ॥ १२.३१२.४ ॥
అన్ని కర్మేంద్రియాలకు విద్య బుద్ధీంద్రియమని స్మరింపబడింది. అదే విధంగా బుద్ధీంద్రియాల విశేషాలను కూడా మేము విన్నాము.
12.312.5
विशेषाणां मनस्तेषां विद्यामाहुर्मनीषिणः ।
मनसः पञ्चभूतानि विद्या इत्यभिचक्षते ॥ १२.३१२.५ ॥
విశేషాల మనస్సే వాటి విద్య అని మనీషులు చెబుతారు. మనస్సుకు విద్య పంచ మహాభూతాలని వారు ప్రకటిస్తారు.
12.312.6
अहंकारस्तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः ।
अहंकारस्य च तथा बुद्धिर्विद्या नरेश्वर ॥ १२.३१२.६ ॥
పంచభూతాలకు విద్య అహంకారమే అనడంలో సందేహం లేదు. ఓ నరేశ్వరా, అదే విధంగా అహంకారానికి విద్య బుద్ధి.
12.312.7
बुद्धेः प्रकृतिरव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरम् ।
विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्च परमः स्मृतः ॥ १२.३१२.७ ॥
బుద్ధి యొక్క ప్రకృతి అవ్యక్తం; తత్త్వాలలో పరమేశ్వరుడు. ఓ నరశ్రేష్ఠా, విద్య తెలుసుకోదగినది; విధియు పరమమని చెప్పబడింది.
12.312.8
अव्यक्तस्य परं प्राहुर्विद्यां वै पञ्चविंशकम् ।
सर्वस्य सर्वमित्युक्तं ज्ञेयं ज्ञानस्य पार्थिव ॥ १२.३१२.८ ॥
అవ్యక్తానికి పరమైనదిగా విద్యను ఇరవై ఐదవదిగా అంటారు. అందరికీ అన్నీ అని చెప్పబడింది; ఓ రాజా, జ్ఞానంతో తెలుసుకోదగినది.
12.312.9
ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ।
तथैव ज्ञानमव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशक ॥ १२.३१२.९ ॥
జ్ఞానం అవ్యక్తమని చెప్పబడింది; తెలుసుకోదగినది ఇరవై ఐదవది. అలాగే జ్ఞానం అవ్యక్తం; ఇరవై ఐదవది తెలిసినవాడు.
12.312.10
विद्याविद्यार्थितत्त्वेन मयोक्ता ते विशेषतः ।
अक्षरं च क्षरं चैव यदुक्तं तन्निबोध मे ॥ १२.३१२.१० ॥
విద్య, అవిద్యల అర్థతత్త్వం ద్వారా నేను నీకు ప్రత్యేకంగా చెప్పాను. అక్షరం, క్షరం అని చెప్పినదాన్ని నా నుండి తెలుసుకో.
12.312.11
उभावेतौ क्षरावुक्तावुभावेतौ क्षराक्षरौ ।
कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाख्यातो न जानतः ॥ १२.३१२.११ ॥
ఈ రెండూ క్షరాలని చెప్పబడ్డాయి; ఈ రెండూ క్షరాక్షరాలు. కారణాన్ని నేను చెబుతాను; చెప్పబడినట్లుగా, తెలియనివానికి కాదు.
12.312.12
अनादिनिधनावेतावुभावेवेश्वरौ मतौ ।
तत्त्वसंज्ञावुभावेतौ प्रोच्यते ज्ञानचिन्तकैः ॥ १२.३१२.१२ ॥
ఆది అంతం లేని ఈ ఇద్దరూ ఈశ్వరులుగా భావించబడ్డారు. ఈ ఇద్దరూ 'తత్త్వం' అనే పేరుతో జ్ఞాన చింతకులచే చెప్పబడుతున్నారు.
12.312.13
सर्गप्रलयधर्मत्वादव्यक्तं प्राहुरक्षरम् ।
तदेतद्गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनःपुनः ॥ १२.३१२.१३ ॥
సృష్టి మరియు ప్రళయ స్వభావం వలన దీనిని అవ్యక్తమైన అక్షరం అని అంటారు. గుణాల సృష్టి కోసం అది మళ్ళీ మళ్ళీ వికారం చెందుతుంది.
12.312.14
गुणानां महदादीनामुत्पद्यन्ते परम्पराः ।
अधिष्ठानं क्षेत्रमाहुरेतत्तत्पञ्चविंशकम् ॥ १२.३१२.१४ ॥
గుణాల నుండి, మహత్ మొదలైన వాటి నుండి పరంపరలు ఉద్భవిస్తాయి. దీనిని ఆధారమైన క్షేత్రం అని అంటారు; అదే ఇరవై ఐదవది.
12.312.15
यदा तु गुणजालं तदव्यक्तात्मनि संक्षिपेत् ।
तदा सह गुणैस्तैस्तु पञ्चविंशो विलीयते ॥ १२.३१२.१५ ॥
గుణాల జాలం ఆ అవ్యక్త ఆత్మలో ఉపసంహరించబడినప్పుడు, అప్పుడు ఇరవై ఐదవది ఆ గుణాలతో కలిసి లయమవుతుంది.
12.312.16
गुणा गुणेषु लीयन्ते तदैका प्रकृतिर्भवेत् ।
क्षेत्रज्ञोऽपि यदा तात तत्क्षेत्रे संप्रलीयते ॥ १२.३१२.१६ ॥
గుణాలు గుణాలలో లయమవుతాయి; అప్పుడు ఒక్కటే ప్రకృతిగా మిగులుతుంది. ఓ తాతా, క్షేత్రజ్ఞుడు కూడా ఆ క్షేత్రంలో పూర్తిగా లయమైనప్పుడు.
12.312.17
तदाऽक्षरत्वं प्रकृतिर्गच्छते गुणसंज्ञिता ।
निर्गुणत्वं च वैदेह गुणेष्वप्रतिवर्तनात् ॥ १२.३१२.१७ ॥
అప్పుడు గుణాలచే పిలువబడే ప్రకృతి అక్షరత్వాన్ని పొందుతుంది. ఓ వైదేహా, గుణాలలో తిరిగి మరలక పోవడం వలన నిర్గుణత్వం కలుగుతుంది.
12.312.18
एवमेव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् ।
प्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १२.३१२.१८ ॥
ఇదే విధంగా క్షేత్రజ్ఞుడు కూడా క్షేత్రజ్ఞానం క్షయించడం వలన స్వభావతః నిర్గుణుడవుతాడు. ఇలా మేము విన్నాము.
12.312.19
क्षरो भवत्येष यदा तदा गुणवती मिथः ।
प्रकृतिं त्विभजानाति निर्गुणत्वं तथाऽऽत्मनः ॥ १२.३१२.१९ ॥
ఈ ఆత్మ క్షరమైనప్పుడు, గుణవంతమైన ప్రకృతిని పరస్పరం గుర్తిస్తుంది, అలాగే తన నిర్గుణత్వాన్ని కూడా.
12.312.20
तदा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् ।
अन्योऽहमन्येयमिति यदा बुध्यति बुद्धिमान् ॥ १२.३१२.२० ॥
అప్పుడు ప్రకృతిని విడిచిపెట్టడం వల్ల అతడు విశుద్ధుడవుతాడు; బుద్ధిమంతుడు 'నేను వేరు, ఇది వేరు' అని గ్రహించినప్పుడు.
12.312.21
तदैषा त्वन्यतामेति न च मिश्रत्वतां व्रजेत् ।
प्रकृत्या चैव राजेन्द्र मिश्रोऽनन्यश्च दृश्यते ॥ १२.३१२.२१ ॥
అప్పుడు ఇది (ప్రకృతి) భిన్నత్వాన్ని పొందుతుంది; మిశ్రమత్వాన్ని పొందదు. ఓ రాజేంద్రా, ప్రకృతి చేత కలిసినదిగా, అనన్యంగా కనిపిస్తుంది.
12.312.22
यदा तु गुणजालं तत्प्राकृतं विजुगुप्सते ।
पश्यते चापरं पश्यं तदा पश्यन्न संस्वजेत् ॥ १२.३१२.२२ ॥
ప్రకృతికి సంబంధించిన గుణజాలాన్ని అసహ్యించుకుని, మరొకదానిని చూసినప్పుడు, అప్పుడు చూసేవాడు అంటిపెట్టుకోడు.
12.312.23
किमहं कृतवानेवं योहं कालमिमं जनम् ।
यदा मत्स्योदकं ज्ञानमनुवर्तितवांस्तदा।
मत्स्यो जालं ह्यविज्ञानादनुवर्तितवानिह ॥ १२.३१२.२३ ॥
నేను ఎందుకు ఇలా చేశాను, ఈ మనిషిని, ఈ కాలాన్ని — చేప-నీటి జ్ఞానాన్ని అనుసరించినప్పుడు? చేప అజ్ఞానం వల్ల ఇక్కడ వలను అనుసరిస్తుంది.
12.312.24
अहमेव हि संमोहादन्यमन्यं जनाज्जनम् ।
मत्स्यो यथोदकज्ञानादनुवर्तितवानहम् ॥ १२.३१२.२४ ॥
నేనే మోహం వల్ల ఒక మనిషి నుండి మరొక మనిషి వైపు నడిచాను; నీటి జ్ఞానం వల్ల చేప అనుసరించినట్లు నేను అనుసరించాను.
12.312.25
मत्स्योऽन्यत्वं यथा ज्ञानादुदकान्नाभिमन्यते ।
आत्मानं तद्वदज्ञानादन्यत्वं चैव वेदयहम् ॥ १२.३१२.२५ ॥
చేప జ్ఞానం వల్ల నీటి నుండి తనను వేరుగా భావించదు; అలాగే అజ్ఞానం వల్ల నేను ఆత్మను వేరుగా భావిస్తాను, ఇదే నేను తెలియజేస్తున్నాను.
12.312.26
ममास्तु धिगबुद्धस्य योऽहमज्ञ इमं पुनः ।
अनुवर्तितवान्मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम् ॥ १२.३१२.२६ ॥
బుద్ధిలేని నాకు ధిక్కారం కలుగు గాక; అజ్ఞానినైన నేను మోహం వల్ల మళ్ళీ దీన్ని అనుసరించి, ఒక్కొక్కరి నుండి మరొకరికి తిరిగాను.
12.312.27
अयमत्र भेवद्बन्धुरनेन सह मे क्षमम् ।
साम्यमेकत्वतां यास्ये यादृशस्तादृशस्त्वहम् ॥ १२.३१२.२७ ॥
ఇక్కడ ఇతడు నా బంధువు కావు గాక; ఇతనితో నాకు సరిపోతుంది. ఇతడు ఎలాగో అలాగే నేను కూడా, సమత్వాన్ని ఏకత్వాన్ని పొందుతాను.
12.312.28
तुल्यतामिह पश्यामि सदृशोऽहमनेन वै ।
अयं हि विमलोऽव्यक्तमहमीदृशकस्तथा ॥ १२.३१२.२८ ॥
ఇక్కడ నేను సమత్వాన్ని చూస్తున్నాను; ఇతనికి నేను సదృశుడను. ఇతడు నిర్మలుడు, అవ్యక్తుడు; అలాగే నేనూ అటువంటివాడినే.
12.312.29
योऽहमज्ञानसंमोहादज्ञया संप्रवृत्तवान् ।
ससङ्गयाऽहं निःसङ्गः स्थितः कालमिमं त्वहम् ॥ १२.३१२.२९ ॥
అజ్ఞాన మోహం వల్ల, అజ్ఞానంతో పూర్తిగా ప్రవృత్తుడనైన నేను, ఆసక్తితో; అసంగుడనైన నేను ఇంతకాలం ఇలాగే ఉన్నాను.
12.312.30
अनयाऽहं वशीभूतः कालमेतं न बुद्धवान् ।
उच्चमध्यमनीचानां तामहं कथमावसे ॥ १२.३१२.३० ॥
దీనికి వశమై నేను ఈ కాలాన్ని తెలుసుకోలేదు. ఉన్నతులు, మధ్యములు, నీచులు అనే వారి మధ్య ఆ స్థితిలో నేను ఎలా నివసించను?
12.312.31
समानया न याचेह सहवासमहं कथम् ।
गच्छाम्यबुद्धभावत्वादेषेदानीं स्थिरो भवे ॥ १२.३१२.३१ ॥
ఇక్కడ ఈమెతో సమానంగా సహవాసాన్ని నేను ఎలా యాచించగలను? అజ్ఞాన స్థితి వల్ల నేను ఇప్పుడు వెళ్తున్నాను; ఇప్పుడు నేను స్థిరంగా ఉంటాను.
12.312.32
सहवासं न यास्यामि कालमेतद्धि वञ्चनात् ।
वञ्चितोस्म्यनया यद्धि निर्विकारो विकारया ॥ १२.३१२.३२ ॥
ఈ కాలంలో నేను సహవాసానికి వెళ్ళను; ఇది మోసమే. ఈమె చేత నేను మోసగించబడ్డాను — మార్పు లేనివాడిని మార్పు కలిగించేదానితో.
12.312.33
न चायमपराधोऽस्या ह्यपराधो ह्ययं मम ।
योऽहमत्राभवं सक्तः पराङ्भुखमुपस्थितः ॥ १२.३१२.३३ ॥
ఇది ఆమె తప్పు కాదు; ఇది నా తప్పే. ఎందుకంటే నేను ఇక్కడ ఆసక్తుడనయ్యాను, విముఖుడనై ఉండి కూడా సమీపించాను.
12.312.34
ततोस्मि बहुरूपासु स्थितो मूर्तिष्वमूर्तिमान् ।
अमूर्तश्चापि मूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः ॥ १२.३१२.३४ ॥
అప్పుడు నేను అనేక రూపాలలో స్థితుడనై ఉన్నాను; మూర్తులలో అమూర్తుడనైనా. అమూర్తుడనైనా మూర్తాత్మను కలిగి, 'నా' అనే భావంతో ఓడించబడ్డాను.
12.312.35
प्रकृतेरनयत्वेन तासु तास्विह योनिषु ।
निर्ममस्य ममत्वेन किं कृतं तासु तासु च ॥ १२.३१२.३५ ॥
ప్రకృతికి వశమైపోవడం వల్ల, ఇక్కడ ఆ ఆ యోనులలో, మమకారం లేనివాడనైనా, 'నా' అనే భావంతో ఆ ఆ వాటిలో నాకేమి చేయబడింది?
12.312.36
योनीषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा ।
न ममात्रानया कार्यमहंकारकृतात्मना ॥ १२.३१२.३६ ॥
యోనులలో ఉండి, స్మృతి నశించిన మనసుతో, అహంకారంతో ఏర్పడిన ఆత్మ కలవాడినైన నాకు, ఇక్కడ ఈమెతో ఏ పని లేదు.
12.312.37
आत्मानं बहुधा कृत्वा येयं भूयो युनक्ति माम् ।
इदानीमेष बुद्धोस्मि निर्ममो निरहंकृतः ॥ १२.३१२.३७ ॥
తనను అనేక విధాలుగా చేసుకొని ఇది మళ్లీ నన్ను బంధిస్తోంది. ఇప్పుడు నేను మేల్కొన్నాను — మమకారం లేనివాడను, అహంకారం లేనివాడను.
12.312.38
ममत्वमनया नित्यमहंकारकृतात्मकम् ।
अपेत्याहमिमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम् ॥ १२.३१२.३८ ॥
దీనితో ఎల్లప్పుడూ మమకారం ఉంది; అది అహంకారంతో ఏర్పడిన స్వభావం. దీన్ని విడిచి, దూరమై, నిరామయమైన దానిని నేను ఆశ్రయిస్తాను.
12.312.39
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाऽहमचेतसा ।
क्षणं मम सहानेन नैकत्वमनया सह ॥ १२.३१२.३९ ॥
ఇతనితో (పురుషునితో) నేను సారూప్యాన్ని పొందుతాను; అచేతనురాలైన ఈమెతో (ప్రకృతితో) కాదు. ఒక్క క్షణమైనా నాకు ఈమెతో కలిసి ఉండటం లేదు; ఈమెతో ఏకత్వమూ లేదు.
12.312.40
एवं परमसंबोधात्पञ्चविंशोऽनुबुद्धवान् ।
अक्षरत्वं नियच्छेत त्यक्त्वा क्षरमनामयम् ॥ १२.३१२.४० ॥
ఈ విధంగా పరమ బోధ వలన ఇరవై ఐదవది (తత్త్వం, పురుషుడు) మేల్కొన్నాడు. నశ్వరమైనదాన్ని విడిచి, నిరామయమైన అక్షరత్వాన్ని అతడు పొందాలి.
12.312.41
अव्यक्तं व्यक्तकर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा ।
निर्गुणं परमं दृष्ट्वा तादृग्भवति मैथिल ॥ १२.३१२.४१ ॥
అవ్యక్తమూ, వ్యక్త-కర్మమూ కలిగినది; సగుణమూ, నిర్గుణమూ — పరమ నిర్గుణాన్ని చూసి (మనిషి) అలాగే అవుతాడు, ఓ మైథిలా.
12.312.42
अक्षरक्षरयोरेतदुक्तं तत्वनिदर्शनम् ।
मयेह ज्ञानसंपन्नं यथाश्रूतिनिदर्शनात् ॥ १२.३१२.४२ ॥
అక్షరమూ క్షరమూ గురించిన ఈ తత్త్వ-నిదర్శనాన్ని ఇక్కడ నేను చెప్పాను — జ్ఞానంతో నిండినది, శ్రుతిలో చెప్పినట్లుగా ప్రదర్శించబడినది.
12.312.43
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विबुद्धं विमलं यथा ।
प्रवक्ष्यामि तुते भूयस्तन्निबोध यथाश्रुतम् ॥ १२.३१२.४३ ॥
సందేహరహితమైనదీ, సూక్ష్మమైనదీ, బాగా గ్రహించబడినదీ, నిర్మలమైనదీ అయినదాన్ని నీకు మళ్ళీ చెబుతాను; విన్నట్లుగానే దాన్ని గ్రహించు.
12.312.44
साङ्ख्ययोगौ मया प्रोक्तौ शास्त्रद्वयनिदर्शनात् ।
यदेव शास्त्रं साङ्ख्योक्तं योगदर्शनमेव तत् ॥ १२.३१२.४४ ॥
రెండు శాస్త్రాల వివరణ ద్వారా నేను సాంఖ్యమూ యోగమూ చెప్పాను; సాంఖ్యంలో చెప్పబడిన శాస్త్రమే యోగదర్శనమూ.
12.312.45
प्रबोधनकरं ज्ञानं साङ्ख्यानामवनीपते ।
विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया ॥ १२.३१२.४५ ॥
ఓ భూపతీ, సాంఖ్యుల మేల్కొలిపే జ్ఞానం అక్కడ శిష్యుల హితాన్ని కోరి స్పష్టంగా చెప్పబడుతుంది.
12.312.46
पृथक्चैवमिदं शास्त्रमित्याहुः कुशला जनाः ।
अस्मिंश्च शास्त्रे योगानां पुनर्दधि पुनः शरः ॥ १२.३१२.४६ ॥
ఈ శాస్త్రం వేరుగా ఉన్నదని నైపుణ్యులు అంటారు; ఈ శాస్త్రంలో యోగాల గురించి, మళ్ళీ పెరుగు, మళ్ళీ బాణం (గురించి ఉంది).
12.312.47
पञ्चविंशात्परं तत्त्वं न पश्यति नराधिप ।
साङ्ख्यानां तु परं तत्त्वं यथावदनुवर्णितम् ॥ १२.३१२.४७ ॥
ఓ నరాధిపా, ఇరవై ఐదు తత్త్వాలకు ఆవల ఉన్న పరమ తత్త్వాన్ని (యోగి) చూడడు; సాంఖ్యుల పరమ తత్త్వం యథావిధిగా వర్ణించబడింది.
12.312.48
बुद्धमप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ।
बुध्यमानं च बुद्धं च प्राहुर्योगनिदर्शनम् ॥ १२.३१२.४८ ॥
బుద్ధం, అప్రతిబుద్ధం, నిజంగా మేల్కొంటున్నది (బుధ్యమానం), మేల్కొంటూ బుద్ధమైనదీ — వీటిని యోగ నిదర్శనం అంటారు.