มหาภารตะ · อัธยายะ 12.312
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.312.1
साङ्ख्यदर्शनमेतावदुक्तं ते नृपसत्तम् ।
विद्याविद्ये त्विदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः ॥ १२.३१२.१ ॥
ข้าแต่ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่กษัตริย์ คำสอนของสางขยะได้กล่าวแก่ท่านไว้เพียงเท่านี้ บัดนี้จงฟังจากเราตามลำดับ ว่าอะไรคือวิทยาและอะไรคืออวิทยา
12.312.2
अविद्यामाहुरव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणीम् ।
सर्गप्रलयनिर्मुक्तो विद्यो वै पञ्चविंशकः ॥ १२.३१२.२ ॥
ท่านทั้งหลายเรียกอวิทยาว่าอัพยักตะ ซึ่งเป็นสิ่งที่มีการสร้างและการดับสลายเป็นธรรมดา ส่วนหลักธรรมที่ยี่สิบห้า ซึ่งพ้นจากการสร้างและการดับสลาย นั่นแหละคือวิทยา
12.312.3
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनु तत्त्ववित् ।
परस्परं तु विद्यां वै त्वं निबोधानुपूर्वशः।
यथोक्तमृषिभिस्तात साङ्ख्यस्यास्य निदर्शनम् ॥ १२.३१२.३ ॥
ข้าแต่ลูกรัก จงฟังตามลำดับเกี่ยวกับความเป็นหนึ่งและความเป็นหลายของประกฤติ ตามที่บรรดาฤๅษีได้กล่าวไว้ในคำอธิบายสางขยะนี้ และความสัมพันธ์ซึ่งกันและกันของทั้งสองสิ่ง
12.312.4
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् ।
बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम् ॥ १२.३१२.४ ॥
ความรู้ของอินทรีย์แห่งการกระทำทั้งหมด ถือกันว่าเป็นอินทรีย์แห่งปัญญา และอินทรีย์แห่งปัญญาทั้งหลายก็มีความแตกต่างเช่นนั้น ดังที่เราได้ฟังมา
12.312.5
विशेषाणां मनस्तेषां विद्यामाहुर्मनीषिणः ।
मनसः पञ्चभूतानि विद्या इत्यभिचक्षते ॥ १२.३१२.५ ॥
บัณฑิตเรียกใจว่าเป็นความรู้เกี่ยวกับสิ่งเฉพาะทั้งหลาย และกล่าวว่า ความรู้ของใจคือมหาภูตทั้งห้า
12.312.6
अहंकारस्तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः ।
अहंकारस्य च तथा बुद्धिर्विद्या नरेश्वर ॥ १२.३१२.६ ॥
ไม่ต้องสงสัยเลยว่า ความรู้เรื่องมหาภูตทั้งห้าคืออหังการ และในทำนองเดียวกัน ข้าแต่จอมกษัตริย์ ความรู้เรื่องอหังการคือพุทธิ
12.312.7
बुद्धेः प्रकृतिरव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरम् ।
विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्च परमः स्मृतः ॥ १२.३१२.७ ॥
ธรรมชาติของพุทธิคืออัพยักตะ ในบรรดาหลักธรรมทั้งหลาย ผู้เป็นใหญ่สูงสุดคือพระผู้เป็นเจ้า ข้าแต่ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่มนุษย์ วิทยาเป็นสิ่งที่พึงรู้ และวิธีการอันสูงสุดนั้นถือกันว่าเป็นหลักปฏิบัติ
12.312.8
अव्यक्तस्य परं प्राहुर्विद्यां वै पञ्चविंशकम् ।
सर्वस्य सर्वमित्युक्तं ज्ञेयं ज्ञानस्य पार्थिव ॥ १२.३१२.८ ॥
เหนืออัพยักตะ ท่านทั้งหลายเรียกวิทยาว่าหลักธรรมที่ยี่สิบห้า กล่าวกันว่าสำหรับทุกสิ่งทั้งปวง สิ่งทั้งปวงเป็นสิ่งที่พึงรู้ ข้าแต่พระราชา สิ่งนั้นพึงรู้ได้ด้วยญาณ
12.312.9
ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ।
तथैव ज्ञानमव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशक ॥ १२.३१२.९ ॥
กล่าวว่าญาณคืออัพยักตะ และสิ่งที่พึงรู้คือหลักธรรมที่ยี่สิบห้า ในทำนองเดียวกัน ญาณคืออัพยักตะ และผู้รู้คือหลักธรรมที่ยี่สิบห้า
12.312.10
विद्याविद्यार्थितत्त्वेन मयोक्ता ते विशेषतः ।
अक्षरं च क्षरं चैव यदुक्तं तन्निबोध मे ॥ १२.३१२.१० ॥
ข้าพเจ้าได้อธิบายแก่ท่านโดยเฉพาะ ตามความหมายแท้จริงของวิทยาและอวิทยา จงฟังจากข้าพเจ้าถึงสิ่งที่กล่าวว่าเป็นอักษระและเป็นสิ่งที่เสื่อมสลาย
12.312.11
उभावेतौ क्षरावुक्तावुभावेतौ क्षराक्षरौ ।
कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाख्यातो न जानतः ॥ १२.३१२.११ ॥
ทั้งสองสิ่งนี้กล่าวว่าเป็นสิ่งที่เสื่อมสลาย ทั้งสองนี้คืออักษระและกษระ แต่ข้าพเจ้าจะกล่าวถึงเหตุ ดังที่ได้บอกไว้แล้ว มิใช่แก่ผู้ไม่รู้
12.312.12
अनादिनिधनावेतावुभावेवेश्वरौ मतौ ।
तत्त्वसंज्ञावुभावेतौ प्रोच्यते ज्ञानचिन्तकैः ॥ १२.३१२.१२ ॥
ทั้งสองนี้ไม่มีจุดเริ่มต้นและจุดสิ้นสุด ถือกันว่าทั้งสองเป็นพระผู้เป็นใหญ่ ทั้งสองนี้เรียกว่าหลักธรรมโดยผู้ที่ไตร่ตรองเรื่องวิทยา
12.312.13
सर्गप्रलयधर्मत्वादव्यक्तं प्राहुरक्षरम् ।
तदेतद्गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनःपुनः ॥ १२.३१२.१३ ॥
เพราะมีธรรมชาติแห่งการสร้างและการดับสลาย ท่านทั้งหลายจึงเรียกอัพยักตะว่าอักษระ เพื่อการปล่อยออกของคุณะ สิ่งนี้เองแปรเปลี่ยนไปซ้ำแล้วซ้ำเล่า
12.312.14
गुणानां महदादीनामुत्पद्यन्ते परम्पराः ।
अधिष्ठानं क्षेत्रमाहुरेतत्तत्पञ्चविंशकम् ॥ १२.३१२.१४ ॥
จากคุณะทั้งหลายและจากมหัตเป็นต้น ก็เกิดสืบเนื่องกันเป็นลำดับ ท่านทั้งหลายเรียกสิ่งนี้ว่าเกษตรคือที่ตั้ง และสิ่งนั้นคือหลักธรรมที่ยี่สิบห้า
12.312.15
यदा तु गुणजालं तदव्यक्तात्मनि संक्षिपेत् ।
तदा सह गुणैस्तैस्तु पञ्चविंशो विलीयते ॥ १२.३१२.१५ ॥
เมื่อใดที่กลุ่มคุณะหดกลับเข้าไปในอัตตาอันไม่ปรากฏ เมื่อนั้นหลักธรรมที่ยี่สิบห้าก็สลายไปพร้อมกับคุณะเหล่านั้น
12.312.16
गुणा गुणेषु लीयन्ते तदैका प्रकृतिर्भवेत् ।
क्षेत्रज्ञोऽपि यदा तात तत्क्षेत्रे संप्रलीयते ॥ १२.३१२.१६ ॥
คุณะสลายเข้าในคุณะ เมื่อนั้นก็มีประกฤติอย่างเดียว ข้าแต่ลูกรัก เมื่อผู้รู้เกษตรก็สลายเข้าในเกษตรนั้นทั้งหมด
12.312.17
तदाऽक्षरत्वं प्रकृतिर्गच्छते गुणसंज्ञिता ।
निर्गुणत्वं च वैदेह गुणेष्वप्रतिवर्तनात् ॥ १२.३१२.१७ ॥
ตอนนั้นประกฤติที่เรียกว่าคุณะก็บรรลุความไม่เสื่อมสลาย และข้าแต่เวเทหี เพราะไม่หวนกลับไปสู่คุณะ จึงบรรลุความปราศจากคุณะ
12.312.18
एवमेव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् ।
प्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १२.३१२.१८ ॥
ในทำนองเดียวกันนี้ ผู้รู้เกษตรก็ปราศจากคุณะโดยธรรมชาติ เพราะการหมดสิ้นของความรู้เกี่ยวกับเกษตร ดังที่เราได้ฟังมาเช่นนี้
12.312.19
क्षरो भवत्येष यदा तदा गुणवती मिथः ।
प्रकृतिं त्विभजानाति निर्गुणत्वं तथाऽऽत्मनः ॥ १२.३१२.१९ ॥
เมื่อใดอาตมันนี้กลายเป็นสิ่งเสื่อมสลาย เมื่อนั้นก็รู้แยกประกฤติที่มีคุณภาพกับความปราศจากคุณภาพของอาตมันเอง ซึ่งกันและกัน
12.312.20
तदा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् ।
अन्योऽहमन्येयमिति यदा बुध्यति बुद्धिमान् ॥ १२.३१२.२० ॥
เมื่อนั้นเขาก็บริสุทธิ์ เพราะละทิ้งประกฤติ เมื่อผู้มีปัญญารู้ว่า เราเป็นอีกอย่างหนึ่ง และสิ่งนี้เป็นอีกอย่างหนึ่ง
12.312.21
तदैषा त्वन्यतामेति न च मिश्रत्वतां व्रजेत् ।
प्रकृत्या चैव राजेन्द्र मिश्रोऽनन्यश्च दृश्यते ॥ १२.३१२.२१ ॥
ครั้งนั้นสิ่งนี้ย่อมไปสู่ความเป็นอื่น และไม่ไปสู่ความปนกัน ข้าแต่จอมกษัตริย์ โดยธรรมชาติ สิ่งที่ปนกันและสิ่งที่ไม่เป็นอื่นย่อมปรากฏ
12.312.22
यदा तु गुणजालं तत्प्राकृतं विजुगुप्सते ।
पश्यते चापरं पश्यं तदा पश्यन्न संस्वजेत् ॥ १२.३१२.२२ ॥
เมื่อผู้นั้นรังเกียจข่ายแห่งคุณที่เป็นธรรมชาตินั้น และเห็นสิ่งอื่น ผู้เห็นเมื่อเห็นอยู่ก็ไม่ควรยึดติด
12.312.23
किमहं कृतवानेवं योहं कालमिमं जनम् ।
यदा मत्स्योदकं ज्ञानमनुवर्तितवांस्तदा।
मत्स्यो जालं ह्यविज्ञानादनुवर्तितवानिह ॥ १२.३१२.२३ ॥
เหตุใดข้าจึงได้กระทำเช่นนี้ ข้าผู้ซึ่งเมื่อยึดถือความรู้ว่าปลากับน้ำ ก็ได้ยึดถือบุรุษผู้นี้และกาลเวลานี้ ปลาเพราะความไม่รู้ จึงตามติดข่ายอยู่ที่นี่
12.312.24
अहमेव हि संमोहादन्यमन्यं जनाज्जनम् ।
मत्स्यो यथोदकज्ञानादनुवर्तितवानहम् ॥ १२.३१२.२४ ॥
เป็นข้าเองที่เพราะความหลง ได้ไปจากคนหนึ่งสู่อีกคนหนึ่ง เหมือนปลาที่ตามติดข่ายด้วยความรู้เรื่องน้ำ
12.312.25
मत्स्योऽन्यत्वं यथा ज्ञानादुदकान्नाभिमन्यते ।
आत्मानं तद्वदज्ञानादन्यत्वं चैव वेदयहम् ॥ १२.३१२.२५ ॥
เหมือนปลาที่ด้วยความรู้ไม่ถือว่าตนแยกจากน้ำ ข้าก็ด้วยความไม่รู้ถือว่าอาตมันแยกต่างหาก และข้าขอประกาศเรื่องความเป็นอื่นนี้
12.312.26
ममास्तु धिगबुद्धस्य योऽहमज्ञ इमं पुनः ।
अनुवर्तितवान्मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम् ॥ १२.३१२.२६ ॥
ขอให้ข้าผู้ไม่มีปัญญาจงถูกติเตียน ข้าผู้ไม่รู้ ด้วยความหลงได้ตามติดสิ่งนี้อีก ท่องเที่ยวจากคนหนึ่งสู่อีกคนหนึ่ง
12.312.27
अयमत्र भेवद्बन्धुरनेन सह मे क्षमम् ।
साम्यमेकत्वतां यास्ये यादृशस्तादृशस्त्वहम् ॥ १२.३१२.२७ ॥
ที่นี่ขอให้สิ่งนี้เป็นญาติของข้า ข้ากับเขาย่อมเข้ากันได้ ข้าจะบรรลุความเสมอกันและความเป็นหนึ่งเดียว เป็นเช่นไรเขาก็เช่นนั้น และข้าก็เป็นเช่นนั้นจริงๆ
12.312.28
तुल्यतामिह पश्यामि सदृशोऽहमनेन वै ।
अयं हि विमलोऽव्यक्तमहमीदृशकस्तथा ॥ १२.३१२.२८ ॥
ที่นี่ข้าเห็นความเสมอกัน ข้าเหมือนเขาแน่แท้ เขาบริสุทธิ์และไม่ปรากฏ ข้าก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน
12.312.29
योऽहमज्ञानसंमोहादज्ञया संप्रवृत्तवान् ।
ससङ्गयाऽहं निःसङ्गः स्थितः कालमिमं त्वहम् ॥ १२.३१२.२९ ॥
ข้าผู้ซึ่งหมกมุ่นอยู่ด้วยความหลงแห่งอวิชชา และด้วยอวิชชา ข้าผู้ไม่ยึดติดแต่ยังยึดติดอยู่ ได้คงอยู่ในสภาพนี้นานเพียงนี้
12.312.30
अनयाऽहं वशीभूतः कालमेतं न बुद्धवान् ।
उच्चमध्यमनीचानां तामहं कथमावसे ॥ १२.३१२.३० ॥
ข้าถูกนางครอบงำ จึงไม่รู้กาลเวลานี้ ข้าจะอยู่ในภาวะนั้นท่ามกลางผู้สูง ผู้กลาง และผู้ต่ำได้อย่างไร
12.312.31
समानया न याचेह सहवासमहं कथम् ।
गच्छाम्यबुद्धभावत्वादेषेदानीं स्थिरो भवे ॥ १२.३१२.३१ ॥
ที่นี่ข้าจะขอการอยู่ร่วมกับนางผู้เสมอกับข้าได้อย่างไร เพราะความเป็นผู้ไม่รู้ ข้าจะไปจากที่นี่ บัดนี้ขอให้ข้าได้มั่นคง
12.312.32
सहवासं न यास्यामि कालमेतद्धि वञ्चनात् ।
वञ्चितोस्म्यनया यद्धि निर्विकारो विकारया ॥ १२.३१२.३२ ॥
ข้าจะไม่ไปอยู่ร่วมกันในเวลานี้ เพราะนี่คือการหลอกลวง ข้าถูกนางหลอกแล้ว ข้าผู้ไม่แปรเปลี่ยนถูกนางผู้ทำให้แปรเปลี่ยนหลอก
12.312.33
न चायमपराधोऽस्या ह्यपराधो ह्ययं मम ।
योऽहमत्राभवं सक्तः पराङ्भुखमुपस्थितः ॥ १२.३१२.३३ ॥
นี่ไม่ใช่ความผิดของนาง ความผิดนี้เป็นของข้าเอง เพราะข้าได้ยึดติดอยู่ที่นี่ และแม้หันหลังให้แล้ว ข้ายังเข้ามาใกล้
12.312.34
ततोस्मि बहुरूपासु स्थितो मूर्तिष्वमूर्तिमान् ।
अमूर्तश्चापि मूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः ॥ १२.३१२.३४ ॥
ดังนั้นข้าจึงดำรงอยู่ในรูปต่างๆ มากมาย ข้าผู้ไม่มีรูปในท่ามกลางสิ่งที่มีรูป แม้ไม่มีรูป ข้าก็ได้เป็นอันเดียวกับอาตมันที่มีรูป ถูกความถือว่าเป็นของตนครอบงำ
12.312.35
प्रकृतेरनयत्वेन तासु तास्विह योनिषु ।
निर्ममस्य ममत्वेन किं कृतं तासु तासु च ॥ १२.३१२.३५ ॥
เพราะธรรมชาติ (ประกฤติ) นำข้าไป ข้าจึงเกิดในครรภ์ต่างๆ ที่นี่ แม้ข้าจะไม่มีความถือว่าเป็นของตน แต่เมื่อมีความถือว่าเป็นของตนในครรภ์นั้นๆ สิ่งใดได้เกิดขึ้นแก่ข้าในครรภ์เหล่านั้น
12.312.36
योनीषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा ।
न ममात्रानया कार्यमहंकारकृतात्मना ॥ १२.३१२.३६ ॥
เมื่อข้าอยู่ในครรภ์ ด้วยจิตที่สูญสิ้นสติ และอาตมันที่ถูกอหังการสร้างขึ้น ข้าไม่มีกิจอันใดกับนางที่นี่
12.312.37
आत्मानं बहुधा कृत्वा येयं भूयो युनक्ति माम् ।
इदानीमेष बुद्धोस्मि निर्ममो निरहंकृतः ॥ १२.३१२.३७ ॥
นางผู้แตกแยกตนเองเป็นหลายส่วน ได้ผูกมัดข้าอีกครั้ง บัดนี้ข้าตื่นรู้แล้ว ปราศจากความถือว่าเป็นของตนและปราศจากอหังการ
12.312.38
ममत्वमनया नित्यमहंकारकृतात्मकम् ।
अपेत्याहमिमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम् ॥ १२.३१२.३८ ॥
ความถือว่าเป็นของตนที่มีต่อนางนี้ซึ่งเป็นตัวตนที่อหังการสร้างขึ้น มีอยู่เสมอ ข้าจะจากนางไป ละนางไว้ แล้วพึ่งพิงสิ่งที่ปราศจากทุกข์
12.312.39
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाऽहमचेतसा ।
क्षणं मम सहानेन नैकत्वमनया सह ॥ १२.३१२.३९ ॥
ข้าจะบรรลุความเหมือนกับผู้นี้ (จิตวิญญาณ) ไม่ใช่กับนางผู้ไม่มีสติ ข้าไม่มีความเป็นเพื่อนแม้ชั่วขณะกับนางนี้ และไม่มีความเป็นหนึ่งเดียวกับนาง
12.312.40
एवं परमसंबोधात्पञ्चविंशोऽनुबुद्धवान् ।
अक्षरत्वं नियच्छेत त्यक्त्वा क्षरमनामयम् ॥ १२.३१२.४० ॥
ด้วยการตรัสรู้อันสูงสุดเช่นนี้ ผู้ยี่สิบห้า (ปุรุษะ) จึงได้เข้าใจ ผู้นั้นควรละสิ่งที่เสื่อมสลาย แล้วบรรลุความไม่เสื่อมสลาย ปราศจากโรค
12.312.41
अव्यक्तं व्यक्तकर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा ।
निर्गुणं परमं दृष्ट्वा तादृग्भवति मैथिल ॥ १२.३१२.४१ ॥
เมื่อเห็นพรหมันสูงสุดที่ไม่มีคุณ ซึ่งไม่ปรากฏ ซึ่งเป็นผู้กระทำการที่ปรากฏ ซึ่งมีคุณและไม่มีคุณ ผู้นั้นย่อมกลายเป็นเช่นนั้น โอ ไมถิลา
12.312.42
अक्षरक्षरयोरेतदुक्तं तत्वनिदर्शनम् ।
मयेह ज्ञानसंपन्नं यथाश्रूतिनिदर्शनात् ॥ १२.३१२.४२ ॥
การแสดงหลักแห่งอักษรและอนักษรนี้ เราได้กล่าวไว้ที่นี่ เป็นการแสดงที่เปี่ยมด้วยความรู้ ตามที่ได้ฟังจากคัมภีร์ศรุติ
12.312.43
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विबुद्धं विमलं यथा ।
प्रवक्ष्यामि तुते भूयस्तन्निबोध यथाश्रुतम् ॥ १२.३१२.४३ ॥
เราจะกล่าวแก่ท่านอีกครั้งถึงสิ่งที่ปราศจากความสงสัย ละเอียดลึกซึ้ง เข้าใจแจ่มแจ้ง และบริสุทธิ์ จงเข้าใจสิ่งนั้นตามที่ได้ฟังมา
12.312.44
साङ्ख्ययोगौ मया प्रोक्तौ शास्त्रद्वयनिदर्शनात् ।
यदेव शास्त्रं साङ्ख्योक्तं योगदर्शनमेव तत् ॥ १२.३१२.४४ ॥
เราได้สอนสางขยะและโยคะไว้แล้ว โดยการอธิบายตำราทั้งสองเล่ม สิ่งที่ตำราสางขยะกล่าวไว้นั้น แท้จริงก็คือหลักคำสอนแห่งโยคะนั่นเอง
12.312.45
प्रबोधनकरं ज्ञानं साङ्ख्यानामवनीपते ।
विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया ॥ १२.३१२.४५ ॥
โอ เจ้าแห่งแผ่นดิน ความรู้ของพวกสางขยะที่ปลุกให้ตื่นรู้ ได้ถูกกล่าวไว้อย่างชัดเจนที่นั่น ด้วยปรารถนาในประโยชน์สุขของศิษย์ทั้งหลาย
12.312.46
पृथक्चैवमिदं शास्त्रमित्याहुः कुशला जनाः ।
अस्मिंश्च शास्त्रे योगानां पुनर्दधि पुनः शरः ॥ १२.३१२.४६ ॥
ผู้รู้ทั้งหลายกล่าวว่า คัมภีร์นี้แยกต่างหาก และในคัมภีร์นี้มีคำสอนเรื่องโยคะ ทั้งนมเปรี้ยวอีกครั้ง และลูกศรอีกครั้ง
12.312.47
पञ्चविंशात्परं तत्त्वं न पश्यति नराधिप ।
साङ्ख्यानां तु परं तत्त्वं यथावदनुवर्णितम् ॥ १२.३१२.४७ ॥
โอ เจ้าแห่งมนุษย์ ผู้นั้นไม่เห็นหลักสูงสุดที่อยู่เหนือยี่สิบห้า ส่วนหลักสูงสุดของพวกสางขยะนั้นได้ถูกพรรณนาไว้ตามที่เป็นจริง
12.312.48
बुद्धमप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ।
बुध्यमानं च बुद्धं च प्राहुर्योगनिदर्शनम् ॥ १२.३१२.४८ ॥
ผู้ตื่นรู้แล้ว ผู้ยังไม่ตื่นรู้ สิ่งที่กำลังตื่นรู้โดยแท้จริง และสิ่งที่กำลังตื่นรู้ซึ่งเมื่อตื่นแล้วก็เป็นผู้ตื่นรู้ นี่คือสิ่งที่เรียกว่าการแสดงแห่งโยคะ