महाभारत · अध्याय 12.312
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.312.1
साङ्ख्यदर्शनमेतावदुक्तं ते नृपसत्तम् ।
विद्याविद्ये त्विदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः ॥ १२.३१२.१ ॥
हे नृपश्रेष्ठा, सांख्यदर्शन इतकेच तुला सांगितले. आता माझ्याकडून विद्या आणि अविद्या क्रमाने समजून घे.
12.312.2
अविद्यामाहुरव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणीम् ।
सर्गप्रलयनिर्मुक्तो विद्यो वै पञ्चविंशकः ॥ १२.३१२.२ ॥
सृष्टी आणि प्रलय यांच्या अधीन असलेल्या अव्यक्ताला अविद्या म्हणतात. सृष्टी-प्रलयापासून मुक्त असलेले पंचविसावे तत्त्व हीच विद्या.
12.312.3
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनु तत्त्ववित् ।
परस्परं तु विद्यां वै त्वं निबोधानुपूर्वशः।
यथोक्तमृषिभिस्तात साङ्ख्यस्यास्य निदर्शनम् ॥ १२.३१२.३ ॥
हे तात, ऋषींनी सांगितलेल्या या सांख्यप्रणालीनुसार प्रकृतीचे एकत्व, बहुत्व आणि परस्परातील विद्या क्रमाने समजून घे.
12.312.4
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् ।
बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम् ॥ १२.३१२.४ ॥
सर्व कर्मेंद्रियांची विद्या बुद्धींद्रिय मानली गेली आहे. तसेच बुद्धींद्रियांचे विशेष (भेद) आम्ही ऐकले आहेत.
12.312.5
विशेषाणां मनस्तेषां विद्यामाहुर्मनीषिणः ।
मनसः पञ्चभूतानि विद्या इत्यभिचक्षते ॥ १२.३१२.५ ॥
विशेषांचे मन हीच त्यांची विद्या असे मनीषी म्हणतात. मनाची विद्या पंचमहाभूते आहेत असे ते सांगतात.
12.312.6
अहंकारस्तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः ।
अहंकारस्य च तथा बुद्धिर्विद्या नरेश्वर ॥ १२.३१२.६ ॥
पंचमहाभूतांची विद्या अहंकार आहे, यात संशय नाही. हे नरेश्वरा, तसेच अहंकाराची विद्या बुद्धी आहे.
12.312.7
बुद्धेः प्रकृतिरव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरम् ।
विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्च परमः स्मृतः ॥ १२.३१२.७ ॥
बुद्धीची प्रकृती अव्यक्त आहे; तत्त्वांमध्ये परमेश्वर आहे. हे नरश्रेष्ठा, विद्या जाणण्यायोग्य आहे; विधीही परम मानला गेला आहे.
12.312.8
अव्यक्तस्य परं प्राहुर्विद्यां वै पञ्चविंशकम् ।
सर्वस्य सर्वमित्युक्तं ज्ञेयं ज्ञानस्य पार्थिव ॥ १२.३१२.८ ॥
अव्यक्ताच्या पलीकडील विद्येला ते पंचवीसावे म्हणतात. सर्वांसाठी सर्व असे सांगितले आहे; हे राजा, ज्ञानाने जाणण्यायोग्य.
12.312.9
ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ।
तथैव ज्ञानमव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशक ॥ १२.३१२.९ ॥
ज्ञान अव्यक्त असे सांगितले आहे; ज्ञेय पंचवीसावे आहे. तसेच ज्ञान अव्यक्त; पंचवीसावा विज्ञाता.
12.312.10
विद्याविद्यार्थितत्त्वेन मयोक्ता ते विशेषतः ।
अक्षरं च क्षरं चैव यदुक्तं तन्निबोध मे ॥ १२.३१२.१० ॥
विद्या आणि अविद्या यांच्या अर्थतत्त्वाने मी तुला विशेषतः सांगितले आहे. अक्षर आणि क्षर जे सांगितले, ते माझ्याकडून समज.
12.312.11
उभावेतौ क्षरावुक्तावुभावेतौ क्षराक्षरौ ।
कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाख्यातो न जानतः ॥ १२.३१२.११ ॥
हे दोन्ही क्षर सांगितले आहेत; हे दोन्ही क्षर-अक्षर आहेत. कारण मी सांगेन, जसे सांगितले, अजाण्यासाठी नव्हे.
12.312.12
अनादिनिधनावेतावुभावेवेश्वरौ मतौ ।
तत्त्वसंज्ञावुभावेतौ प्रोच्यते ज्ञानचिन्तकैः ॥ १२.३१२.१२ ॥
आदि-अंतरहित हे दोन्ही ईश्वर मानले जातात. ज्ञानचिंतक या दोघांना 'तत्त्व' नावाने सांगतात.
12.312.13
सर्गप्रलयधर्मत्वादव्यक्तं प्राहुरक्षरम् ।
तदेतद्गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनःपुनः ॥ १२.३१२.१३ ॥
सृष्टी आणि प्रलय यांच्या स्वभावामुळे याला अव्यक्त अक्षर म्हणतात. गुणांच्या सृष्टीसाठी ते पुन्हा पुन्हा विकार पावते.
12.312.14
गुणानां महदादीनामुत्पद्यन्ते परम्पराः ।
अधिष्ठानं क्षेत्रमाहुरेतत्तत्पञ्चविंशकम् ॥ १२.३१२.१४ ॥
गुणांपासून आणि महत् आदींपासून परंपरा उत्पन्न होतात. याला आधार असलेले क्षेत्र म्हणतात; तेच पंचवीसावे तत्त्व आहे.
12.312.15
यदा तु गुणजालं तदव्यक्तात्मनि संक्षिपेत् ।
तदा सह गुणैस्तैस्तु पञ्चविंशो विलीयते ॥ १२.३१२.१५ ॥
जेव्हा गुणजाल त्या अव्यक्त आत्म्यात संक्षिप्त होते, तेव्हा पंचवीसावे त्या गुणांसह विलीन होते.
12.312.16
गुणा गुणेषु लीयन्ते तदैका प्रकृतिर्भवेत् ।
क्षेत्रज्ञोऽपि यदा तात तत्क्षेत्रे संप्रलीयते ॥ १२.३१२.१६ ॥
गुण गुणांमध्ये विलीन होतात; तेव्हा एकच प्रकृती उरते. हे वत्सा, क्षेत्रज्ञही त्या क्षेत्रात पूर्णपणे विलीन होतो तेव्हा.
12.312.17
तदाऽक्षरत्वं प्रकृतिर्गच्छते गुणसंज्ञिता ।
निर्गुणत्वं च वैदेह गुणेष्वप्रतिवर्तनात् ॥ १२.३१२.१७ ॥
तेव्हा गुणांनी ओळखली जाणारी प्रकृती अक्षरत्व प्राप्त करते. हे वैदेहा, गुणांमध्ये पुन्हा न फिरल्यामुळे निर्गुणत्वही प्राप्त होते.
12.312.18
एवमेव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् ।
प्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १२.३१२.१८ ॥
त्याचप्रमाणे क्षेत्रज्ञही क्षेत्रज्ञानाच्या क्षयाने स्वभावतः निर्गुण होतो. असे आम्ही ऐकले आहे.
12.312.19
क्षरो भवत्येष यदा तदा गुणवती मिथः ।
प्रकृतिं त्विभजानाति निर्गुणत्वं तथाऽऽत्मनः ॥ १२.३१२.१९ ॥
हा आत्मा जेव्हा क्षर होतो, तेव्हा गुणवान प्रकृती आणि तसेच स्वतःचे निर्गुणत्व तो ओळखतो.
12.312.20
तदा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् ।
अन्योऽहमन्येयमिति यदा बुध्यति बुद्धिमान् ॥ १२.३१२.२० ॥
तेव्हा प्रकृतीचा त्याग केल्याने तो विशुद्ध होतो; बुद्धिमान 'मी वेगळा, ही वेगळी' असे जाणतो तेव्हा.
12.312.21
तदैषा त्वन्यतामेति न च मिश्रत्वतां व्रजेत् ।
प्रकृत्या चैव राजेन्द्र मिश्रोऽनन्यश्च दृश्यते ॥ १२.३१२.२१ ॥
तेव्हा ही (प्रकृती) अन्यतेला प्राप्त होते, मिश्रतेला प्राप्त होत नाही. हे राजेंद्रा, प्रकृतीने मिश्र आणि अनन्य दिसते.
12.312.22
यदा तु गुणजालं तत्प्राकृतं विजुगुप्सते ।
पश्यते चापरं पश्यं तदा पश्यन्न संस्वजेत् ॥ १२.३१२.२२ ॥
प्राकृत गुणजाळाचा जेव्हा तो तिरस्कार करतो आणि दुसऱ्याला पाहतो, तेव्हा पाहणारा आसक्त होऊ नये.
12.312.23
किमहं कृतवानेवं योहं कालमिमं जनम् ।
यदा मत्स्योदकं ज्ञानमनुवर्तितवांस्तदा।
मत्स्यो जालं ह्यविज्ञानादनुवर्तितवानिह ॥ १२.३१२.२३ ॥
मी असे का केले, या माणसाला, या कालाला — जेव्हा मत्स्य-उदकाच्या ज्ञानाचे अनुसरण केले? मासा अज्ञानामुळे येथे जाळ्याचे अनुसरण करतो.
12.312.24
अहमेव हि संमोहादन्यमन्यं जनाज्जनम् ।
मत्स्यो यथोदकज्ञानादनुवर्तितवानहम् ॥ १२.३१२.२४ ॥
मीच संमोहामुळे एका माणसाकडून दुसऱ्या माणसाकडे गेलो; उदकाच्या ज्ञानामुळे मासा जसा अनुसरतो, तसा मी अनुसरलो.
12.312.25
मत्स्योऽन्यत्वं यथा ज्ञानादुदकान्नाभिमन्यते ।
आत्मानं तद्वदज्ञानादन्यत्वं चैव वेदयहम् ॥ १२.३१२.२५ ॥
मासा ज्ञानाने पाण्यापासून स्वतःला भिन्न मानत नाही; तसेच अज्ञानाने मी आत्म्याला भिन्न मानतो, हेच मी सांगतो.
12.312.26
ममास्तु धिगबुद्धस्य योऽहमज्ञ इमं पुनः ।
अनुवर्तितवान्मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम् ॥ १२.३१२.२६ ॥
बुद्धिहीन अशा माझा धिक्कार असो; अज्ञानी मी मोहाने पुन्हा याचे अनुसरण करून एका माणसापासून दुसऱ्याकडे फिरलो.
12.312.27
अयमत्र भेवद्बन्धुरनेन सह मे क्षमम् ।
साम्यमेकत्वतां यास्ये यादृशस्तादृशस्त्वहम् ॥ १२.३१२.२७ ॥
येथे हा माझा बंधू असो; याच्याशी माझे जुळते. हा जसा आहे तसाच मीही होऊन समत्व आणि एकत्व पावेन.
12.312.28
तुल्यतामिह पश्यामि सदृशोऽहमनेन वै ।
अयं हि विमलोऽव्यक्तमहमीदृशकस्तथा ॥ १२.३१२.२८ ॥
येथे मला समत्व दिसते; मी याच्यासारखा आहे. हा निर्मळ व अव्यक्त आहे; तसाच मीही आहे.
12.312.29
योऽहमज्ञानसंमोहादज्ञया संप्रवृत्तवान् ।
ससङ्गयाऽहं निःसङ्गः स्थितः कालमिमं त्वहम् ॥ १२.३१२.२९ ॥
अज्ञानाच्या मोहाने, अज्ञानामुळे पूर्णपणे प्रवृत्त झालेला मी, आसक्तीसह; असंग असूनही मी एवढा काळ अशाच स्थितीत राहिलो.
12.312.30
अनयाऽहं वशीभूतः कालमेतं न बुद्धवान् ।
उच्चमध्यमनीचानां तामहं कथमावसे ॥ १२.३१२.३० ॥
हिच्या वशीभूत झालेला मी हा काळ जाणला नाही. उच्च, मध्यम आणि नीच लोकांमध्ये त्या स्थितीत मी कसा राहू?
12.312.31
समानया न याचेह सहवासमहं कथम् ।
गच्छाम्यबुद्धभावत्वादेषेदानीं स्थिरो भवे ॥ १२.३१२.३१ ॥
येथे हिच्यासोबत समानतेने सहवास मी कसा याचावा? अज्ञानाच्या अवस्थेमुळे मी आता जात आहे; आता मी स्थिर होईन.
12.312.32
सहवासं न यास्यामि कालमेतद्धि वञ्चनात् ।
वञ्चितोस्म्यनया यद्धि निर्विकारो विकारया ॥ १२.३१२.३२ ॥
या काळी मी सहवासासाठी जाणार नाही, कारण ही फसवणूक आहे. हिच्याकडून मी फसविला गेलो आहे — जो निर्विकार होता, तो विकार घडवणाऱ्या हिच्याकडून.
12.312.33
न चायमपराधोऽस्या ह्यपराधो ह्ययं मम ।
योऽहमत्राभवं सक्तः पराङ्भुखमुपस्थितः ॥ १२.३१२.३३ ॥
हा तिचा दोष नाही; हा माझाच दोष आहे, कारण मी येथे आसक्त झालो, विमुख असूनही समोर आलो.
12.312.34
ततोस्मि बहुरूपासु स्थितो मूर्तिष्वमूर्तिमान् ।
अमूर्तश्चापि मूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः ॥ १२.३१२.३४ ॥
नंतर मी अनेक रूपांत स्थित आहे; मूर्तींमध्ये अमूर्त असूनही. अमूर्त असूनही मूर्त आत्मा होऊन, 'माझे' या भावनेने पराभूत झालो.
12.312.35
प्रकृतेरनयत्वेन तासु तास्विह योनिषु ।
निर्ममस्य ममत्वेन किं कृतं तासु तासु च ॥ १२.३१२.३५ ॥
प्रकृतीच्या अधीन झाल्यामुळे, येथे त्या त्या योनींमध्ये, निर्मम असूनही 'माझे' या भावनेने त्या त्या योनींमध्ये माझ्याकडून काय घडले?
12.312.36
योनीषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा ।
न ममात्रानया कार्यमहंकारकृतात्मना ॥ १२.३१२.३६ ॥
योनींमध्ये वास करणाऱ्या, नष्ट झालेल्या भानाच्या मनाने, अहंकाराने घडलेला आत्मा असलेल्या माझे येथे हिच्याशी काही कार्य नाही.
12.312.37
आत्मानं बहुधा कृत्वा येयं भूयो युनक्ति माम् ।
इदानीमेष बुद्धोस्मि निर्ममो निरहंकृतः ॥ १२.३१२.३७ ॥
स्वतःला अनेक प्रकारे घडवून ही पुन्हा मला बांधते. आता मी जागृत झालो आहे — ममतारहित आणि अहंकाररहित.
12.312.38
ममत्वमनया नित्यमहंकारकृतात्मकम् ।
अपेत्याहमिमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम् ॥ १२.३१२.३८ ॥
हिच्याशी सदैव ममत्व आहे; ते अहंकाराने घडलेले स्वरूप आहे. हिला सोडून, दूर होऊन, मी निरामयाचा आश्रय घेईन.
12.312.39
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाऽहमचेतसा ।
क्षणं मम सहानेन नैकत्वमनया सह ॥ १२.३१२.३९ ॥
हा (पुरुष) त्याच्याशी मी साम्य पावेन; अचेतन अशा हिच्याशी (प्रकृतीशी) नाही. क्षणभरही माझे हिच्याशी सहवास नाही; हिच्याशी एकत्वही नाही.
12.312.40
एवं परमसंबोधात्पञ्चविंशोऽनुबुद्धवान् ।
अक्षरत्वं नियच्छेत त्यक्त्वा क्षरमनामयम् ॥ १२.३१२.४० ॥
अशा प्रकारे परम बोधाने पंचविसावे (तत्त्व, पुरुष) जागृत झाले. क्षर सोडून निरामय अक्षरत्व प्राप्त करावे.
12.312.41
अव्यक्तं व्यक्तकर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा ।
निर्गुणं परमं दृष्ट्वा तादृग्भवति मैथिल ॥ १२.३१२.४१ ॥
अव्यक्त आणि व्यक्तकर्मा, सगुण आणि निर्गुण — परम निर्गुणाला पाहून (मनुष्य) तसाच होतो, हे मैथिला.
12.312.42
अक्षरक्षरयोरेतदुक्तं तत्वनिदर्शनम् ।
मयेह ज्ञानसंपन्नं यथाश्रूतिनिदर्शनात् ॥ १२.३१२.४२ ॥
अक्षर आणि क्षर यांचे हे तत्त्व-निदर्शन मी येथे सांगितले आहे — ज्ञानसंपन्न, श्रुतीतील वर्णनानुसार.
12.312.43
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विबुद्धं विमलं यथा ।
प्रवक्ष्यामि तुते भूयस्तन्निबोध यथाश्रुतम् ॥ १२.३१२.४३ ॥
संशयरहित, सूक्ष्म, पूर्णपणे जाणलेले आणि निर्मळ असे जे आहे, ते मी तुला पुन्हा सांगेन; ऐकल्याप्रमाणेच ते समजून घे.
12.312.44
साङ्ख्ययोगौ मया प्रोक्तौ शास्त्रद्वयनिदर्शनात् ।
यदेव शास्त्रं साङ्ख्योक्तं योगदर्शनमेव तत् ॥ १२.३१२.४४ ॥
दोन शास्त्रांच्या निरूपणाने मी सांख्य आणि योग सांगितले; सांख्यात सांगितलेले शास्त्रच योगदर्शनही आहे.
12.312.45
प्रबोधनकरं ज्ञानं साङ्ख्यानामवनीपते ।
विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया ॥ १२.३१२.४५ ॥
हे अवनीपती, सांख्यांचे प्रबोधन करणारे ज्ञान शिष्यांच्या हितकामनेने तेथे अत्यंत स्पष्टपणे सांगितले जाते.
12.312.46
पृथक्चैवमिदं शास्त्रमित्याहुः कुशला जनाः ।
अस्मिंश्च शास्त्रे योगानां पुनर्दधि पुनः शरः ॥ १२.३१२.४६ ॥
हे शास्त्र वेगळे आहे असे कुशल लोक म्हणतात; या शास्त्रात योगांविषयी, पुन्हा दही, पुन्हा बाण (याविषयी आहे).
12.312.47
पञ्चविंशात्परं तत्त्वं न पश्यति नराधिप ।
साङ्ख्यानां तु परं तत्त्वं यथावदनुवर्णितम् ॥ १२.३१२.४७ ॥
हे नराधिपा, पंचवीसाच्या पलीकडील परम तत्त्व (योगी) पाहत नाही; सांख्यांचे परम तत्त्व यथावत वर्णिलेले आहे.
12.312.48
बुद्धमप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ।
बुध्यमानं च बुद्धं च प्राहुर्योगनिदर्शनम् ॥ १२.३१२.४८ ॥
बुद्ध, अप्रतिबुद्ध, तत्त्वतः जागृत होत असलेले (बुध्यमान), आणि जागृत होत असलेले व बुद्ध — यांना योगाचे निदर्शन म्हणतात.