ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.312
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.312.1
साङ्ख्यदर्शनमेतावदुक्तं ते नृपसत्तम् ।
विद्याविद्ये त्विदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः ॥ १२.३१२.१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਾਂਖਿਆ ਦਰਸ਼ਨ ਇੰਨਾ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿੱਦਿਆ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝ।
12.312.2
अविद्यामाहुरव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणीम् ।
सर्गप्रलयनिर्मुक्तो विद्यो वै पञ्चविंशकः ॥ १२.३१२.२ ॥
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਅਵਿੱਦਿਆ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ ਹੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹੈ।
12.312.3
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनु तत्त्ववित् ।
परस्परं तु विद्यां वै त्वं निबोधानुपूर्वशः।
यथोक्तमृषिभिस्तात साङ्ख्यस्यास्य निदर्शनम् ॥ १२.३१२.३ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਗਈ ਇਸ ਸਾਂਖਿਆ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਅਨੇਕਤਾ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝ।
12.312.4
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् ।
बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम् ॥ १२.३१२.४ ॥
ਸਾਰੀਆਂ ਕਰਮੇਂਦਰੀਆਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਬੁੱਧੀਂਦਰੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀਂਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵੀ ਅਸੀਂ ਸੁਣੇ ਹਨ।
12.312.5
विशेषाणां मनस्तेषां विद्यामाहुर्मनीषिणः ।
मनसः पञ्चभूतानि विद्या इत्यभिचक्षते ॥ १२.३१२.५ ॥
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮਨ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਹਨ, ਇਹ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
12.312.6
अहंकारस्तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः ।
अहंकारस्य च तथा बुद्धिर्विद्या नरेश्वर ॥ १२.३१२.६ ॥
ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਬੁੱਧੀ ਹੈ।
12.312.7
बुद्धेः प्रकृतिरव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरम् ।
विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्च परमः स्मृतः ॥ १२.३१२.७ ॥
ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ; ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵਿਦਿਆ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ; ਵਿਧੀ ਵੀ ਪਰਮ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
12.312.8
अव्यक्तस्य परं प्राहुर्विद्यां वै पञ्चविंशकम् ।
सर्वस्य सर्वमित्युक्तं ज्ञेयं ज्ञानस्य पार्थिव ॥ १२.३१२.८ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਉਹ ਪੱਚੀਵਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਲਈ ਸਭ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਣਨ ਯੋਗ।
12.312.9
ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ।
तथैव ज्ञानमव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशक ॥ १२.३१२.९ ॥
ਗਿਆਨ ਅਵਿਅਕਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਪੱਚੀਵਾਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਅਵਿਅਕਤ; ਪੱਚੀਵਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ।
12.312.10
विद्याविद्यार्थितत्त्वेन मयोक्ता ते विशेषतः ।
अक्षरं च क्षरं चैव यदुक्तं तन्निबोध मे ॥ १२.३१२.१० ॥
ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅਰਥ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਅਕਸ਼ਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ਰ ਜੋ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਮਝ।
12.312.11
उभावेतौ क्षरावुक्तावुभावेतौ क्षराक्षरौ ।
कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाख्यातो न जानतः ॥ १२.३१२.११ ॥
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਸ਼ਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਸ਼ਰ-ਅਕਸ਼ਰ ਹਨ। ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ।
12.312.12
अनादिनिधनावेतावुभावेवेश्वरौ मतौ ।
तत्त्वसंज्ञावुभावेतौ प्रोच्यते ज्ञानचिन्तकैः ॥ १२.३१२.१२ ॥
ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਈਸ਼ਵਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ-ਚਿੰਤਕ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ 'ਤੱਤ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.312.13
सर्गप्रलयधर्मत्वादव्यक्तं प्राहुरक्षरम् ।
तदेतद्गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनःपुनः ॥ १२.३१२.१३ ॥
ਸਰਜਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਅਵਿਅਕਤ ਅਕਸ਼ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਇਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.312.14
गुणानां महदादीनामुत्पद्यन्ते परम्पराः ।
अधिष्ठानं क्षेत्रमाहुरेतत्तत्पञ्चविंशकम् ॥ १२.३१२.१४ ॥
ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਮਹਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਆਧਾਰ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ ਹੈ।
12.312.15
यदा तु गुणजालं तदव्यक्तात्मनि संक्षिपेत् ।
तदा सह गुणैस्तैस्तु पञ्चविंशो विलीयते ॥ १२.३१२.१५ ॥
ਜਦੋਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਉਸ ਅਵਿਅਕਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪੱਚੀਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.312.16
गुणा गुणेषु लीयन्ते तदैका प्रकृतिर्भवेत् ।
क्षेत्रज्ञोऽपि यदा तात तत्क्षेत्रे संप्रलीयते ॥ १२.३१२.१६ ॥
ਗੁਣ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਤਾਤ, ਜਦੋਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਵੀ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.312.17
तदाऽक्षरत्वं प्रकृतिर्गच्छते गुणसंज्ञिता ।
निर्गुणत्वं च वैदेह गुणेष्वप्रतिवर्तनात् ॥ १२.३१२.१७ ॥
ਤਦ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੱਦੀ ਜਾਂਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਕਸ਼ਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਵੈਦੇਹ, ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਨਾ ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਨਿਰਗੁਣਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.312.18
एवमेव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् ।
प्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १२.३१२.१८ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਵੀ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
12.312.19
क्षरो भवत्येष यदा तदा गुणवती मिथः ।
प्रकृतिं त्विभजानाति निर्गुणत्वं तथाऽऽत्मनः ॥ १२.३१२.१९ ॥
ਇਹ ਆਤਮਾ ਜਦੋਂ ਕਸ਼ਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਗੁਣਵਾਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਨਿਰਗੁਣਪਣ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ।
12.312.20
तदा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् ।
अन्योऽहमन्येयमिति यदा बुध्यति बुद्धिमान् ॥ १२.३१२.२० ॥
ਤਦ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਜਦੋਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ 'ਮੈਂ ਹੋਰ ਹਾਂ, ਇਹ ਹੋਰ ਹੈ'।
12.312.21
तदैषा त्वन्यतामेति न च मिश्रत्वतां व्रजेत् ।
प्रकृत्या चैव राजेन्द्र मिश्रोऽनन्यश्च दृश्यते ॥ १२.३१२.२१ ॥
ਤਦ ਇਹ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਅਨਯਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮਿਸ਼ਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਅਤੇ ਅਨਨਯ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
12.312.22
यदा तु गुणजालं तत्प्राकृतं विजुगुप्सते ।
पश्यते चापरं पश्यं तदा पश्यन्न संस्वजेत् ॥ १२.३१२.२२ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਗੁਣਜਾਲ ਨੂੰ ਘਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਚਿੰਬੜੇ ਨਾ।
12.312.23
किमहं कृतवानेवं योहं कालमिमं जनम् ।
यदा मत्स्योदकं ज्ञानमनुवर्तितवांस्तदा।
मत्स्यो जालं ह्यविज्ञानादनुवर्तितवानिह ॥ १२.३१२.२३ ॥
ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ, ਇਸ ਕਾਲ ਨੂੰ — ਜਦੋਂ ਮੱਛੀ-ਜਲ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ? ਮੱਛੀ ਅਗਿਆਨ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਜਾਲ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
12.312.24
अहमेव हि संमोहादन्यमन्यं जनाज्जनम् ।
मत्स्यो यथोदकज्ञानादनुवर्तितवानहम् ॥ १२.३१२.२४ ॥
ਮੈਂ ਹੀ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲ ਗਿਆ; ਜਲ ਦੇ ਗਿਆਨ ਕਾਰਨ ਮੱਛੀ ਜਿਵੇਂ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ।
12.312.25
मत्स्योऽन्यत्वं यथा ज्ञानादुदकान्नाभिमन्यते ।
आत्मानं तद्वदज्ञानादन्यत्वं चैव वेदयहम् ॥ १२.३१२.२५ ॥
ਮੱਛੀ ਗਿਆਨ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਨ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਇਹੀ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
12.312.26
ममास्तु धिगबुद्धस्य योऽहमज्ञ इमं पुनः ।
अनुवर्तितवान्मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम् ॥ १२.३१२.२६ ॥
ਬੁੱਧੀਹੀਣ ਮੈਨੂੰ ਧਿੱਕਾਰ ਹੋਵੇ; ਅਗਿਆਨੀ ਮੈਂ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਫਿਰ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ, ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ।
12.312.27
अयमत्र भेवद्बन्धुरनेन सह मे क्षमम् ।
साम्यमेकत्वतां यास्ये यादृशस्तादृशस्त्वहम् ॥ १२.३१२.२७ ॥
ਇਥੇ ਇਹ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਹੋਵੇ; ਇਸ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮੇਲ ਠੀਕ ਹੈ। ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਇਹ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਮੈਂ ਵੀ ਹੋ ਕੇ ਸਮਤਾ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।
12.312.28
तुल्यतामिह पश्यामि सदृशोऽहमनेन वै ।
अयं हि विमलोऽव्यक्तमहमीदृशकस्तथा ॥ १२.३१२.२८ ॥
ਇਥੇ ਮੈਂ ਸਮਤਾ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਇਸ ਵਰਗਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ; ਮੈਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਂ।
12.312.29
योऽहमज्ञानसंमोहादज्ञया संप्रवृत्तवान् ।
ससङ्गयाऽहं निःसङ्गः स्थितः कालमिमं त्वहम् ॥ १२.३१२.२९ ॥
ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਮੋਹ ਕਾਰਨ, ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂ, ਆਸਕਤੀ ਨਾਲ; ਅਸੰਗ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਇਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ।
12.312.30
अनयाऽहं वशीभूतः कालमेतं न बुद्धवान् ।
उच्चमध्यमनीचानां तामहं कथमावसे ॥ १२.३१२.३० ॥
ਇਸ ਦੇ ਵਸ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਸਕਿਆ। ਉੱਚ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਨੀਚਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਰਹਾਂ?
12.312.31
समानया न याचेह सहवासमहं कथम् ।
गच्छाम्यबुद्धभावत्वादेषेदानीं स्थिरो भवे ॥ १२.३१२.३१ ॥
ਇੱਥੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ ਨਾਲ ਸਹਿਵਾਸ ਦੀ ਮੰਗ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ? ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਹੁਣ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।
12.312.32
सहवासं न यास्यामि कालमेतद्धि वञ्चनात् ।
वञ्चितोस्म्यनया यद्धि निर्विकारो विकारया ॥ १२.३१२.३२ ॥
ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਸਹਿਵਾਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਧੋਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਮੈਂ ਠਗਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ — ਜੋ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਸੀ, ਉਹ ਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੁਆਰਾ।
12.312.33
न चायमपराधोऽस्या ह्यपराधो ह्ययं मम ।
योऽहमत्राभवं सक्तः पराङ्भुखमुपस्थितः ॥ १२.३१२.३३ ॥
ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਸਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਵਿਮੁਖ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਨੇੜੇ ਆਇਆ।
12.312.34
ततोस्मि बहुरूपासु स्थितो मूर्तिष्वमूर्तिमान् ।
अमूर्तश्चापि मूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः ॥ १२.३१२.३४ ॥
ਫਿਰ ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਾਂ; ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਮੂਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ। ਅਮੂਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮੂਰਤ-ਆਤਮਾ ਬਣ ਕੇ, 'ਮੇਰਾ' ਭਾਵ ਨਾਲ ਹਾਰ ਗਿਆ।
12.312.35
प्रकृतेरनयत्वेन तासु तास्विह योनिषु ।
निर्ममस्य ममत्वेन किं कृतं तासु तासु च ॥ १२.३१२.३५ ॥
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਨਿਰਮਮ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ 'ਮੇਰਾ' ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਕੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ?
12.312.36
योनीषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा ।
न ममात्रानया कार्यमहंकारकृतात्मना ॥ १२.३१२.३६ ॥
ਜੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ, ਨਸ਼ਟ ਹੋਈ ਸੁਰਤ ਵਾਲੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਰਚੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਮੈਨੂੰ, ਇੱਥੇ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ।
12.312.37
आत्मानं बहुधा कृत्वा येयं भूयो युनक्ति माम् ।
इदानीमेष बुद्धोस्मि निर्ममो निरहंकृतः ॥ १२.३१२.३७ ॥
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾ ਕੇ ਇਹ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਾਗ ਪਿਆ ਹਾਂ — ਮਮਤਾ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ।
12.312.38
ममत्वमनया नित्यमहंकारकृतात्मकम् ।
अपेत्याहमिमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम् ॥ १२.३१२.३८ ॥
ਇਸ ਨਾਲ ਸਦਾ ਮਮਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹਸਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਨਿਰਾਮਯ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵਾਂਗਾ।
12.312.39
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाऽहमचेतसा ।
क्षणं मम सहानेन नैकत्वमनया सह ॥ १२.३१२.३९ ॥
ਇਸ (ਪੁਰਖ) ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਮਾਨਤਾ ਪਾਵਾਂਗਾ; ਅਚੇਤਨ ਇਸ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਮੇਰਾ ਇਸ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।
12.312.40
एवं परमसंबोधात्पञ्चविंशोऽनुबुद्धवान् ।
अक्षरत्वं नियच्छेत त्यक्त्वा क्षरमनामयम् ॥ १२.३१२.४० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਬੋਧ ਨਾਲ ਪੱਚੀਵਾਂ (ਤੱਤਵ, ਪੁਰਖ) ਜਾਗ ਪਿਆ। ਕ੍ਸ਼ਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਿਰਾਮਯ ਅਕ੍ਸ਼ਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.312.41
अव्यक्तं व्यक्तकर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा ।
निर्गुणं परमं दृष्ट्वा तादृग्भवति मैथिल ॥ १२.३१२.४१ ॥
ਅਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤ-ਕਰਮ ਵਾਲਾ, ਸਗੁਣ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ — ਪਰਮ ਨਿਰਗੁਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ (ਮਨੁੱਖ) ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੈਥਿਲ।
12.312.42
अक्षरक्षरयोरेतदुक्तं तत्वनिदर्शनम् ।
मयेह ज्ञानसंपन्नं यथाश्रूतिनिदर्शनात् ॥ १२.३१२.४२ ॥
ਅਕ੍ਸ਼ਰ ਅਤੇ ਕ੍ਸ਼ਰ ਦਾ ਇਹ ਤੱਤਵ-ਨਿਦਰਸ਼ਨ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ — ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸ਼ਰੂਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਸਾਇਆ ਹੋਇਆ।
12.312.43
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विबुद्धं विमलं यथा ।
प्रवक्ष्यामि तुते भूयस्तन्निबोध यथाश्रुतम् ॥ १२.३१२.४३ ॥
ਸੰਦੇਹ-ਰਹਿਤ, ਸੂਖਮ, ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਬੁੱਝਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਸੁਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ।
12.312.44
साङ्ख्ययोगौ मया प्रोक्तौ शास्त्रद्वयनिदर्शनात् ।
यदेव शास्त्रं साङ्ख्योक्तं योगदर्शनमेव तत् ॥ १२.३१२.४४ ॥
ਦੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰੂਪਣ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਸਾਂਖਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੱਸੇ ਹਨ; ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸਾਂਖਯ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੋਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ।
12.312.45
प्रबोधनकरं ज्ञानं साङ्ख्यानामवनीपते ।
विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया ॥ १२.३१२.४५ ॥
ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਤੀ, ਸਾਂਖਯਾਂ ਦਾ ਜਾਗ੍ਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਚੇਲਿਆਂ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.312.46
पृथक्चैवमिदं शास्त्रमित्याहुः कुशला जनाः ।
अस्मिंश्च शास्त्रे योगानां पुनर्दधि पुनः शरः ॥ १२.३१२.४६ ॥
ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਐਸਾ ਨਿਪੁੰਨ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਾਂ ਬਾਰੇ, ਫਿਰ ਦਹੀਂ, ਫਿਰ ਤੀਰ (ਬਾਰੇ ਹੈ)।
12.312.47
पञ्चविंशात्परं तत्त्वं न पश्यति नराधिप ।
साङ्ख्यानां तु परं तत्त्वं यथावदनुवर्णितम् ॥ १२.३१२.४७ ॥
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਪੱਚੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦਾ ਪਰਮ ਤੱਤਵ (ਯੋਗੀ) ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਸਾਂਖਯਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਤੱਤਵ ਯਥਾਵਤ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.312.48
बुद्धमप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ।
बुध्यमानं च बुद्धं च प्राहुर्योगनिदर्शनम् ॥ १२.३१२.४८ ॥
ਬੁੱਧ, ਅਪ੍ਰਤਿਬੁੱਧ, ਤੱਤਵ ਤੋਂ ਜਾਗਦਾ (ਬੁਧਯਮਾਨ), ਅਤੇ ਜਾਗਦਾ ਤੇ ਬੁੱਧ — ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਦਾ ਨਿਦਰਸ਼ਨ ਆਖਦੇ ਹਨ।