મહાભારત · અધ્યાય 12.312
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.312.1
साङ्ख्यदर्शनमेतावदुक्तं ते नृपसत्तम् ।
विद्याविद्ये त्विदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः ॥ १२.३१२.१ ॥
હે નૃપશ્રેષ્ઠ, સાંખ્યદર્શન આટલું જ તને કહ્યું. હવે મારી પાસેથી વિદ્યા અને અવિદ્યા ક્રમશઃ સમજ.
12.312.2
अविद्यामाहुरव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणीम् ।
सर्गप्रलयनिर्मुक्तो विद्यो वै पञ्चविंशकः ॥ १२.३१२.२ ॥
સર્જન અને પ્રલયને આધીન અવ્યક્તને અવિદ્યા કહે છે. સર્જન-પ્રલયથી મુક્ત પચ્ચીસમું તત્ત્વ જ વિદ્યા છે.
12.312.3
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनु तत्त्ववित् ।
परस्परं तु विद्यां वै त्वं निबोधानुपूर्वशः।
यथोक्तमृषिभिस्तात साङ्ख्यस्यास्य निदर्शनम् ॥ १२.३१२.३ ॥
હે તાત, ઋષિઓએ કહેલા આ સાંખ્યના દૃષ્ટાંત અનુસાર પ્રકૃતિનું એકત્વ, બહુત્વ અને પરસ્પર વિદ્યા ક્રમશઃ સમજ.
12.312.4
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् ।
बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम् ॥ १२.३१२.४ ॥
બધી કર્મેન્દ્રિયોની વિદ્યા બુદ્ધીન્દ્રિય કહેવાઈ છે. એ જ રીતે બુદ્ધીન્દ્રિયોના વિશેષો પણ અમે સાંભળ્યા છે.
12.312.5
विशेषाणां मनस्तेषां विद्यामाहुर्मनीषिणः ।
मनसः पञ्चभूतानि विद्या इत्यभिचक्षते ॥ १२.३१२.५ ॥
વિશેષોનું મન એ જ તેમની વિદ્યા છે એમ મનીષીઓ કહે છે. મનની વિદ્યા પંચમહાભૂતો છે એમ તેઓ ઘોષે છે.
12.312.6
अहंकारस्तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः ।
अहंकारस्य च तथा बुद्धिर्विद्या नरेश्वर ॥ १२.३१२.६ ॥
પંચમહાભૂતોની વિદ્યા અહંકાર છે એમાં શંકા નથી. હે નરેશ્વર, એ જ રીતે અહંકારની વિદ્યા બુદ્ધિ છે.
12.312.7
बुद्धेः प्रकृतिरव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरम् ।
विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्च परमः स्मृतः ॥ १२.३१२.७ ॥
બુદ્ધિની પ્રકૃતિ અવ્યક્ત છે; તત્ત્વોમાં પરમેશ્વર છે. હે નરશ્રેષ્ઠ, વિદ્યા જાણવા યોગ્ય છે; વિધિ પણ પરમ કહેવાયો છે.
12.312.8
अव्यक्तस्य परं प्राहुर्विद्यां वै पञ्चविंशकम् ।
सर्वस्य सर्वमित्युक्तं ज्ञेयं ज्ञानस्य पार्थिव ॥ १२.३१२.८ ॥
અવ્યક્તથી પરની વિદ્યાને તેઓ પચ્ચીસમું કહે છે. સૌ માટે સર્વ એવું કહેવાયું છે; હે રાજન, જ્ઞાનથી જાણવા યોગ્ય.
12.312.9
ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ।
तथैव ज्ञानमव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशक ॥ १२.३१२.९ ॥
જ્ઞાન અવ્યક્ત કહેવાયું છે; જ્ઞેય પચ્ચીસમું છે. એ જ રીતે જ્ઞાન અવ્યક્ત; પચ્ચીસમો વિજ્ઞાતા.
12.312.10
विद्याविद्यार्थितत्त्वेन मयोक्ता ते विशेषतः ।
अक्षरं च क्षरं चैव यदुक्तं तन्निबोध मे ॥ १२.३१२.१० ॥
વિદ્યા અને અવિદ્યાના અર્થતત્ત્વથી મેં તને વિશેષ રીતે કહ્યું છે. અક્ષર અને ક્ષર જે કહ્યું તે મારી પાસેથી સમજ.
12.312.11
उभावेतौ क्षरावुक्तावुभावेतौ क्षराक्षरौ ।
कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाख्यातो न जानतः ॥ १२.३१२.११ ॥
આ બંને ક્ષર કહેવાયા છે; આ બંને ક્ષર-અક્ષર છે. કારણ હું કહીશ, જેમ કહેવાયું છે, નહીં જાણનારને નહીં.
12.312.12
अनादिनिधनावेतावुभावेवेश्वरौ मतौ ।
तत्त्वसंज्ञावुभावेतौ प्रोच्यते ज्ञानचिन्तकैः ॥ १२.३१२.१२ ॥
આદિ-અંતરહિત આ બંને ઈશ્વર માનવામાં આવે છે. જ્ઞાનચિંતકો આ બંનેને 'તત્ત્વ' નામે કહે છે.
12.312.13
सर्गप्रलयधर्मत्वादव्यक्तं प्राहुरक्षरम् ।
तदेतद्गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनःपुनः ॥ १२.३१२.१३ ॥
સર્જન અને પ્રલયના સ્વભાવને કારણે આને અવ્યક્ત અક્ષર કહે છે. ગુણોના સર્જન માટે તે વારંવાર વિકાર પામે છે.
12.312.14
गुणानां महदादीनामुत्पद्यन्ते परम्पराः ।
अधिष्ठानं क्षेत्रमाहुरेतत्तत्पञ्चविंशकम् ॥ १२.३१२.१४ ॥
ગુણો અને મહત્ વગેરેમાંથી પરંપરાઓ ઉત્પન્ન થાય છે. આને આધારરૂપ ક્ષેત્ર કહે છે; તે જ પચ્ચીસમું તત્ત્વ છે.
12.312.15
यदा तु गुणजालं तदव्यक्तात्मनि संक्षिपेत् ।
तदा सह गुणैस्तैस्तु पञ्चविंशो विलीयते ॥ १२.३१२.१५ ॥
જ્યારે ગુણજાળ તે અવ્યક્ત આત્મામાં સંકોચાય છે, ત્યારે પચ્ચીસમું તે ગુણો સાથે વિલીન થાય છે.
12.312.16
गुणा गुणेषु लीयन्ते तदैका प्रकृतिर्भवेत् ।
क्षेत्रज्ञोऽपि यदा तात तत्क्षेत्रे संप्रलीयते ॥ १२.३१२.१६ ॥
ગુણો ગુણોમાં લીન થાય છે; ત્યારે એક જ પ્રકૃતિ રહે છે. હે તાત, ક્ષેત્રજ્ઞ પણ તે ક્ષેત્રમાં સંપૂર્ણપણે લીન થાય ત્યારે.
12.312.17
तदाऽक्षरत्वं प्रकृतिर्गच्छते गुणसंज्ञिता ।
निर्गुणत्वं च वैदेह गुणेष्वप्रतिवर्तनात् ॥ १२.३१२.१७ ॥
ત્યારે ગુણોથી ઓળખાતી પ્રકૃતિ અક્ષરત્વ પામે છે. હે વૈદેહ, ગુણોમાં પાછા ન ફરવાથી નિર્ગુણત્વ પ્રાપ્ત થાય છે.
12.312.18
एवमेव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् ।
प्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १२.३१२.१८ ॥
એ જ રીતે ક્ષેત્રજ્ઞ પણ ક્ષેત્રજ્ઞાનના ક્ષયથી સ્વભાવથી નિર્ગુણ બને છે. આ રીતે અમે સાંભળ્યું છે.
12.312.19
क्षरो भवत्येष यदा तदा गुणवती मिथः ।
प्रकृतिं त्विभजानाति निर्गुणत्वं तथाऽऽत्मनः ॥ १२.३१२.१९ ॥
આ આત્મા ક્ષર થાય છે ત્યારે ગુણવાન પ્રકૃતિને અને એવી જ રીતે પોતાના નિર્ગુણત્વને ઓળખે છે.
12.312.20
तदा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् ।
अन्योऽहमन्येयमिति यदा बुध्यति बुद्धिमान् ॥ १२.३१२.२० ॥
ત્યારે પ્રકૃતિનો ત્યાગ કરવાથી તે વિશુદ્ધ થાય છે; બુદ્ધિમાન જ્યારે 'હું અન્ય છું અને આ અન્ય છે' એમ સમજે છે ત્યારે.
12.312.21
तदैषा त्वन्यतामेति न च मिश्रत्वतां व्रजेत् ।
प्रकृत्या चैव राजेन्द्र मिश्रोऽनन्यश्च दृश्यते ॥ १२.३१२.२१ ॥
ત્યારે આ (પ્રકૃતિ) અન્યતાને પામે છે, મિશ્રતાને પામતી નથી. હે રાજેન્દ્ર, પ્રકૃતિ વડે મિશ્ર અને અનન્ય દેખાય છે.
12.312.22
यदा तु गुणजालं तत्प्राकृतं विजुगुप्सते ।
पश्यते चापरं पश्यं तदा पश्यन्न संस्वजेत् ॥ १२.३१२.२२ ॥
પ્રાકૃત ગુણજાળને જ્યારે તે ધિક્કારે છે અને બીજાને જુએ છે, ત્યારે જોનાર આસક્ત ન થાય.
12.312.23
किमहं कृतवानेवं योहं कालमिमं जनम् ।
यदा मत्स्योदकं ज्ञानमनुवर्तितवांस्तदा।
मत्स्यो जालं ह्यविज्ञानादनुवर्तितवानिह ॥ १२.३१२.२३ ॥
મેં આવું કેમ કર્યું, આ માણસને, આ કાળને — જ્યારે મત્સ્ય-જળના જ્ઞાનને અનુસર્યું? માછલી અજ્ઞાનથી અહીં જાળને અનુસરે છે.
12.312.24
अहमेव हि संमोहादन्यमन्यं जनाज्जनम् ।
मत्स्यो यथोदकज्ञानादनुवर्तितवानहम् ॥ १२.३१२.२४ ॥
હું જ સંમોહથી એક માણસથી બીજા માણસ તરફ ગયો; જળના જ્ઞાનથી માછલી અનુસરે તેમ હું અનુસર્યો.
12.312.25
मत्स्योऽन्यत्वं यथा ज्ञानादुदकान्नाभिमन्यते ।
आत्मानं तद्वदज्ञानादन्यत्वं चैव वेदयहम् ॥ १२.३१२.२५ ॥
માછલી જ્ઞાનથી પાણીથી પોતાને જુદી માનતી નથી; એ જ રીતે અજ્ઞાનથી હું આત્માને જુદો માનું છું, એ જ હું જણાવું છું.
12.312.26
ममास्तु धिगबुद्धस्य योऽहमज्ञ इमं पुनः ।
अनुवर्तितवान्मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम् ॥ १२.३१२.२६ ॥
બુદ્ધિહીન એવા મને ધિક્કાર હો; અજ્ઞાની એવા હું મોહથી ફરી આને અનુસરીને એક માણસથી બીજા માણસ તરફ ભટક્યો.
12.312.27
अयमत्र भेवद्बन्धुरनेन सह मे क्षमम् ।
साम्यमेकत्वतां यास्ये यादृशस्तादृशस्त्वहम् ॥ १२.३१२.२७ ॥
અહીં આ મારો બંધુ હો; આની સાથે મારો મેળ છે. જેવો આ છે તેવો જ હું થઈને સમતા અને એકત્વ પામીશ.
12.312.28
तुल्यतामिह पश्यामि सदृशोऽहमनेन वै ।
अयं हि विमलोऽव्यक्तमहमीदृशकस्तथा ॥ १२.३१२.२८ ॥
અહીં હું સમતા જોઉં છું; હું આની સમાન છું. આ નિર્મળ અને અવ્યક્ત છે; એ જ રીતે હું પણ છું.
12.312.29
योऽहमज्ञानसंमोहादज्ञया संप्रवृत्तवान् ।
ससङ्गयाऽहं निःसङ्गः स्थितः कालमिमं त्वहम् ॥ १२.३१२.२९ ॥
અજ્ઞાનના મોહથી, અજ્ઞાનથી સંપૂર્ણપણે પ્રવૃત્ત થયેલો હું, આસક્તિ સહિત; અસંગ છતાં હું આટલો સમય આ જ સ્થિતિમાં રહ્યો.
12.312.30
अनयाऽहं वशीभूतः कालमेतं न बुद्धवान् ।
उच्चमध्यमनीचानां तामहं कथमावसे ॥ १२.३१२.३० ॥
આને વશ થયેલો હું આ કાળને જાણી શક્યો નહીં. ઉચ્ચ, મધ્યમ અને નીચ લોકો વચ્ચે એ સ્થિતિમાં હું કેવી રીતે રહું?
12.312.31
समानया न याचेह सहवासमहं कथम् ।
गच्छाम्यबुद्धभावत्वादेषेदानीं स्थिरो भवे ॥ १२.३१२.३१ ॥
અહીં આની સાથે સમાન રીતે સહવાસની યાચના હું કેવી રીતે કરું? અજ્ઞાનની અવસ્થાને કારણે હું હવે જાઉં છું; હવે હું સ્થિર થઈશ.
12.312.32
सहवासं न यास्यामि कालमेतद्धि वञ्चनात् ।
वञ्चितोस्म्यनया यद्धि निर्विकारो विकारया ॥ १२.३१२.३२ ॥
આ સમયે હું સહવાસ માટે નહીં જાઉં, કારણ કે આ છેતરપિંડી છે. આના દ્વારા હું છેતરાયો છું — જે નિર્વિકાર હતો, તે વિકાર કરનાર દ્વારા.
12.312.33
न चायमपराधोऽस्या ह्यपराधो ह्ययं मम ।
योऽहमत्राभवं सक्तः पराङ्भुखमुपस्थितः ॥ १२.३१२.३३ ॥
આ તેનો દોષ નથી; આ મારો જ દોષ છે, કારણ કે હું અહીં આસક્ત થયો, વિમુખ હોવા છતાં સમીપ આવ્યો.
12.312.34
ततोस्मि बहुरूपासु स्थितो मूर्तिष्वमूर्तिमान् ।
अमूर्तश्चापि मूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः ॥ १२.३१२.३४ ॥
ત્યારથી હું અનેક રૂપોમાં સ્થિત છું; મૂર્તિઓમાં અમૂર્ત હોવા છતાં. અમૂર્ત હોવા છતાં મૂર્ત આત્મા બનીને, 'મારું' એ ભાવથી પરાજિત થયો.
12.312.35
प्रकृतेरनयत्वेन तासु तास्विह योनिषु ।
निर्ममस्य ममत्वेन किं कृतं तासु तासु च ॥ १२.३१२.३५ ॥
પ્રકૃતિને વશ થવાને કારણે, અહીં તે તે યોનિઓમાં, નિર્મમ હોવા છતાં 'મારું' એ ભાવથી તે તે યોનિઓમાં મારું શું કરાયું?
12.312.36
योनीषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा ।
न ममात्रानया कार्यमहंकारकृतात्मना ॥ १२.३१२.३६ ॥
યોનિઓમાં વર્તતા, નષ્ટ થયેલી સંજ્ઞાવાળા મનથી, અહંકારથી ઘડાયેલા આત્માવાળા મારે અહીં આની સાથે કોઈ કામ નથી.
12.312.37
आत्मानं बहुधा कृत्वा येयं भूयो युनक्ति माम् ।
इदानीमेष बुद्धोस्मि निर्ममो निरहंकृतः ॥ १२.३१२.३७ ॥
પોતાને અનેક રીતે બનાવીને આ ફરી મને બાંધે છે. હવે હું જાગ્યો છું — મમતારહિત અને અહંકારરહિત.
12.312.38
ममत्वमनया नित्यमहंकारकृतात्मकम् ।
अपेत्याहमिमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम् ॥ १२.३१२.३८ ॥
આની સાથે સદા મમતા છે; તે અહંકારથી રચાયેલ સ્વભાવ છે. એને છોડીને, દૂર થઈને, હું નિરામયનો આશ્રય લઈશ.
12.312.39
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाऽहमचेतसा ।
क्षणं मम सहानेन नैकत्वमनया सह ॥ १२.३१२.३९ ॥
આની (પુરુષની) સાથે હું સામ્ય પામીશ; અચેતન એવી આની (પ્રકૃતિની) સાથે નહીં. એક ક્ષણ પણ મારો આની સાથે સહવાસ નથી; આની સાથે એકત્વ પણ નથી.
12.312.40
एवं परमसंबोधात्पञ्चविंशोऽनुबुद्धवान् ।
अक्षरत्वं नियच्छेत त्यक्त्वा क्षरमनामयम् ॥ १२.३१२.४० ॥
આ રીતે પરમ બોધથી પચ્ચીસમું (તત્ત્વ, પુરુષ) જાગ્યું. ક્ષરને છોડીને નિરામય અક્ષરત્વ પ્રાપ્ત કરવું જોઈએ.
12.312.41
अव्यक्तं व्यक्तकर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा ।
निर्गुणं परमं दृष्ट्वा तादृग्भवति मैथिल ॥ १२.३१२.४१ ॥
અવ્યક્ત અને વ્યક્તકર્મવાળું, સગુણ અને નિર્ગુણ — પરમ નિર્ગુણને જોઈને (મનુષ્ય) તેવો જ થાય છે, હે મૈથિલ.
12.312.42
अक्षरक्षरयोरेतदुक्तं तत्वनिदर्शनम् ।
मयेह ज्ञानसंपन्नं यथाश्रूतिनिदर्शनात् ॥ १२.३१२.४२ ॥
અક્ષર અને ક્ષરનું આ તત્ત્વ-નિદર્શન મેં અહીં કહ્યું છે — જ્ઞાનસંપન્ન, શ્રુતિમાં સાંભળ્યા પ્રમાણે નિદર્શિત.
12.312.43
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विबुद्धं विमलं यथा ।
प्रवक्ष्यामि तुते भूयस्तन्निबोध यथाश्रुतम् ॥ १२.३१२.४३ ॥
સંશયરહિત, સૂક્ષ્મ, સારી રીતે બોધિત અને નિર્મળ જે છે તે હું તને ફરી કહીશ; સાંભળ્યા પ્રમાણે તે સમજ.
12.312.44
साङ्ख्ययोगौ मया प्रोक्तौ शास्त्रद्वयनिदर्शनात् ।
यदेव शास्त्रं साङ्ख्योक्तं योगदर्शनमेव तत् ॥ १२.३१२.४४ ॥
બે શાસ્ત્રોના નિરૂપણથી મેં સાંખ્ય અને યોગ કહ્યા છે; સાંખ્યમાં કહેલું શાસ્ત્ર જ યોગદર્શન છે.
12.312.45
प्रबोधनकरं ज्ञानं साङ्ख्यानामवनीपते ।
विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया ॥ १२.३१२.४५ ॥
હે અવનીપતિ, સાંખ્યોનું પ્રબોધક જ્ઞાન શિષ્યોના હિતની ઇચ્છાથી ત્યાં અત્યંત સ્પષ્ટ રીતે કહેવાય છે.
12.312.46
पृथक्चैवमिदं शास्त्रमित्याहुः कुशला जनाः ।
अस्मिंश्च शास्त्रे योगानां पुनर्दधि पुनः शरः ॥ १२.३१२.४६ ॥
આ શાસ્ત્ર અલગ છે એમ કુશળ લોકો કહે છે; આ શાસ્ત્રમાં યોગો વિશે, ફરી દહીં, ફરી બાણ (વિશે છે).
12.312.47
पञ्चविंशात्परं तत्त्वं न पश्यति नराधिप ।
साङ्ख्यानां तु परं तत्त्वं यथावदनुवर्णितम् ॥ १२.३१२.४७ ॥
હે નરાધિપ, પચ્ચીસથી પર પરમ તત્ત્વ (યોગી) જોતો નથી; સાંખ્યોનું પરમ તત્ત્વ યથાવત વર્ણવેલું છે.
12.312.48
बुद्धमप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ।
बुध्यमानं च बुद्धं च प्राहुर्योगनिदर्शनम् ॥ १२.३१२.४८ ॥
બુદ્ધ, અપ્રતિબુદ્ધ, તત્ત્વતઃ જાગતું (બુધ્યમાન), અને જાગતું તથા બુદ્ધ — એમને યોગનું નિદર્શન કહે છે.