ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.312
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.312.1
साङ्ख्यदर्शनमेतावदुक्तं ते नृपसत्तम् ।
विद्याविद्ये त्विदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः ॥ १२.३१२.१ ॥
ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସାଂଖ୍ୟଦର୍ଶନ ଏତିକି ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଏବେ ମୋଠାରୁ ବିଦ୍ୟା ଓ ଅବିଦ୍ୟାକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ବୁଝ।
12.312.2
अविद्यामाहुरव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणीम् ।
सर्गप्रलयनिर्मुक्तो विद्यो वै पञ्चविंशकः ॥ १२.३१२.२ ॥
ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ଅଧୀନ ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଅବିଦ୍ୟା କୁହାଯାଏ। ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରଳୟରୁ ମୁକ୍ତ ପଚିଶତମ ତତ୍ତ୍ୱ ହିଁ ବିଦ୍ୟା।
12.312.3
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनु तत्त्ववित् ।
परस्परं तु विद्यां वै त्वं निबोधानुपूर्वशः।
यथोक्तमृषिभिस्तात साङ्ख्यस्यास्य निदर्शनम् ॥ १२.३१२.३ ॥
ହେ ତାତ, ଋଷିମାନେ କହିଥିବା ଏହି ସାଂଖ୍ୟ ନିଦର୍ଶନ ଅନୁସାରେ ପ୍ରକୃତିର ଏକତ୍ୱ ଓ ବହୁତ୍ୱ ଏବଂ ପରସ୍ପର ବିଦ୍ୟାକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ବୁଝ।
12.312.4
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् ।
बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम् ॥ १२.३१२.४ ॥
ସମସ୍ତ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟର ବିଦ୍ୟା ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସେହିପରି ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ବିଶେଷତା ମଧ୍ୟ ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
12.312.5
विशेषाणां मनस्तेषां विद्यामाहुर्मनीषिणः ।
मनसः पञ्चभूतानि विद्या इत्यभिचक्षते ॥ १२.३१२.५ ॥
ବିଶେଷମାନଙ୍କର ମନ ହିଁ ସେମାନଙ୍କ ବିଦ୍ୟା ବୋଲି ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି। ମନର ବିଦ୍ୟା ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ବୋଲି ସେମାନେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି।
12.312.6
अहंकारस्तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः ।
अहंकारस्य च तथा बुद्धिर्विद्या नरेश्वर ॥ १२.३१२.६ ॥
ପଞ୍ଚମହାଭୂତର ବିଦ୍ୟା ଅହଙ୍କାର, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ହେ ନରେଶ୍ୱର, ସେହିପରି ଅହଙ୍କାରର ବିଦ୍ୟା ବୁଦ୍ଧି।
12.312.7
बुद्धेः प्रकृतिरव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरम् ।
विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्च परमः स्मृतः ॥ १२.३१२.७ ॥
ବୁଦ୍ଧିର ପ୍ରକୃତି ଅବ୍ୟକ୍ତ; ତତ୍ତ୍ୱସମୂହରେ ପରମେଶ୍ୱର। ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଦ୍ୟା ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ; ବିଧି ମଧ୍ୟ ପରମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
12.312.8
अव्यक्तस्य परं प्राहुर्विद्यां वै पञ्चविंशकम् ।
सर्वस्य सर्वमित्युक्तं ज्ञेयं ज्ञानस्य पार्थिव ॥ १२.३१२.८ ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତ ଠାରୁ ପରର ବିଦ୍ୟାକୁ ସେମାନେ ପଞ୍ଚବିଂଶ କହନ୍ତି। ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁ କୁହାଯାଇଛି; ହେ ରାଜନ, ଜ୍ଞାନରେ ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ।
12.312.9
ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ।
तथैव ज्ञानमव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशक ॥ १२.३१२.९ ॥
ଜ୍ଞାନ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଜ୍ଞେୟ ପଞ୍ଚବିଂଶ। ସେହିପରି ଜ୍ଞାନ ଅବ୍ୟକ୍ତ; ପଞ୍ଚବିଂଶ ବିଜ୍ଞାତା।
12.312.10
विद्याविद्यार्थितत्त्वेन मयोक्ता ते विशेषतः ।
अक्षरं च क्षरं चैव यदुक्तं तन्निबोध मे ॥ १२.३१२.१० ॥
ବିଦ୍ୟା ଓ ଅବିଦ୍ୟାର ଅର୍ଥତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଶେଷ କରି କହିଲି। ଅକ୍ଷର ଓ କ୍ଷର ଯାହା କୁହାଯାଇଛି, ତାହା ମୋଠାରୁ ବୁଝ।
12.312.11
उभावेतौ क्षरावुक्तावुभावेतौ क्षराक्षरौ ।
कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाख्यातो न जानतः ॥ १२.३१२.११ ॥
ଏହି ଦୁଇଟି କ୍ଷର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହି ଦୁଇଟି କ୍ଷରାକ୍ଷର। କାରଣ ମୁଁ କହିବି, ଯେପରି କୁହାଯାଇଛି, ନ ଜାଣୁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ନୁହେଁ।
12.312.12
अनादिनिधनावेतावुभावेवेश्वरौ मतौ ।
तत्त्वसंज्ञावुभावेतौ प्रोच्यते ज्ञानचिन्तकैः ॥ १२.३१२.१२ ॥
ଆଦି ଓ ଅନ୍ତହୀନ ଏହି ଦୁଇଜଣ ଈଶ୍ୱର ବୋଲି ମାନ୍ୟ। ଜ୍ଞାନଚିନ୍ତକମାନେ ଏହି ଦୁଇଟିକୁ 'ତତ୍ତ୍ୱ' ନାମରେ କୁହନ୍ତି।
12.312.13
सर्गप्रलयधर्मत्वादव्यक्तं प्राहुरक्षरम् ।
तदेतद्गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनःपुनः ॥ १२.३१२.१३ ॥
ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର ସ୍ୱଭାବ ଯୋଗୁଁ ଏହାକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅକ୍ଷର କୁହାଯାଏ। ଗୁଣ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଏହା ବାରମ୍ବାର ବିକାର ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
12.312.14
गुणानां महदादीनामुत्पद्यन्ते परम्पराः ।
अधिष्ठानं क्षेत्रमाहुरेतत्तत्पञ्चविंशकम् ॥ १२.३१२.१४ ॥
ଗୁଣ ଓ ମହତ ଆଦିରୁ ପରମ୍ପରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହାକୁ ଆଧାରରୂପ କ୍ଷେତ୍ର କୁହାଯାଏ; ତାହା ପଚିଶତମ ତତ୍ତ୍ୱ।
12.312.15
यदा तु गुणजालं तदव्यक्तात्मनि संक्षिपेत् ।
तदा सह गुणैस्तैस्तु पञ्चविंशो विलीयते ॥ १२.३१२.१५ ॥
ଯେତେବେଳେ ଗୁଣଜାଳ ସେହି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପଚିଶତମ ସେହି ଗୁଣମାନଙ୍କ ସହିତ ବିଲୀନ ହୁଏ।
12.312.16
गुणा गुणेषु लीयन्ते तदैका प्रकृतिर्भवेत् ।
क्षेत्रज्ञोऽपि यदा तात तत्क्षेत्रे संप्रलीयते ॥ १२.३१२.१६ ॥
ଗୁଣମାନେ ଗୁଣରେ ବିଲୀନ ହୁଅନ୍ତି; ତେବେ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରକୃତି ରହେ। ହେ ତାତ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ସେହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଲୀନ ହେଲେ।
12.312.17
तदाऽक्षरत्वं प्रकृतिर्गच्छते गुणसंज्ञिता ।
निर्गुणत्वं च वैदेह गुणेष्वप्रतिवर्तनात् ॥ १२.३१२.१७ ॥
ତେବେ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନାମିତ ପ୍ରକୃତି ଅକ୍ଷରତ୍ୱ ପାଏ। ହେ ବୈଦେହ, ଗୁଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟକୁ ନ ଫେରିବାରୁ ନିର୍ଗୁଣତ୍ୱ ଲାଭ ହୁଏ।
12.312.18
एवमेव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् ।
प्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १२.३१२.१८ ॥
ସେହିପରି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାନ କ୍ଷୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱଭାବତଃ ନିର୍ଗୁଣ ହୁଏ। ଏପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
12.312.19
क्षरो भवत्येष यदा तदा गुणवती मिथः ।
प्रकृतिं त्विभजानाति निर्गुणत्वं तथाऽऽत्मनः ॥ १२.३१२.१९ ॥
ଏହି ଆତ୍ମା ଯେତେବେଳେ କ୍ଷର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଗୁଣବତୀ ପ୍ରକୃତିକୁ ଏବଂ ସେହିପରି ନିଜର ନିର୍ଗୁଣତ୍ୱକୁ ଚିହ୍ନେ।
12.312.20
तदा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् ।
अन्योऽहमन्येयमिति यदा बुध्यति बुद्धिमान् ॥ १२.३१२.२० ॥
ସେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତିକୁ ପରିହାର କରିବାରୁ ସେ ବିଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧିମାନ 'ମୁଁ ଅନ୍ୟ, ଏହା ଅନ୍ୟ' ବୋଲି ବୁଝେ ଯେତେବେଳେ।
12.312.21
तदैषा त्वन्यतामेति न च मिश्रत्वतां व्रजेत् ।
प्रकृत्या चैव राजेन्द्र मिश्रोऽनन्यश्च दृश्यते ॥ १२.३१२.२१ ॥
ସେତେବେଳେ ଏହା (ପ୍ରକୃତି) ଅନ୍ୟତା ପାଏ, ମିଶ୍ରତା ପାଏ ନାହିଁ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ମିଶ୍ର ଓ ଅନନ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
12.312.22
यदा तु गुणजालं तत्प्राकृतं विजुगुप्सते ।
पश्यते चापरं पश्यं तदा पश्यन्न संस्वजेत् ॥ १२.३१२.२२ ॥
ପ୍ରାକୃତ ଗୁଣଜାଲକୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ଘୃଣା କରେ ଓ ଅନ୍ୟକୁ ଦେଖେ, ସେତେବେଳେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଆସକ୍ତ ନ ହେଉ।
12.312.23
किमहं कृतवानेवं योहं कालमिमं जनम् ।
यदा मत्स्योदकं ज्ञानमनुवर्तितवांस्तदा।
मत्स्यो जालं ह्यविज्ञानादनुवर्तितवानिह ॥ १२.३१२.२३ ॥
ମୁଁ କାହିଁକି ଏପରି କଲି, ଏହି ମଣିଷ ଓ ଏହି କାଳକୁ — ମତ୍ସ୍ୟ-ଜଳ ଜ୍ଞାନ ଅନୁସରଣ କରିବା ବେଳେ? ମାଛ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଏଠାରେ ଜାଲ ଅନୁସରଣ କରେ।
12.312.24
अहमेव हि संमोहादन्यमन्यं जनाज्जनम् ।
मत्स्यो यथोदकज्ञानादनुवर्तितवानहम् ॥ १२.३१२.२४ ॥
ମୁଁ ହିଁ ମୋହ ହେତୁ ଜଣେ ମଣିଷଠାରୁ ଅନ୍ୟ ମଣିଷ ପ୍ରତି ଗଲି; ଜଳ ଜ୍ଞାନ ହେତୁ ମାଛ ଯେପରି ଅନୁସରଣ କରେ, ମୁଁ ସେପରି ଅନୁସରଣ କଲି।
12.312.25
मत्स्योऽन्यत्वं यथा ज्ञानादुदकान्नाभिमन्यते ।
आत्मानं तद्वदज्ञानादन्यत्वं चैव वेदयहम् ॥ १२.३१२.२५ ॥
ମାଛ ଜ୍ଞାନରୁ ଜଳରୁ ନିଜକୁ ପୃଥକ ମନେ କରେ ନାହିଁ; ସେହିପରି ଅଜ୍ଞାନରୁ ମୁଁ ଆତ୍ମାକୁ ପୃଥକ ଭାବେ ଜାଣେ, ଏହା ହିଁ ମୁଁ ଜଣାଉଛି।
12.312.26
ममास्तु धिगबुद्धस्य योऽहमज्ञ इमं पुनः ।
अनुवर्तितवान्मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम् ॥ १२.३१२.२६ ॥
ବୁଦ୍ଧିହୀନ ମୋତେ ଧିକ୍କାର ହେଉ; ଅଜ୍ଞ ମୁଁ ମୋହରୁ ପୁଣି ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଜଣଙ୍କଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ପାଖକୁ ବୁଲିଲି।
12.312.27
अयमत्र भेवद्बन्धुरनेन सह मे क्षमम् ।
साम्यमेकत्वतां यास्ये यादृशस्तादृशस्त्वहम् ॥ १२.३१२.२७ ॥
ଏଠାରେ ଏ ମୋର ବନ୍ଧୁ ହେଉ; ଏହା ସହ ମୋର ମେଳ ଅଛି। ଏ ଯେପରି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେପରି ହୋଇ ସମତା ଓ ଏକତା ପାଇବି।
12.312.28
तुल्यतामिह पश्यामि सदृशोऽहमनेन वै ।
अयं हि विमलोऽव्यक्तमहमीदृशकस्तथा ॥ १२.३१२.२८ ॥
ଏଠାରେ ମୁଁ ସମତା ଦେଖେ; ମୁଁ ଏହାର ସଦୃଶ। ଏ ନିର୍ମଳ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେପରି।
12.312.29
योऽहमज्ञानसंमोहादज्ञया संप्रवृत्तवान् ।
ससङ्गयाऽहं निःसङ्गः स्थितः कालमिमं त्वहम् ॥ १२.३१२.२९ ॥
ଅଜ୍ଞାନ ମୋହରୁ, ଅଜ୍ଞତାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରବୃତ୍ତ ମୁଁ, ଆସକ୍ତି ସହିତ; ଅସଙ୍ଗ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏତେ କାଳ ଏହିପରି ରହିଲି।
12.312.30
अनयाऽहं वशीभूतः कालमेतं न बुद्धवान् ।
उच्चमध्यमनीचानां तामहं कथमावसे ॥ १२.३१२.३० ॥
ଏହାର ବଶୀଭୂତ ହୋଇ ମୁଁ ଏହି କାଳକୁ ଜାଣି ନ ଥିଲି। ଉଚ୍ଚ, ମଧ୍ୟମ ଓ ନୀଚମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ କିପରି ରହିବି?
12.312.31
समानया न याचेह सहवासमहं कथम् ।
गच्छाम्यबुद्धभावत्वादेषेदानीं स्थिरो भवे ॥ १२.३१२.३१ ॥
ଏଠାରେ ଏହାର ସହିତ ସମାନ ଭାବେ ସହବାସ ମୁଁ କିପରି ଯାଚିବି? ଅଜ୍ଞାନ ଅବସ୍ଥା ହେତୁ ମୁଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଯାଉଛି; ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ସ୍ଥିର ହେବି।
12.312.32
सहवासं न यास्यामि कालमेतद्धि वञ्चनात् ।
वञ्चितोस्म्यनया यद्धि निर्विकारो विकारया ॥ १२.३१२.३२ ॥
ଏହି ସମୟରେ ମୁଁ ସହବାସ ପାଇଁ ଯିବି ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଠକାମି। ଏହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଠକାଯାଇଛି — ଯିଏ ନିର୍ବିକାର ଥିଲା, ସେ ବିକାର ସୃଷ୍ଟିକାରିଣୀ ଦ୍ୱାରା।
12.312.33
न चायमपराधोऽस्या ह्यपराधो ह्ययं मम ।
योऽहमत्राभवं सक्तः पराङ्भुखमुपस्थितः ॥ १२.३१२.३३ ॥
ଏହା ତାଙ୍କର ଦୋଷ ନୁହେଁ; ଏହା ମୋରି ଦୋଷ, କାରଣ ମୁଁ ଏଠାରେ ଆସକ୍ତ ହେଲି, ବିମୁଖ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲି।
12.312.34
ततोस्मि बहुरूपासु स्थितो मूर्तिष्वमूर्तिमान् ।
अमूर्तश्चापि मूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः ॥ १२.३१२.३४ ॥
ତା'ପରେ ମୁଁ ଅନେକ ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ; ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଅମୂର୍ତ୍ତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ। ଅମୂର୍ତ୍ତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତାତ୍ମା ହୋଇ, 'ମୋର' ଭାବରେ ପରାସ୍ତ ହେଲି।
12.312.35
प्रकृतेरनयत्वेन तासु तास्विह योनिषु ।
निर्ममस्य ममत्वेन किं कृतं तासु तासु च ॥ १२.३१२.३५ ॥
ପ୍ରକୃତିର ବଶୀଭୂତ ହେବା ହେତୁ, ଏଠାରେ ସେହି ସେହି ଯୋନିରେ, ନିର୍ମମ ହୋଇ ମଧ୍ୟ 'ମୋର' ଭାବରେ ସେହି ସେହିଥିରେ ମୋ ଦ୍ୱାରା କ'ଣ କରାଗଲା?
12.312.36
योनीषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा ।
न ममात्रानया कार्यमहंकारकृतात्मना ॥ १२.३१२.३६ ॥
ଯୋନିରେ ବର୍ତ୍ତମାନ, ନଷ୍ଟ ସଂଜ୍ଞା ମନ ସହିତ, ଅହଙ୍କାର କୃତ ଆତ୍ମା ଥିବା ମୋର ଏଠାରେ ଏହା ସହିତ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ।
12.312.37
आत्मानं बहुधा कृत्वा येयं भूयो युनक्ति माम् ।
इदानीमेष बुद्धोस्मि निर्ममो निरहंकृतः ॥ १२.३१२.३७ ॥
ନିଜକୁ ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ଗଢ଼ି ଏହା ପୁଣି ମୋତେ ବାନ୍ଧେ। ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ଜାଗ୍ରତ — ମମତାହୀନ ଓ ଅହଂକାରହୀନ।
12.312.38
ममत्वमनया नित्यमहंकारकृतात्मकम् ।
अपेत्याहमिमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम् ॥ १२.३१२.३८ ॥
ଏହା ସହିତ ସର୍ବଦା ମମତା ଅଛି; ତାହା ଅହଂକାରରେ ଗଠିତ ସ୍ୱଭାବ। ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି, ଦୂର ହୋଇ, ମୁଁ ନିରାମୟର ଆଶ୍ରୟ ନେବି।
12.312.39
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाऽहमचेतसा ।
क्षणं मम सहानेन नैकत्वमनया सह ॥ १२.३१२.३९ ॥
ଏହା (ପୁରୁଷ) ସହିତ ମୁଁ ସାମ୍ୟ ପାଇବି; ଅଚେତନା ଏହା (ପ୍ରକୃତି) ସହିତ ନୁହେଁ। ଏକ କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ମୋର ଏହା ସହିତ ରହିବା ନାହିଁ; ଏହା ସହିତ ଏକତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
12.312.40
एवं परमसंबोधात्पञ्चविंशोऽनुबुद्धवान् ।
अक्षरत्वं नियच्छेत त्यक्त्वा क्षरमनामयम् ॥ १२.३१२.४० ॥
ଏହିପରି ପରମ ବୋଧରେ ପଚିଶତମ (ତତ୍ତ୍ୱ, ପୁରୁଷ) ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଛି। କ୍ଷରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ନିରାମୟ ଅକ୍ଷରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
12.312.41
अव्यक्तं व्यक्तकर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा ।
निर्गुणं परमं दृष्ट्वा तादृग्भवति मैथिल ॥ १२.३१२.४१ ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତକର୍ମା, ସଗୁଣ ଓ ନିର୍ଗୁଣ — ପରମ ନିର୍ଗୁଣକୁ ଦେଖି (ମନୁଷ୍ୟ) ସେହିପରି ହୁଏ, ହେ ମୈଥିଲ।
12.312.42
अक्षरक्षरयोरेतदुक्तं तत्वनिदर्शनम् ।
मयेह ज्ञानसंपन्नं यथाश्रूतिनिदर्शनात् ॥ १२.३१२.४२ ॥
ଅକ୍ଷର ଓ କ୍ଷରର ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ-ନିଦର୍ଶନ ମୁଁ ଏଠାରେ କହିଛି — ଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ, ଶ୍ରୁତିରେ ଶୁଣାଯାଇଥିବା ପରି ନିଦର୍ଶିତ।
12.312.43
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विबुद्धं विमलं यथा ।
प्रवक्ष्यामि तुते भूयस्तन्निबोध यथाश्रुतम् ॥ १२.३१२.४३ ॥
ସନ୍ଦେହରହିତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଭଲଭାବେ ବୁଝାଯାଇଥିବା ଓ ନିର୍ମଳ ଯାହା, ତାହା ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁଣି କହିବି; ଶୁଣିଥିବା ପରି ତାହା ବୁଝ।
12.312.44
साङ्ख्ययोगौ मया प्रोक्तौ शास्त्रद्वयनिदर्शनात् ।
यदेव शास्त्रं साङ्ख्योक्तं योगदर्शनमेव तत् ॥ १२.३१२.४४ ॥
ଦୁଇ ଶାସ୍ତ୍ରର ନିରୂପଣ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ କହିଛି; ସାଂଖ୍ୟରେ କୁହାଯାଇଥିବା ଶାସ୍ତ୍ର ହିଁ ଯୋଗଦର୍ଶନ।
12.312.45
प्रबोधनकरं ज्ञानं साङ्ख्यानामवनीपते ।
विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया ॥ १२.३१२.४५ ॥
ହେ ଅବନୀପତି, ସାଂଖ୍ୟମାନଙ୍କର ପ୍ରବୋଧକ ଜ୍ଞାନ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ହିତ କାମନାରେ ସେଠାରେ ଅତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କୁହାଯାଏ।
12.312.46
पृथक्चैवमिदं शास्त्रमित्याहुः कुशला जनाः ।
अस्मिंश्च शास्त्रे योगानां पुनर्दधि पुनः शरः ॥ १२.३१२.४६ ॥
ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ପୃଥକ ବୋଲି ନିପୁଣ ଲୋକେ କୁହନ୍ତି; ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯୋଗମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ, ପୁଣି ଦହି, ପୁଣି ଶର (ବିଷୟରେ ଅଛି)।
12.312.47
पञ्चविंशात्परं तत्त्वं न पश्यति नराधिप ।
साङ्ख्यानां तु परं तत्त्वं यथावदनुवर्णितम् ॥ १२.३१२.४७ ॥
ହେ ନରାଧିପ, ପଚିଶ ତତ୍ତ୍ୱଠାରୁ ପର ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ (ଯୋଗୀ) ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ସାଂଖ୍ୟମାନଙ୍କର ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଯଥାବତ୍ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
12.312.48
बुद्धमप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ।
बुध्यमानं च बुद्धं च प्राहुर्योगनिदर्शनम् ॥ १२.३१२.४८ ॥
ବୁଦ୍ଧ, ଅପ୍ରତିବୁଦ୍ଧ, ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଗୁଥିବା (ବୁଧ୍ୟମାନ), ଆଉ ଜାଗୁଥିବା ଓ ବୁଦ୍ଧ — ଏମାନଙ୍କୁ ଯୋଗର ନିଦର୍ଶନ କୁହନ୍ତି।