महाभारत · अध्याय 12.313
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.313.1
अप्रबुद्धमथाव्यक्तमिमं गुणविधिं शृणु ।
गुणान्धारयते ह्येषा सृजत्याक्षिपते तथा ॥ १२.३१३.१ ॥
अप्रबुद्ध और अव्यक्त इस गुणविधि को सुनो। यह प्रकृति गुणों को धारण करती है, सृजन करती है और फिर उन्हें समेट भी लेती है।
12.313.2
अजस्रं त्विह क्रीडार्थं विकरोति जनाधिप ।
आत्मानं बहुधा कृत्वा तान्येव प्रविचक्षते ॥ १२.३१३.२ ॥
हे जनाधिप! वह यहाँ निरन्तर खेल के लिए अपने को अनेक प्रकार से परिवर्तित करती है, और उन्हीं रूपों को (लोग) प्रकट बताते हैं।
12.313.3
एतदेवं विकुर्वाणं बुध्यमानो न बुध्यते ।
अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं वदन्त्यपि ॥ १२.३१३.३ ॥
इस प्रकार परिवर्तित होती हुई (प्रकृति) को जानने वाला भी नहीं जानता; और अव्यक्त के बोध से ही लोग 'जानने वाले' को भी (जानने वाला) कहते हैं।
12.313.4
न त्वेव बुध्यतेऽव्यक्तं सगुणं वाऽथ निर्गुणम् ।
कदाचित्त्वेव खल्वेतदाहुरप्रतिबुद्धकम् ॥ १२.३१३.४ ॥
अव्यक्त को, चाहे सगुण हो या निर्गुण, वह वास्तव में नहीं जानता; किन्तु कभी-कभी इसे ही अप्रतिबुद्ध कहते हैं।
12.313.5
बुध्यते यदि वाऽव्यक्तमेतद्वै पञ्चविंशकम् ।
बुध्यमानो भवत्येष सङ्गात्मक इति श्रुतिः।
अनेनाप्रतिबुद्धेति वदन्त्यव्यक्तमच्युतम् ॥ १२.३१३.५ ॥
यदि अव्यक्त, यह पच्चीसवाँ तत्त्व, वास्तव में जाना जाता है, तो जानने वाला यह (पुरुष) संघातात्मक हो जाता है, ऐसी श्रुति है। इसी कारण अच्युत अव्यक्त को 'अप्रतिबुद्ध' कहते हैं।
12.313.6
अव्यक्तोबोधनाच्चापि बुध्यमानं वदन्त्युत ।
पञ्चविंशं महात्मानं न चासावपि बुध्यते ॥ १२.३१३.६ ॥
अव्यक्त के बोध से ही लोग जानने वाले को भी (जानने वाला) कहते हैं; पर पच्चीसवें महान आत्मा को वह (जानने वाला) भी नहीं जानता।
12.313.7
षङ्विशं विमलं बुद्धमप्रमेयं सनातनम् ।
स तु तं पञ्चविंशं च चतुर्विशं च बुध्यते ॥ १२.३१३.७ ॥
छब्बीसवाँ, निर्मल, बुद्ध, अप्रमेय और सनातन को वह जानता है; और वह पच्चीसवें और चौबीसवें को भी जानता है।
12.313.8
दृश्यादृश्यौ ह्यनुगतावुभावेव महाद्युती ।
अव्यक्तं तत्तु तद्ब्रह्म बुध्यते तात केवलम् ॥ १२.३१३.८ ॥
दृश्य और अदृश्य दोनों ही, हे महाद्युति, अनुगत हैं; किन्तु वह अव्यक्त, वह ब्रह्म, हे तात, केवल वही जाना जाता है।
12.313.9
केवलं पञ्चविंशं च चतुर्विशं च पश्यति ।
बुध्यमानो यदात्मानमन्योऽहमिति मन्यते ॥ १२.३१३.९ ॥
केवल पच्चीसवें और चौबीसवें को वह देखता है; जब जानने वाला अपने आप को इस प्रकार मानता है, 'मैं अन्य हूँ'।
12.313.10
तदा प्रकृतिमानेष भवत्यव्यक्तलोचनः ।
बुध्यते च परां बुद्धिं विमलाममलां यदा ॥ १२.३१३.१० ॥
तब यह प्रकृति से युक्त होकर अव्यक्त दृष्टि वाला हो जाता है; और जब वह परम, निर्मल, निष्कलंक बुद्धि को जानता है।
12.313.11
षङ्विंशं राजशार्दूल तथा बुद्धत्वमाव्रजेत् ।
ततस्त्यजति सोऽव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मि वै ॥ १२.३१३.११ ॥
हे राजाओं में बाघ, छब्बीसवाँ भी इसी प्रकार बुद्धत्व को प्राप्त होता है; तब वह सृष्टि और प्रलय के धर्म वाले अव्यक्त को छोड़ देता है।
12.313.12
निर्गुणः प्रकृतिं वेद गुणयुक्तामचेतनाम् ।
ततः केवलधर्माऽसौ भवत्यव्यक्तदर्शनात् ॥ १२.३१३.१२ ॥
निर्गुण पुरुष गुणों से युक्त, अचेतन प्रकृति को जानता है; तब अव्यक्त को देखने से वह केवल धर्म वाला हो जाता है।
12.313.13
केवलेन समागम्य विमुक्तोऽऽत्मानमाप्नुयात् ।
एतं वै तत्त्वमित्याहुर्निस्तत्त्वमजरामरम् ॥ १२.३१३.१३ ॥
केवल से मिलकर मुक्त होकर वह आत्मा को प्राप्त करता है। इसी को तत्त्व कहते हैं, और जो निस्तत्त्व है वह अजर-अमर है।
12.313.14
तत्त्वसंश्रयणादेष तत्त्ववान्न च मानद ।
पञ्चविंशतितत्त्वानि प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ १२.३१३.१४ ॥
हे मानद, तत्त्वों के आश्रय से यह तत्त्ववान् होता है, पर नहीं भी होता। बुद्धिमान लोग पच्चीस तत्त्वों की चर्चा करते हैं।
12.313.15
न चैष तत्त्ववांस्तात निस्तत्त्वस्त्वेष बुद्धिमान् ।
एष मुञ्चति तत्त्वं हि क्षिप्रं बुद्धत्वलक्षणम् ॥ १२.३१३.१५ ॥
हे तात, यह तत्त्ववान नहीं है; यह निस्तत्त्व और बुद्धिमान है। यह शीघ्र ही तत्त्व को छोड़ देता है, जो बुद्धत्व का लक्षण है।
12.313.16
षाङ्विंशोऽहमिति प्राज्ञो गृह्यमाणोऽजरामरः ।
केवलेन बलेनैव समतां यात्यसंशयम् ॥ १२.३१३.१६ ॥
'मैं छब्बीसवाँ हूँ' ऐसा मानकर, प्राज्ञ जन जिसे ग्रहण करता है, वह अजर-अमर है। केवल के बल से ही वह निस्संदेह समता को प्राप्त होता है।
12.313.17
षङ्विंशेन प्रबुद्धेन बुध्यमानो ह्यबुद्धिमान् ।
एवं नानात्वमित्युक्तं साङ्ख्यश्रुतिनिदर्शनात् ॥ १२.३१३.१७ ॥
छब्बीसवें के द्वारा जाग्रत होकर जो जाग रहा है, वह अबुद्धिमान है। इस प्रकार बहुत्व कहा गया है, सांख्य श्रुति के उपदेश के आधार पर।
12.313.18
चेतनेन समेतस्य पञ्चविंशतिकस्य च ।
एकत्वं वै भवत्यस्य यदा बुद्ध्या न बुध्यते ॥ १२.३१३.१८ ॥
चेतन से मिले हुए पच्चीस तत्त्वों का उसके लिए एकत्व होता है, जब वह बुद्धि से नहीं जानता।
12.313.19
बुध्यमानोप्रबुद्धेन समतां याति मैथिल ।
सङ्गधर्मा भवत्येष निःसङ्गात्मा नराधिप ॥ १२.३१३.१९ ॥
हे मैथिल, जो जागता हुआ है, वह अजागृत के साथ समता को प्राप्त होता है। हे नराधिप, यह आत्मा संगधर्मा होता है, और असंग आत्मा वाला बन जाता है।
12.313.20
निःसङ्गात्मानमासाद्य षङ्विंशकमजं विभुम् ।
विभुस्त्यजति चाव्यक्तं यदा त्वेताद्विबुध्यते ॥ १२.३१३.२० ॥
निःसंग आत्मा को प्राप्त करके, छब्बीसवें अजन्मा और सर्वव्यापी तत्त्व को, सर्वव्यापी अव्यक्त को भी छोड़ देता है, जब वह इसे जान लेता है।
12.313.21
चतुर्विशं महाभाग षङ्विंशस्य प्रबोधनात् ।
एष ह्यप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्च तेऽनघ ॥ १२.३१३.२१ ॥
हे महाभाग, चौबीसवाँ (तत्त्व) छब्बीसवें के प्रबोधन से (जागता है)। हे अनघ, यही तुम्हारे लिए अप्रतिबुद्ध भी है और बुद्ध भी।
12.313.22
प्रोक्तो बुद्धश्च तत्त्वेन यथाश्रुतिनिदर्शनात् ।
नानात्वैकत्वमेतावद्द्रष्टव्यं शास्त्रदृष्टिभिः ॥ १२.३१३.२२ ॥
यथा सुना गया है वैसे ही तत्त्व से (यह) बुद्ध कहा गया है। नानात्व और एकत्व इतना ही शास्त्रदृष्टि वालों द्वारा देखा जाना चाहिए।
12.313.23
मशकोदुम्बरे यद्वदन्यत्वं तद्वदेतयोः ।
मत्स्योदके यथा तद्वदन्यत्वमुपलभ्यते ॥ १२.३१३.२३ ॥
जैसे मच्छर और गूलर में भिन्नता है, वैसे ही इन दोनों में भिन्नता है। जैसे मछली और जल में भिन्नता देखी जाती है, वैसे ही (यह भिन्नता देखी जाती है)।
12.313.24
एवमेवावगन्तव्यं नानात्वैकत्वमेतयोः ।
एतद्धि मोक्ष इत्युक्तमव्यक्तज्ञानसंज्ञितम् ॥ १२.३१३.२४ ॥
इसी प्रकार इन दोनों के नानात्व और एकत्व को समझना चाहिए। यही मोक्ष कहा गया है, जो अव्यक्त के ज्ञान नाम से संज्ञित है।
12.313.25
पञ्चविंशतिकस्यास्य योऽयं देहेषु वर्तते ।
एष मोक्षयितव्येति प्राहुरव्यक्तगोचरात् ॥ १२.३१३.२५ ॥
पच्चीस तत्त्वों के इस समूह में जो यह (जीव) देहों में निवास करता है, वह मुक्त किए जाने योग्य है, ऐसा अव्यक्त के विषय से कहा गया है।
12.313.26
सोयमेवं विमुच्येत नान्यथेति विनिश्चयः ।
परेण परधर्मा च भवत्येष समेत्य वै ॥ १२.३१३.२६ ॥
यह (जीव) इस प्रकार ही मुक्त होगा, अन्यथा नहीं, यही निश्चय है। यह (जीव) परम के साथ मिलकर परम धर्म वाला हो जाता है।
12.313.27
विशुद्धर्मा शुद्धेन बुद्धेन च स बुद्धिमान् ।
विमुक्तधर्मा मुक्तेन समेत्य पुरुषर्षभ ॥ १२.३१३.२७ ॥
शुद्ध धर्म वाला वह बुद्धिमान (जीव) शुद्ध और बुद्ध (परम) से मिलकर विशुद्ध धर्म वाला हो जाता है। हे पुरुषश्रेष्ठ, मुक्त से मिलकर वह मुक्त धर्म वाला हो जाता है।
12.313.28
वियोगधर्मिणा चैव वियोगात्मा भवत्यथ ।
विमोक्षिणा विमोक्षश्च समेत्येह तथा भवेत् ॥ १२.३१३.२८ ॥
वियोग-धर्मी के साथ वह वियोग-स्वरूप हो जाता है। और विमोचक के साथ मिलकर यहाँ इसी प्रकार विमोक्ष हो जाता है।
12.313.29
शुद्धधर्मा शुचिश्चैव भवत्यमितदीप्तिमान् ।
विमलात्मा च भवति समेत्य विमलात्मना ॥ १२.३१३.२९ ॥
शुद्ध धर्म वाला और पवित्र होकर वह अपरिमित दीप्ति वाला हो जाता है। और विमल आत्मा के साथ मिलकर वह विमल-आत्मा हो जाता है।
12.313.30
केवलात्मा तथा चैव केवलेन समेत्य वै ।
स्वतन्त्रश्च स्वतन्त्रेण स्वतन्त्रत्वमवाप्नुते ॥ १२.३१३.३० ॥
इसी प्रकार केवल आत्मा भी केवल (परम) से मिलकर सचमुच केवलत्व को प्राप्त होता है। और स्वतंत्र (जीव) स्वतंत्र (परम) से मिलकर स्वतंत्रता को प्राप्त होता है।
12.313.31
एतावदेतत्कथितं मया ते ।
तथ्यं महाराज यथार्थतत्त्वम्।
अमत्सरत्वं प्रतिगृह्य चार्थं ।
सनातनं ब्रह्म विशुद्धमाद्यम् ॥ १२.३१३.३१ ॥
राजन्, यह सब मैंने तुमसे कहा। हे महाराज, यह यथार्थ तत्त्व सत्य है। ईर्ष्या से रहित होकर इस अर्थ को ग्रहण करो: सनातन, विशुद्ध, आद्य ब्रह्म।
12.313.32
नावेदनिष्ठस्य जनस्य राज ।
न्प्रदेयमेतत्परमं त्वया भवेत्।
विवित्समानाय विबोधकारणं ।
प्रबोधहेतोः प्रणतस्य शासनम् ॥ १२.३१३.३२ ॥
हे राजन्, वेद में निष्ठा न रखने वाले मनुष्य को यह परम तत्त्व तुम्हें नहीं देना चाहिए। जो जानने की इच्छा रखता हो, जागृति का कारण चाहता हो, और विनम्र होकर झुका हो, उसे ही यह शिक्षा देनी चाहिए।
12.313.33
न देयमेतच्च तथाऽनृतात्मने ।
शठाय क्लीबाय न जिह्नबुद्धये।
न पण्डितज्ञानपरोपतापिने ।
देयं त्वयेदं विनिबोध यादृशे ॥ १२.३१३.३३ ॥
यह भी उसे नहीं देना चाहिए जिसका स्वभाव असत्य हो, जो धूर्त और कायर हो, जिसकी बुद्धि कुटिल हो। जो पंडितों के ज्ञान को सताने में लगा हो, उसे भी नहीं। तुम्हें यह उसी को देना चाहिए जो ऐसा न हो; ऐसे लोगों को पहचानो।
12.313.34
श्रद्धान्वितायाथ गुणान्विताय ।
परापवादाद्विरताय नित्यम्।
विशुद्धयोगाय बुधाय चैव ।
क्रियावते च क्षमिणे हिताय ॥ १२.३१३.३४ ॥
जो श्रद्धा से युक्त हो, गुणों से संपन्न हो, दूसरों की निंदा से सदा विरत हो, जिसका योग शुद्ध हो, जो बुद्धिमान, कर्मनिष्ठ, क्षमाशील और हितकारी हो, उसी को यह दिया जाए।
12.313.35
विविक्तशीलाय विधिप्रियाय ।
विवादहीनाय बहुश्रुताम्।
विजानते चैव दमक्षमावते ।
शक्ताय चैकात्मशमाय देहिनाम् ॥ १२.३१३.३५ ॥
जिसका आचरण एकांतिक हो, जो विधि को प्रिय मानता हो, विवाद से रहित हो, बहुश्रुत हो, जानने वाला हो, दम और क्षमा से युक्त हो, समर्थ हो, और देहधारियों के प्रति एकात्म शांति वाला हो, उसी को यह दिया जाए।
12.313.36
एतैर्गुणैर्हीनतमे न देय ।
मेतत्परं ब्रह्म विशुद्धमाहुः।
न श्रेयसा योक्ष्यति तादृशे कृतं ।
धर्मप्रवक्तारमपात्रदानात् ॥ १२.३१३.३६ ॥
इन गुणों से सर्वथा हीन व्यक्ति को यह न दिया जाए। इसे परम शुद्ध ब्रह्म कहा गया है। ऐसे व्यक्ति को किया गया (उपदेश) कल्याण से नहीं जोड़ता; अपात्र को दान देने से धर्म का उपदेशक भी (पुण्य से वंचित रहता है)।
12.313.37
पृथ्वीमिमां यद्यपि रत्नपूर्णां ।
दद्यान्न देयं त्विदमव्रताय।
जितेन्द्रियायैतदसंशयं ते ।
भवेत्प्रदेयं परमं नरेन्द्र ॥ १२.३१३.३७ ॥
यदि यह पृथ्वी रत्नों से भरी हुई भी दी जाए, तो भी व्रतहीन को यह नहीं दिया जाना चाहिए। किंतु हे नरेन्द्र, जितेन्द्रिय को यह निस्संदेह तुम्हारे लिए परम देने योग्य होगा।
12.313.38
कराल मा ते भयमस्तु किंचि ।
देतच्छ्रुतं ब्रह्म परं त्वयाऽद्य।
यथावदुक्तं परमं पवित्रं ।
विशोकमत्यन्तमनादिमध्यम् ॥ १२.३१३.३८ ॥
हे कराल, तुम्हें कोई भय न हो। आज तुमने वह परम ब्रह्म सुन लिया, जो यथावत् कहा गया है—परम, पवित्र, शोकरहित, अत्यन्त, आदि-मध्य से रहित।
12.313.39
अगाधजन्मामरणं च राज ।
न्निरामयं वीतभयं शिवं च।
समीक्ष्य मोहं त्यज बाऽद्य सर्व ।
ज्ञानस्य तत्त्वार्थमिदं विदित्वा ॥ १२.३१३.३९ ॥
हे राजन्, जिसका जन्म अगाध है और जो अमर है, जो रोगरहित, भयरहित और शिव है—इसे समझकर, मोह को भली-भाँति देखकर अब सब कुछ त्याग दो। ज्ञान का यह तत्त्वार्थ जानकर (मोह छोड़ो)।
12.313.40
अवाप्तमेतद्धि मया सनातना ।
द्धिरण्यगर्भाद्यजतो नराधिप।
प्रसाद्य यत्नेन तमुग्रतेजसं ।
सनातनं ब्रह्म यथाऽद्य वै त्वया ॥ १२.३१३.४० ॥
हे नराधिप, यह सनातन (ज्ञान) मैंने हिरण्यगर्भ से प्राप्त किया, जब मैं उनकी पूजा कर रहा था। उस उग्र तेज वाले को यत्नपूर्वक प्रसन्न करके मैंने सनातन ब्रह्म (को पाया), जैसे आज तुमने पाया है।
12.313.41
पृष्टस्त्वया चास्मि यथा नरेन्द्र ।
तथा मयेदं त्वयि चोक्तमद्य।
तथाऽवाप्तं ब्रह्मणो मे नरेन्द्र ।
महाज्ञानं मोक्षविदां परायणम् ॥ १२.३१३.४१ ॥
हे नरेन्द्र, जैसे तुमने पूछा था, वैसे ही मैंने आज तुमसे यह कहा। हे नरेन्द्र, ब्रह्म से मुझे जो प्राप्त हुआ था, वही महाज्ञान है, मोक्षज्ञों का परम आश्रय।
12.313.42
एतदुक्तं परं ब्रह्म यस्मान्नावर्तते पुनः ।
पञ्चविंशो महाराज परमर्षिनिदर्शनात् ॥ १२.३१३.४२ ॥
यह परम ब्रह्म कहा गया, क्योंकि उससे कोई पुनः नहीं लौटता। हे महाराज, पच्चीसवें तत्त्व को परम ऋषि के उपदेश से (यह जाना गया)।
12.313.43
पुनरावृत्तिमाप्नोति परं ज्ञानमवाप्य च ।
नावबुध्यति तत्त्वेन बुध्यमानोऽजरामरम् ॥ १२.३१३.४३ ॥
परम ज्ञान को प्राप्त करने पर भी (जो अभी) तत्त्व से नहीं जानता, वह पुनः आवृत्ति (जन्म-मरण) को प्राप्त होता है, जब कि वह अजर-अमर को जानने का प्रयास करता है।
12.313.44
एतन्निः श्रेयसकरं ज्ञानं ते परमं मया ।
कथितं तत्त्वतस्तात श्रुत्वा देवर्षितो नृप ॥ १२.३१३.४४ ॥
हे तात, यह परम ज्ञान, जो कल्याणकारी है, मैंने तुम्हें तत्त्वतः कहा है। हे नृप, इसे देवर्षि से सुनकर (मैंने जाना)।
12.313.45
हिरण्यगर्भादृषिणा वसिष्ठेन महात्मना ।
वसिष्ठादृषिशार्दूलान्नारदोऽवाप्तवानिदम् ॥ १२.३१३.४५ ॥
हिरण्यगर्भ से, महात्मा ऋषि वसिष्ठ ने; वसिष्ठ से, ऋषियों में सिंह (वसिष्ठ) ने, नारद ने यह प्राप्त किया।
12.313.46
नारदाद्विदितं मह्यमेतद्ब्रह्म सनातनम् ।
मा शुचः कौरवेन्द्र त्वं श्रुत्वैतत्परमं पदम् ॥ १२.३१३.४६ ॥
नारद से मुझे यह सनातन ब्रह्म ज्ञात हुआ। हे कौरवेन्द्र, इस परम पद को सुनकर तुम शोक मत करो।
12.313.47
येन क्षराक्षरे वित्ते भयं तस्य न विद्यते ।
विद्यते तु भयं तस्य यो नैतद्वेत्ति पार्थिव ॥ १२.३१३.४७ ॥
जिसने क्षर और अक्षर को जान लिया, उसके लिए कोई भय नहीं रहता। किंतु जो इसे नहीं जानता, हे राजन्, उसी को भय होता है।
12.313.48
अविज्ञानाच्च मूढात्मा पुनः पुनरुपाद्रवत् ।
प्रेत्य जातिसहस्राणि मरणान्तान्युपाश्नुते ॥ १२.३१३.४८ ॥
अज्ञान के कारण मूढ़चित्त पुरुष बार-बार पीड़ित होता है। मृत्यु के बाद वह हज़ारों जन्मों को प्राप्त करता है, जिनका अंत मरण में होता है।
12.313.49
देवलोकं तथा तिर्यङ्भनुष्यमपि चाश्नुते ।
यदि शुध्यति कालेन तस्मादज्ञानसागरात् ॥ १२.३१३.४९ ॥
वह देवलोक, तिर्यक् योनि और मनुष्य योनि को भी प्राप्त करता है। यदि समय के साथ वह उस अज्ञान-सागर से शुद्ध हो जाता है।
12.313.50
उत्तीर्णोऽस्मादगाधात्स परमाप्नोति शोभनम् ।
अज्ञानसागरो घोरो ह्यव्यक्तोऽगाध उच्यते।
अहन्यहनि मज्जन्ति यत्र भूतानि भारत ॥ १२.३१३.५० ॥
जो इस अथाह से पार उतर जाता है, वह परम शुभ स्थिति को प्राप्त करता है। अज्ञान का सागर घोर है, और अव्यक्त को अथाह कहा जाता है, जहाँ प्राणी दिन-प्रतिदिन डूबते हैं, हे भरतवंशी।
12.313.51
यस्मादगाधादव्यक्तादुत्तीर्णस्त्वं सनातनात् ।
तस्मात्त्वं विरजाश्चैव वितमस्कश्च पार्थिव ॥ १२.३१३.५१ ॥
जिस अथाह, अव्यक्त, सनातन से तुम पार उतर आए हो, इसलिए, हे राजन्, तुम रजोगुण से रहित और तमस से मुक्त हो गए हो।